thumb|Kazimierz Bartel jako oficer wojsk kolejowych Armii Austro-Węgier, I wojna światowa thumb|Kazimierz Bartel jako major Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari Kazimierz Władysław Bartel (ur. 3 marca 1882 we Lwowie, zm. 26 lipca 1941 tamże) – polski matematyk i polityk; profesor i rektor Politechniki Lwowskiej, premier pięciu rządów Rzeczypospolitej, w tym pierwszy premier Polski po przewrocie majowym; senator i poseł na Sejm, w latach 1919–1920 kierownik Ministerstwa Kolei Żelaznych, wicepremier oraz minister wyznań i oświecenia publicznego w pierwszym rządzie Józefa Piłsudskiego, podpułkownik saperów Wojska Polskiego, wolnomularz. Kawaler Orderu Orła Białego i Orderu Virtuti Militari.

Po zajęciu Lwowa przez Wehrmacht (po ataku Niemiec na ZSRR) został aresztowany przez Gestapo, a po trzech tygodniach rozstrzelany na rozkaz Heinricha Himmlera. Jako matematyk zajmował się głównie geometrią wykreślną; prezes Polskiego Towarzystwa Matematycznego w latach 1930–1932.

Życiorys Młodość, wykształcenie i kariera naukowa Był synem Michała Bartla i Amalii z domu Hadaczek. Ukończył szkołę ludową w Stryju. Następnie uczył się w tamtejszym gimnazjum, lecz przez słabe postępy w nauce, został wysłany przez swego ojca na praktyki ślusarskie, a po nich do szkoły wydziałowej. Kolejno był uczniem Cesarsko-Królewskie (Państwowej) Szkoły Przemysłowej we Lwowie, którą ukończył zdaniem matury w 1898 r. Po jej uzyskaniu rozpoczął studia na Szkole Politechnicznej we Lwowie (od 1919 r. Politechnika Lwowska) studiując mechanikę. Zakończył je z wyróżnieniem w 1907. W 1909 uzyskał tytuł doktora nauk technicznych jako jeden z pierwszych z tym tytułem w Austrii. Ponadto studiował także matematykę i filozofię na Uniwersytecie Franciszkańskim we Lwowie oraz na Uniwersytecie Ludwika i Maksymiliana w Monachium. Podjął pracę na Politechnice Lwowskiej jako asystent w Katedrze Geometrii Wykreślnej. W 1913 uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego i jednocześnie został kierownikiem Katedry Geometrii Wykreślnej Szkoły Politechnicznej, a w 1914 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego geometrii wykreślnej Politechniki Lwowskiej.

Wielka Wojna Podczas I wojny światowej został wcielony do armii austro-węgierskiej. Osiągnął rangę porucznika. Zajmował się głównie przygotowywaniem dróg kolejowych niezbędnych dla przemieszania się pociągów z wojskiem i zaopatrzeniem. Po wyparciu Rosjan i wznowieniu działalności Szkoły Politechnicznej, odszedł z wojska i powrócił do Lwowa na początku 1918 r.

II Rzeczpospolita W 1919 r. jako ochotnik wziął udział w walkach polsko-ukraińskich jako dowódca I Batalionu Kolejowego i komendant obrony lwowskiego Dworca Głównego. Od maja 1919 był, w stopniu kapitana, kierownikiem lwowskiego oddziału Kierownictwa Budowy Pociągów Pancernych. 20 maja 1919 został formalnie przyjęty do Wojska Polskiego z zatwierdzeniem posiadanego stopnia majora, z zaliczeniem do I rezerwy armii, z jednoczesnym powołaniem do służby czynnej na czas wojny aż do demobilizacjiDziennik Rozkazów Wojskowych Nr 74 z 8 lipca 1919 roku, poz. 2414, 2415.. Przez pewien okres był szefem Kolejnictwa Polowego. Później został zwolniony do cywila.

Sukcesy na tym polu spowodowały, że po zakończeniu walk i odblokowaniu miasta został powołany przez premiera Leopolda Skulskiego na stanowisko ministra kolei żelaznych. Pełnił tę funkcję także w gabinetach Wincentego Witosa i Władysława Grabskiego. Po zakończeniu wojny z bolszewikami został zweryfikowany w stopniu podpułkownika pospolitego ruszenia ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 w korpusie oficerów rezerwowych kolejowychNastępnie był to korpus oficerów saperów kolejowych, a później korpus oficerów inżynierii i saperów.. W 1923 posiadał przydział mobilizacyjny do 3 Pułku Kolejowego w Poznaniu.

Bartel jako minister zasiadał w Radzie Obrony Państwa, doprowadził do normalizacji sytuacji na kolei, szczególnie pod kątem protestów. Jednakże fala strajków w 1920 r. spowodowała, że podał się do dymisji, lecz nie została ona przyjęta. Podczas jego nieobecności podczas urlopu, rząd przyjął niekorzystne decyzje o taryfie kolejowej. Bartel ponownie złożył rezygnację z funkcji szefa resoru, która została przyjęta.

W 1922 r. został wybrany do Sejmu i posłował nieprzerwanie do 1929. Początkowo był członkiem partii PSL „Wyzwolenie”, ale nie był zadowolony z radykalizacji tego ugrupowania. W marcu 1925 na zjeździe PSL „Wyzwolenie” zadecydowano o przyjęciu postulatu przeprowadzenia reformy rolnej bez odszkodowania. Bartel odszedł z tej partii i w kwietniu 1925, razem z Marianem Zyndramem-Kościałkowskim i Bolesławem Wysłouchem, założył poselski Klub Pracy. Organizacja ta szybko znalazła się pod wpływem piłsudczyków. Tuż przed zamachem majowym Bartel otrzymał od Józefa Piłsudskiego polecenie przygotowania się do objęcia funkcji premiera po przewidywanym przez marszałka upadku rządów parlamentarnych.

Pierwszy rząd Bartla

thumb| zaprzysiężenia 4 czerwca 1926 na Zamku Królewskim w Warszawie. Obok Józef Piłsudski i Kazimierz Bartel thumb|Kazimierz Bartel (po prawej) wraz z Józefem Piłsudskim i Ignacym Mościckim po zaprzysiężeniu prezydenta

15 maja 1926, po rezygnacji rządu Witosa i prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, Bartel został desygnowany przez Macieja Rataja (marszałka Sejmu, pełniącego obowiązki głowy państwa) na stanowisko premiera. Stwierdził, że będzie szefem rządu tylko do czasu wyboru nowego prezydenta. Rząd Bartla składał się w większości z osób nie związanych z jakimikolwiek partiami politycznymi (cztery z nich już wcześniej piastowały stanowiska ministerialne). Ideowo określany był jako centrowy – premier wykluczył przy tworzeniu gabinetu przywódców zarówno prawicy, jak i lewicy. Sam Bartel objął tekę ministra kolei, a Piłsudski został ministrem spraw wojskowych. Układ taki wzburzył przede wszystkim Polską Partię Socjalistyczną, która poparła zamach. W ten sposób Piłsudski dał jej jednak do zrozumienia, że nie czuje się zobowiązany do wdzięczności.

16 maja 1926 premier Bartel wygłosił oświadczenie, w którym zawarł podstawowe założenia swej polityki. Stwierdził, że gabinet przejął władzę zgodnie z prawem, nie naruszając konstytucyjnego porządku. Wezwał także do zachowania spokoju, ciężkiej pracy i poświęcenia na rzecz ojczyzny. Jednocześnie obiecał usunięcie ze stanowisk państwowych i życia politycznego ludzi niekompetentnych i skorumpowanych. Za wzór moralny Bartel obrał sobie osobę Józefa Piłsudskiego, który miał udzielać premierowi wskazówek co do kierunku prowadzonej polityki.

Gdy Piłsudski odmówił przyjęcia wyboru na urząd prezydenta, to Bartel mu podsunął kandydaturę Ignacego Mościckiego na stanowisko głowy państwa, który również był profesorem Politechniki Lwowskiej. Rząd Bartla prowadził bardzo aktywną działalność, zbierając się co drugi dzień, a w pewnych okresach codziennie. 4 czerwca 1926 Mościcki został wybrany na prezydenta Polski, wobec czego Bartel podał się do dymisji, wraz z całym gabinetem. Nowa głowa państwa ponownie desygnowała go na premiera.

Drugi i trzeci rząd Bartla thumb|Piłsudski i Bartel w 1926

8 czerwca 1926 – po trzech dniach od propozycji Mościckiego dla Bartla – za akceptacją Piłsudskiego – sformowano drugi rząd tego polityka. Bartla wybrał na premiera głównie dlatego, iż należał on do sejmowego „Klubu Pracy”, złożonego z pięciu tylko posłów; klub tak mały i pozbawiony znaczenia nie mógł nakładać na Bartla – jako premiera ani „instrukcji”, ani „zobowiązań”. W tym samym dniu Piłsudski wystosował list do szefa gabinetu, w którym przedstawił warunki, po spełnieniu których zdecyduje się na ponowne wejście do rządu. Postulował przede wszystkim przywrócenie dekretu o organizacji najwyższych władz wojskowych z 7 stycznia 1921 (umożliwiał on kierowanie ministerstwem spraw wojskowych bez kontroli rządu i Sejmu). 9 czerwca 1926 gabinet przywrócił dekret, na swoim pierwszym posiedzeniu, przyjmując także uchwałę zwiększającą kompetencje prezydenta. Bartel spotkał się z przedstawicielami klubów parlamentarnych, deklarując w rozmowie z nimi swe oddanie parlamentaryzmowi, ale podkreślał jego zdaniem ważniejszą kwestię – rozwój gospodarczy kraju. Na spotkaniu z senatorami przedstawił konieczność m.in. walki z biurokracją, wprowadzenia apolityczności wojska oraz likwidacji Ministerstwa Robót Publicznych. Stwierdził także, że przed zamachem majowym w Polsce nie było demokracji, ponieważ rządziła (...) oligarchia i konwenktykle przywódców wpływowych klubów.

Zwolennicy Bartla podkreślali sprawność, z jaką łagodził spory i zarządzał państwem. Jego przeciwnicy natomiast widzieli w nim narzędzie ograniczania roli parlamentu (bartlowanie Sejmu). Kazimierz Bartel desygnowany był na premiera wówczas, gdy marszałek Piłsudski podejmował próbę porozumienia się z Sejmem. Sam Bartel uważany był za przedstawiciela tendencji liberalnych w obozie sanacyjnym i rzecznika współpracy z izbą. W przeciwnym wypadku posadę szefa rządu przejmowali Kazimierz Świtalski lub Walery Sławek, uznawani za bezkompromisowych zwolenników walki z parlamentem.

Rządy Bartla wpłynęły na wyraźną poprawę działalności administracji państwowej. Było to zasługą przede wszystkim samego premiera, który odznaczał się zmysłem organizacyjnym. Udało mu się stworzyć sprawny system działania rządu w powiązaniu z Sejmem i urzędnikami niższego rzędu: Z tego systemu zadowolony był Piłsudski, który mógł dzięki temu zająć się wojskiem, zmniejszając swą aktywność w kwestiach czysto politycznych.

Bartel starał się także poprawić sytuację polskich Żydów. Jego rządy opracowały m.in. zmiany w prawie eliminujące pozostałości regulacji pochodzących jeszcze z czasów carskich, których celem było prześladowanie tej mniejszości. Gabinet Bartla ogłosił, że jest przeciwny numerus clausus, a w 1927 premier doprowadził do uchwalenia prawa oficjalnie uznającego gminy żydowskie. Zadbał także o to, aby nie egzekwować pewnych praw, które miały charakter sankcji ekonomicznych wymierzonych w Żydów, np. nakaz zamykania sklepów w niedziele.

2 sierpnia 1926 Sejm przyjął nowelizację konstytucji (nowela sierpniowa), wzmacniającą wydatnie rolę prezydenta – mógł wydawać rozporządzenia z mocą ustawy i rozwiązywać obie izby parlamentu na wniosek rządu. 20 września 1926 Klub Chrześcijańskiej Demokracji zgłosił wniosek o wotum nieufności względem dwóch ministrów w rządzie Bartla – Antoniego Sujkowskiego i Kazimierza Młodzianowskiego. Zarzucano im przeprowadzanie czystek politycznych w administracji państwowej oraz wystąpienia z projektami w sprawie mniejszości narodowych. Bartel pojechał do wypoczywającego w Druskiennikach Piłsudskiego, aby dowiedzieć się, co ma dalej robić. Ostatecznie wniosek o wotum nieufności został przyjęty przez izbę, wobec czego Bartel podał gabinet do dymisji, ale marszałek Piłsudski polecił prezydentowi, ażeby ten powołał gabinet w takim samym składzie. Nie naruszało to przepisów konstytucji, jednak antyparlamentarna wymowa tego posunięcia była jasna. Dlatego sejm i senat przyjął inny wniosek prowizorium budżetowego na czwarty kwartał 1926 r., niż ten przedłożony przez rząd.