thumb|Pałac chanów krymskich w Bakczysaraju thumb|upright|Tatarzy krymscy na dworze króla Jana II Kazimierza. Fragment portretu Dedesza agi z rodziną autorstwa Daniela Schultza (1664) thumb|upright|Tuhaj-bej na fragmencie obrazu Jana Matejki – Bohdan Chmielnicki z Tuhaj-bejem pod Lwowem (1885) thumb|Obraz Potyczka z Tatarami autorstwa Maksymiliana Gierymskiego (1867) thumb|Obraz Tatarzy w ucieczce autorstwa Artura Grottgera (1855) thumb|Gospodarstwo tatarskie thumb|Little Tartary (Chanat Krymski) na mapie Hermana Molla z roku 1715. Chanat Krymski () – historyczne państwo feudalne na Krymie pod panowaniem chanów tatarskich, istniejące od XV do XVIII wieku. W europejskiej historiografii nazywane także Małą Tartarią ().
Historia Pomiędzy Złotą Ordą a Imperium Osmańskim W XIII-XIV wieku tereny te znajdowały się w składzie Złotej Ordy. Ponieważ Krym położony był na kresach tego rozległego państwa i daleko od jego stolicy, nadwołżańskiego Saraju, już bardzo wcześnie pojawiły się próby oderwania go i utworzenia niepodległego państwa krymskiego. Pod koniec XIII wieku dążył do tego jeden z najzdolniejszych wodzów tatarskich, Nogaj, ale usiłowania jego nie dopięły celu za to sprawiły, że chanowie Złotej Ordy zaczęli odtąd baczniej strzec Krymu, mianując dla tego kraju swoich namiestników – emirów. W epoce podbojów wielkiego księcia litewskiego Witolda, Krym był nieraz celem wypraw jego wojsk i miejscem pobytu popieranych przezeń pretendentów do tronu Złotej Ordy. Przykładowo w 1397 roku Witold wyprawił się na Krym, gdzie w okolicach Sołchatu jako chana narzucił osobę Tochtamysza. Jednakże Witold ostatecznie nie zdołał opanować Krymu, natomiast zjawił się tam energiczny i utalentowany wojownik Edygej, który usunął stamtąd Tochtamysza. Wódz ten uzyskawszy godność emira Krymu, przygotował swą działalnością podstawy do utworzenia niepodległego chanatu krymskiego. W 1399 roku posiłkował swymi wojskami chana Złotej Ordy, Timura-Kutłuka, w słynnej bitwie nad Worsklą, która zakończyła się pogromem armii Witolda. Edygej był wówczas, z upoważnienia chana, naczelnym wodzem wszystkich sił Złotej Ordy. Krym w czasach Złotej Ordy, rządzony przez osobnych namiestników chańskich (emirów), był krajem obfitującym w płody rolne i ciągnącym pokaźne zyski z handlu czarnomorskiego. Krym bogacił i wzmacniał siłę polityczną emirów-namiestników chańskich, a siła ta rodziła w nich chęć uzyskania nieograniczonej i niezawisłej władzy. Emirowie krymscy (np. Nogaj, Edygej) walczyli nieraz z chanami Złotej Ordy, osadzali na tronie chańskim własnych kandydatów, niewygodnych zaś strącali, a kiedy w walce ponosili porażki, uciekali na Krym, aby tu znów zebrać wojsko i jeszcze raz rzucić się na przeciwników. Krym więc niemal od początków państwowości Złotej Ordy stanowił jak gdyby autonomiczne księstwo w jej ramach i stopniowo tak rozluźniał węzły łączące go z nadwołżańskim Sarajem, że finalne odpadnięcie tego kraju w pierwszej ćwierci XV stulecia było tylko naturalnym zakończeniem znacznie wcześniej rozpoczętego procesuAbdullah Zihni Soysal, Z dziejów Krymu. Polityka – kultura – emigracja, Warszawa 1938, s. 17–19..
Ostatecznie Chanat Krymski powstał w latach 1427/1428–1430 w wyniku rozpadu Złotej Ordy. Konsolidacja państwa została dokonana w latach 40. XV w. (1441 lub 1449) w wyniku definitywnego utrwalenia władzy przez pierwszego chana – Hadżi Gireja. Proces oddzielania się od pozostałości po Złotej Ordzie był jednak rozłożony na dziesięciolecia. Aż do lat 1502–1503 trwały walki Chanatu Krymskiego z Wielką Ordą (następczynią Złotej Ordy) najpierw o swoją niezależność, a potem także o zwierzchnictwo nad Tatarszczyzną europejską. Początkowo w polityce Chanatu dominował pogląd o potrzebie sojuszu z Polską i Litwą (na polsko-litewskie ziemie ruskie najeżdżała wówczas Wielka Orda, Chanat po raz pierwszy najechał na Podole w 1471 roku). W 1473 roku doszło jednak do sojuszu z Moskwą przeciwko Polsce i Litwie (oraz Wielkiej Ordzie). Rozpoczął się etap intensywnych najazdów krymskich na państwo Jagiellonów.
Tymczasem na skutek buntu możnych rodów tatarskich żądających zwiększenia haraczu od Kaffy, którą brał w obronę Mengli I Girej, w Chanacie doszło do zawirowań politycznych. W sprawy krymskie zaangażowało się wówczas Imperium Osmańskie. Sułtan wysłał na Krym wyprawę wojenną w celu obrony zagrożonego chana. W ten sposób w 1475 r. (a ostatecznie w 1478 r.) Krym przyjął zwierzchnictwo Imperium Osmańskiego. Jednocześnie Turcy zajęli południową część półwyspu wraz z Kaffą (jako nowy ejalet). Od tego momentu miał tam rezydować turecki urzędnik sprawujący nadzór nad chanem.
Wojny z Moskwą o spuściznę po Złotej Ordzie Po pokoju polsko-tureckim (1533 r.) doszło do zawarcia sojuszu Polski i Litwy z Chanatem przeciwko Moskwie (w 1535 r., odnowiony w 1552 r.). Chanowie krymscy skupiali się wówczas głównie na wojnach z Moskwą (najpierw rywalizując z nią o dominację nad Chanatem Kazańskim i Chanatem Astrachańskim, a po 1555 roku w celu ich wyzwolenia spod moskiewskiej okupacji). Szczytowym momentem tego okresu była wyprawa tatarsko-turecka na Astrachań w 1569 roku oraz spalenie Moskwy przez Tatarów w 1571 roku. Mimo to Moskwa obroniła swoje zdobycze i w 1593 roku zawarto pokój krymsko-moskiewski. Przez cały ten okres dochodziło jedynie do niewielkich najazdów tatarskich na ziemie Polski i Litwy – zazwyczaj z powodu biedy i głodu, bez celów politycznych. Do większych wypraw doszło tylko w 1558 i 1569 roku.
Przeciwko Rzeczypospolitej i Habsburgom Już od 1594 roku Tatarzy angażują się głównie w wojnę turecko-habsburską, na nowo też zaczyna dochodzić do dużych najazdów na (sympatyzującą wówczas z Habsburgami) Rzeczpospolitą. Nie powstrzymały napadów ani polsko-turecki traktat w Buszy (1617 r.), ani w Chocimiu (1621 r.). Na lata 1605–1633 przypadło największe (po latach 1474–1534) natężenie najazdów tatarskich na PolskęTatarskie najazdy na Polskę – przebieg i skutki, edulandia.pl, 17 kwietnia 2009..
Wiosną 1623 r., po wieloletnich staraniach, Mehmed III Girej, korzystając z poparcia wezyra Mere Husajna paszy, zdołał obalić chana Dżanibeka II i przejąć władzę w Bakczysaraju. Wyniósł on do rangi kałgi swego brata Szahina, powszechnie uznawanego za poplecznika szacha perskiego Abbasa I Wielkiego, skonfliktowanego z sułtanem. W ten sposób doszło do napięcia politycznego na linii Bakczysaraj–Konstantynopol i najsilniejszej w XVII wieku próby emancypacji chanatu krymskiego spod wpływów Porty. Dobre relacje łączące młodszego z braci z Persją niepokoiły Turcję, która obawiała się wciągnięcia całej Tatarszczyzny w orbitę interesów państwa Safawidów. W Konstantynopolu zrozumiano, że błędem było usunięcie z tronu posłusznego Dżanibeka II i oddanie rządów w ręce ambitnych Mehmeda i Szahina. Gdy w sierpniu Mere Husajn pasza stracił swój urząd, Porta Ottomańska zdecydowała się przywrócić do władzy na Krymie poprzedniego chana. Mehmed III Girej nie podporządkował się woli sułtana, co w praktyce zainicjowało konflikt turecko-tatarski. Działania militarne prowadzone przez Girejów przyniosły wymierne efekty. Latem 1624 r. wojska chana, wspierane przez Kozaków zaporoskich powstrzymały pod Kaffą turecki korpus ekspedycyjny prowadzony przez kapudana Radżeba paszę, a jesienią wkroczyły na terytorium Mołdawii i Wołoszczyzny.
Mimo prymitywnej gospodarki, Krym przeżywał w XVII wieku okres rozkwitu politycznego. Datuje się to od 1637 roku, kiedy to pokonano najgroźniejszego rywala pośród Tatarów, czyli ordę budziacką. Następstwem tego zwycięstwa było uznanie Chanatu Krymskiego jako zwierzchnika przez wszystkie inne ordy. Drugim ważnym czynnikiem były reformy wezyra Sefera Gazi agi. Ukrócały tendencje decentralistyczne możnowładców tatarskich i jednocześnie wzmacniały władzę centralną.
W latach 40. XVII wieku Władysław IV wraz z najbliższymi współpracownikami (kanclerz Jerzy Ossoliński, hetman Stanisław Koniecpolski) planował wojnę Rzeczypospolitej przeciw Chanatowi, której celem miała być jego likwidacja. W planowanej wojnie istotną rolę mieli odegrać Kozacy zaporoscy i Carstwo Rosyjskie, z którym zawarto układ sojuszniczy. Fiasko planów wojennych króla w wyniku sprzeciwu sejmu było jedną z przyczyn wybuchu powstania kozackiego przeciw Rzeczypospolitej, zaś ujawnienie przez Bohdana Chmielnickiego chanowi Islamowi III Girejowi posiadanych dokumentów przygotowań do wojny – motywem poparcia powstania Chmielnickiego przez chana.
Sojusz z Kozakami Plany wielkiej wojny z Turcją snute przez Władysława IV stanowiły śmiertelne zagrożenie dla Chanatu. Wybuch powstania Chmielnickiego wybawił zatem Tatarów z opresji. Od razu też ruszyli z pomocą powstańcom. Było to trwające w latach 1648–1653 przymierze Chanatu z dotychczasowym najzagorzalszym wrogiem – Kozaczyzną Zaporoską, skierowane przeciw Rzeczypospolitej. Doprowadziło to w 1649 roku do najazdu tatarskiego chana Islama III Gireja, podczas którego razem z Kozakami obległ Polaków pod Zbarażem i osaczył wojska koronne króla Jana Kazimierza podczas przeprawy pod Zborowem. Następnie doszło do kolejnej ofensywy kozacko-tatarskiej w 1651 roku zakończonej bitwą pod Beresteczkiem, później Tatarzy przyczynili się do polskiej klęski pod Batohem w roku 1652, a wreszcie zawarli z Polską korzystny rozejm pod Żwańcem w grudniu 1653 roku.
Na pomoc Rzeczypospolitej W obliczu podporządkowania Hetmanatu Carstwu Rosyjskiemu w ugodzie perejasławskiej (1654 r.), chcąc utrzymać korzystną dla Chanatu równowagę sił jego sąsiadów, Islam III Girej zawarł trwający do 1666 r. sojusz z Rzecząpospolitą, skierowany przeciw Rosji i podporządkowanym Kozakom, a od unii hadziackiej (1658 r.) tylko przeciwko Rosji (wobec związania się na nowo Hetmanatu z Rzecząpospolitą). W 1655 r. wojska tatarskie wzięły udział po stronie Rzeczypospolitej w bitwie pod Ochmatowem przeciw połączonym siłom moskiewsko-kozackim. W czasie potopu szwedzkiego sojuszniczy kontyngent tatarski, którym dowodził Subchan Gazi aga, również wziął udział w walkach po stronie polskiej. Tatarzy uczestniczyli w bitwie pod Prostkami i w rozbiciu najazdu wojsk siedmiogrodzkich Jerzego II Rakoczego. Po unii hadziackiej wojsko tatarskie uczestniczyło w rozbiciu armii rosyjskiej w bitwie pod Konotopem (1659) przez połączone siły kozacko-polsko-tatarskie.
Ponownie przeciwko Rzeczypospolitej, dalsze walki z Moskwą Po rozejmie andruszowskim kończącym wojnę polsko-rosyjską (1667 r.) nastąpiło zerwanie sojuszu z Polską, choć busolą polityki Girejów pozostawał wciąż konflikt z Moskwą, w której upatrywali największe zagrożenie. Zwrot Krymu przeciwko RP był spowodowany tym, że elementem rozejmu andruszowskiego był planowany sojusz antymuzułmański Polski i MoskwyAbdullah Zihni Soysal, Z dziejów Krymu. Polityka – kultura – emigracja, Warszawa 1938, s. 36.. Chanat znów zatem (jak w 1648 roku) stanął po stronie zbuntowanej części Kozaczyzny (hetmana Piotra Doroszenki) i brał udział w wojnie Turcji przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1672–1676. Uwikłanie w sprawy Ukrainy zmusiło też Chanat do wzięcia udziału w wojnie moskiewsko-tureckiej (1674-1681). W wyniku wojny Turcji z Ligą Świętą w latach 1683–1699 oraz postanowień pokoju karłowickiego i pokoju konstantynopolitańskiego Chanat utracił prawo do żądania upominków od Rzeczypospolitej i Rosji. Jednocześnie Turcja utraciła (przejściowo) na rzecz Carstwa Rosyjskiego warowne miasto Azow, co mocno nadwerężało bezpieczeństwo Chanatu. Azow został odzyskany przez Turcję w 1711 r. w traktacie pruckim w konsekwencji wojny turecko-rosyjskiej (1710–1711), zaś definitywnie utracony w 1739 r. w wyniku postanowień traktatu pokojowego kończącego niszczycielską dla Krymu wojnę rosyjsko-turecką (1735–1739).
Upadek Chanatu Krymskiego