mały|Responsoria Bożego Narodzenia w tradycyjnym obrządku monastycznym (Liber responsorialis, 1895): widoczny koniec dziesiątego, jedenaste i dwunaste (ostatnie trzeciego nokturnu, więc z doksologią) Responsorium (łac. responsorium, od łac. responsum – odpowiedź) – ogólne określenie różnych form modlitewnych i odpowiadających im form muzycznych, wywodzących się z psalmodii responsorialnej, śpiewanej przez solistę i posiadającej refren wykonywany przez chór lub zgromadzenie. Responsoria składają się z wersetu (wersetów), wykonywanych przez solistę oraz refrenu (refrenów), wykonywanych przez chór. Istnieją różne formy responsoriów.
Historia Korzenie formy modlitwy responsoryjnej można odnaleźć już w liturgii żydowskiej. O jej stosowaniu we wczesnym chrześcijaństwie informuje pątniczka EgeriaItinerarium Egeriae 79-81. Od VI wieku responsoria na stałe trafiły do liturgii, były zbierane w księgach liturgicznych zwanych antyfonarzami.
Obrządek rzymski
Wiadomości ogólne mały|Standardowe oznaczenie responsorium w rzymskich księgach liturgicznych. W zależności od kontekstu ten znak oznacza całość responsorium, pierwszą część responsorium śpiewaną przez chór lub odpowiedź po wersecie solisty. Responsoria znajdują się zawsze po czytaniach, stanowiąc pewną formę odpowiedzi na nie. W księgach liturgicznych stosuje się specjalne oznaczenia, ℣ oraz ℟:
℣ (przekreślone V) oznacza werset (łac. versus); ℟ (przekreślone R) oznacza odpowiedź (łac. responsio, responsum), a także całość responsorium.
Ze względu na to, że powtarza się dokładnie tę samą melodię, która była śpiewana za pierwszym razem, w większości sytuacji nie pisze się całości powtórzenia, tylko zaznacza, co należy powtórzyć, przy pomocy specjalnych znaków (gwiazdek, krzyżyków i oznaczeń literowych).
W obrządku rzymskim responsoria znajdują się przede wszystkim w oficjum czyli liturgii godzin. Istnieją dwie zasadnicze formy responsoriów: responsoria krótkie (łac. responsorium breve, l.mn. responsoria brevia) oraz dłuższa forma responsoriów, w księgach liturgicznych określana po prostu jako „responsorium”, natomiast kiedy zachodzi konieczność wyraźnego odróżnienia od responsorium krótkiego, używa się nazwy łacińskiej responsorium prolixum (dosłownie „długie” albo „bogate”; l.mn. responsoria prolixa).
Responsoria występują też jako repertuar procesyjny oraz w liturgii pogrzebu.
W tradycyjnej liturgii Wielkiego Piątku po pierwszych dwóch czytaniach następują długie śpiewy, które w niektórych księgach liturgicznych określane są nazwą responsorium; inne źródła określają te same śpiewy mianem tractus. mały|Responsorium adwentowe Ostende nobis, Domine (Psalterium monasticum, 1626)
Responsoria krótkie mały|Początek responsorium krótkiego (responsorium breve) w I nieszporach Wniebowstąpienia Pańskiego (Antiphonale monasticum, 1934)
Schemat responsoriów krótkich i ich zastosowanie liturgiczne Responsoria krótkie mają zasadniczo zawsze ten sam schemat:
Werset solisty nr 1 Powtórzenie wersetu nr 1 przez zgromadzenie Werset solisty nr 2 Powtórzenie drugiej części wersetu nr 1 przez zgromadzenie Doksologia solisty Powtórzenie całości wersetu nr 1 przez zgromadzenie.
W tradycyjnej wersji obrządku rzymskiego doksologię opuszcza się w okresie Męki Pańskiej.
Responsoria krótkie występują w tradycyjnej wersji obrządku rzymskiego w godzinach mniejszych, gdzie następują zawsze po krótkim czytaniu biblijnym, zwanym capitulum. Podobnie jest w obrządku dominikańskim. W wersji obrządku rzymskiego zreformowanej po Soborze watykańskim II responsoria krótkie występują w jutrzni, nieszporach i komplecie, zawsze po czytaniu (łac. lectio brevis).
W obrządku monastycznym, zarówno tradycyjnym jak i zreformowanym, responsoria krótkie występują w laudesach i w nieszporach po capitulum. W obrządku ambrozjańskim responsoriów krótkich używa się w godzinach mniejszych. W antyfonarzu luterańskim, opracowanym przez bractwo Michaelsbruderschaft z Ruchu Barnóweckiego, responsoria krótkie są przewidziane na jutrznię, modlitwę południową (sekstę), nieszpory i kompletę, a ponadto na wigilię, jeżeli się ją odprawia.
Melodie Melodie responsoriów krótkich są proste i standardowe, istnieje kilka wzorów melodycznych, według których wykonuje się różne teksty.
Pod względem modalności znaczna część repertuaru responsoriów krótkich należy do modusów archaicznych, w których tenor jest tożsamy z finalis (dźwiękiem końcowym). Tak na przykład uroczysty ton responsoriów (dla przykładu patrz ℟. Ascendens Christus in altum w wersji monastycznej) ma zarówno recytację, jak i finalis na dźwięku f: zalicza się je do modusu archaicznego C. Pierwotny ton adwentowy należy do modusu archaicznego E (recytacja na e), ale późnośredniowieczna zmiana tenoru recytacji z e na f zaciera oryginalny charakter modalny utworu.
Responsoria dłuższe mały|Responsorium dłuższe Vinea mea (trzecie z ciemnej jutrzni Wielkiego Piątku; Liber usualis, 1954). Widoczne: ℟ Vinea mea; werset solisty ℣. Sepivi te; miejsce, od którego chór powtarza część ℟ oznaczone gwiazdką (Quomodo) oraz powtórzenie całości ℟. Vinea.
Budowa responsoriów dłuższych Responsoria dłuższe (responsoria prolixa) występują w nocnej godzinie kanonicznej czyli matutinum (w obrządku monastycznym zwanej wigiliami). Są to utwory o skomplikowanych melodiach, zasadniczo każde responsorium ma własną melodię. Najprostszy schemat responsorium prolixum przedstawia się następująco:
Całość ℟ śpiewana przez chór Werset solisty Powtórzenie drugiej części ℟ przez chór.
Ten zasadniczy schemat podlega różnym modyfikacjom. Ostatnie responsorium każdego nokturnu ma jeszcze doksologię (solisty), po której chór powtarza drugą część ℟. Czasem jednak chór po obu wejściach solisty powtarza inne części ℟, a czasem wejść solisty i odpowiedzi chóru jest więcej. W okresie Męki Pańskiej (w tym podczas Triduum Paschalnego, patrz niżej), kiedy nie ma doksologii, w ostatnim responsorium każdego nokturnu po powtórzeniu drugiej części ℟ następuje powtórzenie całości ℟.
W obrządku dominikańskim responsorium dłuższe śpiewa się ponadto w pierwszych nieszporach ważniejszych świąt (po capitulum).
Księga liturgiczna, w której zawarte są responsoria prolixa, nosi nazwę nokturnału (Nocturnale) lub responsoriału (Liber responsorialis). Wydanie nokturnału z 2002 roku zawiera około 750 responsoriów dłuższych, z których znaczna część znajduje się już w pochodzącym z końca X wieku antyfonarzu Hartkera. Istnieją też nowsze responsoria prolixa, na przykład dwunastowieczne kompozycje Hildegardy z Bingen.
Responsoria dłuższe należą także do repertuaru procesyjnego. W szczególności można wymienić ℟. Obtulerunt, przewidziane na procesję święta Oczyszczenia N.M.P. oraz ℟. Ingrediente Domino na procesję Niedzieli Palmowej. W polskich księgach liturgicznych znajduje się utwór Cum Rex gloriae, przewidziany na procesję rezurekcyjną. W starszych źródłach jest on określony jako responsorium, jednak ze względu na brak powtórzeń w tekście poprawniejsze jest kwalifikowanie go jako antyfony, tak jak w źródłach nowszych.
Responsoria ciemnych jutrzni mały|Początek sześciogłosowego opracowania responsorium Plange quasi virgo (trzecie responsorium Wielkiej Soboty) Gesualda Szczególnie słynne są . Ciemne jutrznie, sprawowane w Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielką Sobotę (dawniej antycypowane w poprzedzający wieczór), były niegdyś nabożeństwem bardzo popularnym. Zawierają one 27 responsoriów. Oprócz wersji gregoriańskiej istnieją też inne opracowania, spośród których wszystkie 27 responsoriów zawierają Carla Gesualda.
Pojedyncze responsoria ciemnych jutrzni opracowywało wielu wybitnych kompozytorów. Dla przykładu: czwarte responsorium Wielkiej Soboty Recessit Pastor noster opracowali Carlo Gesualdo, Johann Michael Haydn, Orlando di Lasso, Tomás Luis de Victoria i Jan Dismas Zelenka.
Responsoria w liturgii za zmarłych mały|Responsorium Subvenite, używane w liturgii pogrzebowej. Matutinum oficjum za zmarłych zawiera responsoria, z których ostatnie (dziewiąte), Libera me, jest również używane w liturgii pogrzebu, bezpośrednio po mszy żałobnej, oraz podczas ceremonii absolucji przy katafalku. Oprócz wersji gregoriańskiej istnieją liczne opracowania tego tekstu, na przykład Gregoria Allegriego, Williama Byrda lub Giuseppe Pitoniego. Libera me jest częstym elementem opracowań muzycznych całości tekstów mszy żałobnej, na przykład Requiem Giuseppe Verdiego. Responsorium Subvenite wykonuje się bezpośrednio po wniesieniu trumny do kościoła.
Responsoria Bożego Ciała Do innych popularnych responsoriów należy siódme responsorium uroczystości Bożego Ciała, Homo quidam, którego można użyć również podczas procesji celebrowanej w tym dniu; opracowali je między innymi Giovanni Pierluigi da Palestrina i Thomas Tallis. Istnieją także opracowania responsoriów Bożego Ciała w języku polskim, autorstwa Eugeniusza Gruberskiego.
W liturgii sprawowanej w językach narodowych W jutrzni i nieszporach, wedle uznania, responsorium może być pominięte lub zastąpione odpowiednią pieśnią zatwierdzoną przez konferencję episkopatuOgólne Wprowadzenie do Liturgii Godzin 49.
Inne użycia terminu „responsorium” W źródłach średniowiecznych oraz w pracach muzykologicznych określeniem graduału jest często responsorium graduale. W drukowanych księgach liturgicznych graduał jest określany w zasadzie wyłącznie jako graduale.
W liturgii rzymskiej zreformowanej po soborze watykańskim II jako śpiew po czytaniu wprowadzono psalm responsoryjny (łac. psalmus responsorius), to znaczy z refrenem powtarzanym przez zgromadzenie.
Przypisy
Linki zewnętrzne Vademecum Liturgiczne: Charakterystyka responsoriów brewiarzowych
Kategoria:Liturgia katolicka Kategoria:Modlitwy chrześcijańskie