mały|Mount Speke z lodowcem Speke i jezioro Bujuku mały|Piętro niwalne, w tle Elena (4968 m n.p.m.)
Ruwenzori () – pasmo górskie w środkowej Afryce na granicy Demokratycznej Republiki Konga i Ugandy. Stanowią, obok Kilimandżaro i góry Kenia, jeden z trzech obszarów w Afryce gdzie występują współcześnie lodowce. Spośród sześciu głównych masywów w Ruwenzori najwyższa jest Góra Stanleya, a dokładniej jeden z jej wierzchołków nazywany Szczytem Małgorzaty (Margherita, 5109 m n.p.m.).
Identyfikowane są z Górami Księżycowymi opisanymi w dziele Geografia Ptolemeusza około 150 roku naszej ery. Przyroda gór Ruwenzori chroniona jest w położonych po obu stronach granicy parkach narodowych – Parku Narodowym Wirunga i Parku Narodowym Gór Ruwenzori, które zostały wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Położenie i topografia Góry Ruwenzori wznoszą się w zachodniej części Wielkich Rowów Afrykańskich (Wielki Rów Zachodni), między Jeziorem Alberta na północy a Jeziorem Edwarda na południu. Południowy kraniec gór sięga równika. Na zachód od Ruwenzori rozciąga się dolina rzeki Semliki. Długość pasma wynosi około 120 km, a szerokość – do 50 km.
Najwyższe szczyty, przekraczające 4000 m, znajdują się w środkowej części pasma. Główne masywy to: Mount Stanley, z wierzchołkami: Margherita (5108 m), Alexandra (5090 m), Albert (5086 m), Savoia (4977 m), Elena (ok. 4970 m), Great Tooth (ok. 4950 m), Elizabeth (ok. 4928 m), Philip (4919 m), Moebius (4917 m), Kitasamba (ok. 4860 m), Nyabubuya (ok. 4860 m) Mount Speke: Vittorio Emanuele (4889 m), Ensonga (4782 m), Johnston (4834 m) Mount Baker: Edward (4842 m), Semper (4794 m), Wollaston (4626 m), Moore (4623 m), Grauer Rock (4483 m) Mount Emin: Umberto Peak (4797 m), Kraepelin (4791 m) Mount Gessi: Iolanda (4715 m), Bottego (4699 m) Mount Luigi di Savoia: Sella (4626 m), Weismann (4619 m), Stairs (4544 m) Wśród niższych grup górskich i szczytów wyróżniają się: Portal Peaks: Kihuma (4390 m), Middle Portal (4370 m), Rutara (4282 m), Chahuma (ok. 4110 m), Kimemba (ok. 4080 m) Cagni (4486 m) i Kinyangoma (4430 m) Rugendwara (ok. 4300 m) Rukenga (4152 m) Humphreys Group: Humphreys (4578 m), Okuhandika (4564 m), Okusoma (4562 m), Okubara (4520 m), Tatra (ok. 4500 m), Batoda (4431 m), Kirembe (ok. 4252 m) Rwatamagufa Group: Okuleba (Observation Peak, 4328 m), Rwatamagufa (4252 m), Mutinda Towers (ok. 4200 m), Keki (ok. 4114 m), Mulyambuli (ok. 3960 m), Nyamyalilo (3956 m) Długi na około 70 km północny grzbiet pasma, mający początek w masywie Portal Peaks, obniża się stopniowo z wysokości około 3500 m do około 1000 m. Ostatnim na północ szczytem przekraczającym 3000 m jest Karangora (3012 m). W południowej części gór Ruwenzori wznosi się izolowany szczyt Rwato (Ruato, 3500 m).
Zachodnie stoki gór są na ogół bardziej strome od wschodnich, które są z kolei mocniej rozczłonkowane przez głęboko wcięte doliny. Centralna część Ruwenzori, o długości około 18 kilometrów i szerokości 10 kilometrów, charakteryzuje się rzeźbą wysokogórską. Wśród dolin dających dostęp do wysokich masywów najważniejsza jest dolina Mubuku wraz ze swoim poosiowym przedłużeniem – Bujuku. Ich bocznymi odgałęzieniami są doliny Mugusu, Bukurungu, Kuruguta i Mahoma. Innymi dużymi dolinami wschodnich stoków są doliny Rwimi, Nyamwamba i Mulyambuli (Kamusongi). Od południa pod masywy Luigi di Savoia i Humphreys podchodzi dolina Nyamugasani. W zachodnie stoki wcinają się doliny Butawu, Luusilubi i Lamya.
Budowa geologiczna Ruwenzori to najwyższe na Ziemi pasmo gór zrębowych. Stanowią zrąb tektoniczny (horst) wypiętrzony pomiędzy dwiema gałęziami Wielkiego Rowu Zachodniego. Według dominującej hipotezy naukowej północna część Wielkiego Rowu Zachodniego była w miocenie i późnym pliocenie terenem położonym stosunkowo nisko, zalanym przez wody paleojeziora Obweruka. Wydźwignięcie gór Ruwenzori nastąpiło około 3 milionów lat temu w krótkim geologicznie przedziale czasu i przedzieliło to obniżenie na dwie części – basen Jeziora Edwarda (obejmujący również współczesne Jezioro Jerzego, które stanowi od późnego plejstocenu odrębny zbiornik wodny) oraz basen Jeziora Alberta (obejmujący także dolinę rzeki Semliki). Zgodnie z innymi badaniami wypiętrzanie gór Ruwenzori rozpoczęło się już w eocenie lub oligocenie i było procesem znacznie bardziej długotrwałym.
Pasmo zbudowane jest ze starych, prekambryjskich skał. Część północną tworzą głównie granitognejsy stanowiące fragment kratonu środkowoafrykańskiego, datowane na 2750–2550 mln lat. Część środkowa i południowa składa się ze skał metamorficznych paleoproterozoicznego (2200–2100 mln lat) pasa fałdowego Buganda-Toro. Dominującymi skałami pasa są argility i kwarcyty. Z argilitami związane są złoża miedzi i kobaltu w okolicach Kilembe. Składową pasa fałdowego jest gruba jednostka amfibolitów, które budują m.in. najwyższe szczyty Góry Stanleya. Południowe i południowo-zachodnie części Ruwenzori utworzone są z gnejsów, które mogą być wieku mezoproterozoicznego.
Na wschód od Ruwenzori znajdują się cztery pola kraterów wulkanicznych, będące jedynym wyrazem niedawnej (do około 4000 lat temu) aktywności wulkanicznej w północnej części Wielkiego Rowu Zachodniego. Same góry Ruwenzori, w odróżnieniu od innych wysokich gór wschodniej Afryki jak Kilimandżaro czy Kenia, nie mają pochodzenia wulkanicznego.
Klimat Klimat Ruwenzori charakteryzuje się wysokimi opadami oraz stałymi temperaturami w ciągu roku. Na leżące w cieniu opadowym równiny u podnóża gór spada rocznie około 700 mm deszczu. Ilość opadów szybko wzrasta wraz w wysokością. O ile w Kasese, położonym 960 m n.p.m. średnia roczna suma opadów wynosi 890 mm, to już w położonym w odległości zaledwie 11 km, lecz 410 m wyżej Kilembe – 1540 mm. Maksymalne sumy opadów występują na wysokościach około 3000–3900 m (piętro wrzośców), gdzie osiągają w przybliżeniu 2700 mm rocznie. W najwyższych partiach ilość opadów jest mniejsza, ale nieznacznie. Opady cechują się zmiennością sezonową, co wynika z przemieszczania się strefy konwergencji tropikalnej nieco na północ lub nieco na południe od równika wraz ze zmieniającym się oświetleniem słonecznym. W ciągu roku występują dwie pory deszczowe (zazwyczaj od połowy marca do końca maja oraz od początku września do połowy grudnia), z miesięcznymi sumami opadów około 250 mm, przedzielone tak zwanymi porami suchymi. W najbardziej suchych miesiącach spada około 70 mm deszczu; zdarzają się kilkudniowe okresy słonecznej i bezdeszczowej pogody, lecz na ogół pogoda jest zmienna. W czasie pór deszczowych góry pozostają okryte mgłą często przez wiele dni. Średnia wilgotność względna powietrza przekracza 90%, przy czym nieco niższa notowana jest w styczniu i lutym, kiedy częstsze są napływy bardziej suchych mas powietrza z kierunków północnych.
Wysokość, na której średnia roczna temperatura powietrza wynosi 0 °C to współcześnie 4700 m. Dobowe amplitudy temperatury są relatywnie niewielkie. Średnia temperatura maksymalna przy Bujuku Hut (3970 m) wynosi 10 °C, natomiast minimalna –1 °C. Jeszcze mniejszą zmienność obserwuje się w najwyższych partiach. Na wysokości 4750 m wahania temperatury w cyklu dobowym wynoszą 5–6 °C przy średniej wynoszącej –0,35 °C. Amplituda roczna temperatury jest minimalna i wynosi 0,3 °C.
Niemal niezmienne w ciągu roku jest też ciśnienie atmosferyczne (średnio 581,4 hPa na wysokości 4750 m, amplituda roczna 0,5 hPa). Charakterystyczne jest występowanie cyklu zmian ciśnienia atmosferycznego o okresie 12 godzin i amplitudzie około 2 hPa, spowodowanych pływami atmosferycznymi. Maksima ciśnienia notowane są o północy i w południe czasu lokalnego, natomiast minima o wschodzie i o zachodzie Słońca. Silne wiatry są rzadkością, sporadycznie w czasie nocy obserwowane są podmuchy wiatru katabatycznego. Przeważają wiatry z kierunku południowo-wschodniego. Najmniejsze prędkości wiatru mierzone są w lipcu–sierpniu (średnio 2,6 m/s), największe w styczniu–lutym (4,0 m/s). Najsłabszy wiatr jest na ogół w godzinach wczesnoporannych, najmocniejszy po południu.
Wody thumb|Jezioro Lower Kitandara (3989 m) w dolinie Butawu, o powierzchni 2,86 ha i głębokości maksymalnej 11 m Góry Ruwenzori położone są w całości w dorzeczu Nilu, będąc najwyżej położonym obszarem źródliskowym Nilu Białego. Wysokie opady oraz woda z topniejących lodowców sprawiają, że Ruwenzori bywają uważane za najważniejsze źródło wody w systemie rzecznym Nilu, co jednak nie jest do końca zgodne z rzeczywistością, gdyż znacznie większe jej ilości dostarcza Jezioro Wiktorii. Rzeki w Ruwenzori są na ogół krótkie, szybko płynące, o dużych spadkach i skalistych korytach; poniżej około 1200 m ich wody zwalniają, często rozlewając się po bagnistych obszarach dna doliny ryftowej. Głównymi rzekami są Nyamwamba, Mubuku i Ruimi, zasilające Jezioro Jerzego, Nyamugasani wpływająca do Jeziora Edwarda oraz Butawu i Lamya, będące dopływami rzeki Semliki. Spływ powierzchniowy ze wschodnich stoków gór dostarcza około 1 km³ wody rocznie do Jeziora Jerzego, co stanowi około 50% jego zasilania w wodę. Ze stoków zachodnich spływa rocznie do rzeki Semliki około 1,5 km³ wody. Rzeka Semliki pośrednio odwadnia również wschodnią część Ruwenzori, ponieważ wypływa ona z Jeziora Edwarda, a to zasilane jest m.in. poprzez naturalny kanał Kazinga wodami z Jeziora Jerzego.
Recesja i zanikanie lodowców nie mają istotnego wpływu na reżim wodny, gdyż zasilanie lodowcowe rzek stanowiło mniej niż 2% przepływu. Prawdopodobne jest jednak niewielkie zwiększenie amplitudy stanów wody, ponieważ część opadów była czasowo wiązana w lodowcach i uwalniana w trakcie pór suchych.
W centralnej części gór Ruwenzori znajduje się około 50 jezior, przeważnie pochodzenia polodowcowego. Większość z nich położona jest powyżej 3700 m. Do największych należą jeziora Kanganyika (11,234 ha), Batoda (9,53 ha), Lac Vert (9,18 ha) Bujuku (7,873 ha) i Lac Noir (7,18 ha); najgłębszymi są Lac Vert (37 m), Mahoma (25,6 m) i Kanganyika (25 m). Wyjątkowym w skali regionalnej jest jezioro Mahoma, położone niżej niż pozostałe jeziora ruwenzorskie (2990 m) i będące jedynym jeziorem wytopiskowym (powstałym na skutek stopienia się bryły martwego lodu) w tropikalnej Afryce. Jezioro Bujuku powstało prawdopodobnie wskutek zatamowania dna doliny przez jęzor osuwiska. Większość stanowią jeziora morenowe, ograniczone morenami czołowymi odłożonymi w czasie ostatniego zlodowacenia, a niekiedy w czasie małej epoki lodowej. Zbiorniki wodne zlokalizowane powyżej 4200 m zajmują zagłębienia wyrzeźbione przez lodowiec w litej skale i odsłonięte po jego regresji, wiele z nich jest geologicznie bardzo młodych – istnieją dopiero od kilkudziesięciu lat lub nawet krócej. Niektóre, najwyżej położone i najmłodsze, nie znalazły jeszcze miejsca w literaturze i nie są zaznaczane na mapach.
Temperatura wody w jeziorach jest silnie skorelowana z ich wzniesieniem ponad poziom morza. Najcieplejsze jest jezioro Mahoma, w którym zmierzono 13,5 °C przy powierzchni oraz 12,5 °C przy dnie. Dla większości zbadanych jezior temperatury wód wynosiły 5,5–9,1 °C przy powierzchni oraz 4,8–7,5 °C przy dnie. W Lac Blanc zanotowano zaledwie 1 °C. Przezroczystość wody, mierzona krążkiem Secchiego, jest niezbyt duża i zawiera się w przedziale od 0,6 do 2,8 m. Pod względem trofizmu jeziora w Ruwenzori zaliczane są do oligotroficznych (niektóre – ultraoligotroficznych) lub mezotroficznych.
Zlodowacenia plejstoceńskie thumb|Jezioro Bugata i szczyt Okuleba (4328 m); na dole po prawej wał moreny recesyjnej w kształcie jęzora, datowany na 11,2 tys. lat BP