thumb|Fragment Rynku thumb|Amfiteatr w centrum Rynku thumb|Pomnik "1000 lat Osieka" Osiek – miasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie staszowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Osiek. Osiek posiadał prawa miejskie w latach 1430–1869 i ponownie od 1994. Leży przy drodze krajowej nr 79 oraz wojewódzkiej nr 765.
Osiek uzyskał lokację miejską w 1363 roku, zdegradowany w 1869 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1994 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 58–59.. Miasto położone w starostwie sandomierskim w 1629 rokuZbigniew Anusik, Własność ziemska w powiecie sandomierskim w roku 1629, w : Przegląd Nauk Historycznych 2012, r. IX, nr 2, s. 32..
Miejscowość jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii św. Stanisława.
Znajduje się tu jedyna w Polsce czynna otworowa kopalnia siarki Osiek. Miasto posiada szkołę podstawową, gimnazjum i liceum.
Przez miasto przechodzi zielony szlak turystyczny z Chańczy do Pielaszowa.
Nazwa Nazwa Osiek oznacza w języku staropolskim zasiekę, czyli leśne umocnienie lub warownię w lesie utworzoną z nagromadzonych i zespojonych ze sobą zsieczonych, czyli ściętych pni drzewnych, której zadaniem była ochrona leśnego osiedla lub wyznaczonej granicy. Termin stosowany w średniowieczu, notowany od XIII wieku. Słowo osiek oznaczało zarówno przesiekę, zasiekę, jak również umocnienie obronne wznoszone ze ściętych drzew. Taki wywód podają: Słownik staropolski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego oraz słowniki Nazwy miejscowe Polski i „Nazwy miast Polski” pod red. Kazimierza Rymuta.
Historia Najstarsze wzmianki o miejscowości pojawiając się w czasach księcia Bolesława Wstydliwego, który miał w Osieku stację podróżną na drodze z Krakowa do Sandomierza. Osiek został księciu przekazany przez opata klasztoru łysogórskiego, który wcześniej władał tą miejscowością. W 1253 roku wzmiankowana jako Ossek, przy okazji wystawianiu tu dokumentów przez Bolesława Wstydliwego. W tym czasie być może była to już osada targowa. Osiek znajdował się w korzystnym położeniu – na szlaku królewskim z Krakowa do Sandomierza i Lublina, i dalej na Litwę. W 1280 podczas bitwy pod Goźlicami połączone sojusznicze siły rusko-tatarskie dokonały złupienia miasta i uprowadzenia wielu tutejszych mieszkańców. W 1283 roku książę Leszek Czarny zwołał do Osieka zgromadzenie rycerstwa.
Według zapisków Joannisa Długosza ówczesny gród Osiek leżał w pobliżu Koprzywnicy, posiadał drewniany kościół parafialny, którym zarządzał Paweł Szmytowski, duchowny herbu Ostoja. Ów kościół był własnością państwową, należną do każdorazowego władcy Polski, a oddany został pod opiekę opactwa benedyktyńskiego na Łysej Górze (Świętego Krzyża) wraz z grodem. Jednocześnie zobowiązano się (opat owego klasztoru razem z Bolesławem V Wstydliwym nadał takie prawo), że z tego tytułu odprowadzane będzie do 5 grzywien srebra, z zamiennością od żup soli z Bochni; które będą przekazywane naprzemiennie. Jednak oprotestowywano to postanowienie. Sąd określił, że stopniowo będzie się równać do tej kwoty. Ostatecznie Władysław II Jagiełło orzekł, że owe 5 grzywien w równej wielkość będzie przekazywanych do kasy państwa, czy to z Bochni, czy z Osieka według oszacowania im właściwego. W odniesieniu do grodu Osiek określono, że są tam łany mieszczańskie, posiadłości podmiejskie i inne parcele gruntowe w całości królewskie i z nich wszystkich odprowadza się dziesięcinę snopową na rzecz kościoła parafialnego (położonego w sąsiedztwie obecnego cmentarza) i plebana z Osieka (nie określono tej kwoty wartościowo); z wyłączeniem przedpola Osieczko, ze względu na jego wiejski charakter. Dziesięcinę (tu: prawo do dziesięciny) na rzecz opactwa benedyktyńskiego (dosłownie: Świętego Krzyża Łysej Góry) należne było jako protektora parafii; konopianej zaś dziesięciny nie rozłączono od pól mieszczańskich, czy też przedmieść, ze wszystkich razem starym zwyczajem pobór przekazywano. Wspomniany kościół, posiadał staw/jezioro Osieczko, zwolnione z kościelnych danin pieniężnych, a położone w pobliżu Osieckigo grodu (dosłownie: pomiędzy Osiekiem a Długołęką). Kościół miał też spory las na równi owego stawu/jeziora, którego ostatki sięgały, aż po Łążek, w pasie szerokości wioski Zawidza z jednej strony, a Długołęką z drugiej – nazywano go borem Czyoszny lub Przewłoka. Ponadto posiadał kilkanaście łąk (porozrzucanych), np. 5 w kierunku pogranicza owego boru, a w jego samym środku 6, ich ostatek sięgał, aż po Łążek. Nadto miał kilkanaście pól na własność (tworząc w sumie małą posiadłość ziemską), np. wraz z obszerną łąką, w pobliżu drogi Socalyecz, która prowadziła do Koprzywnicy; kolejne w pobliżu rzeki Wisły, poza jeziorem Kąpaniec (obecne pobliże Lipnika) obszerności około 1200 m; następne o wielkości 400 m, wraz z łąką za strumieniem/ptokiem Brzesznycza, a znajdujące się w środku między łąką Piotra Poddambni z jednej strony, a Procopii ówczesnymi mieszczanami osieckimi (tj. ich częścią) z drugiej; a w pobliżu ówczesnej plebanii w Osieku (sąsiedztwo obecnego cmentarza) kolejne parcele gruntowe. Jednocześnie miał kamieniołom, z górki z tyłu przy parkanie zamku, aż do drogi, która prowadziła do Połańca. W końcu Paweł Szmytowski ówczesny ksiądz był inicjatorem, aby przy końcu obu tych pól założyć 2 stawy rybne (sadzawki), które były jego uposażeniem w probostwie. We wsi królewskiej Pliskowola (królewszczyźnie) miał 2 łany, najmniej w ¼ ich części, tj. albo porzucone grunty rolne albo dzierżawione w pańszczyźnie. Poza tym, to co w borze, a co pośrednio wśród wiosek Strzegom a Pliskowola (a pomiędzy nimi leżące), nazwane Ploza, a gdzieniegdzie zwane Samyn. Dokładnie od kościoła w Osieku współzależne, w tym głównie jego księdza, który to posiadał prawo do poboru odpowiedniej dziesięciny i czynszu z nich. (…) Ponadto o starożytności jego fundacji świadczy szczegół podany przez Długosza, iż mieszczanie z Bochni obowiązani byli dawać 12 grzywien temuż kościołowi co rok na św. Marcina, oprotestowali jednak tę decyzję i później zwolnieni zostali z tej opłaty przez któregoś z ówczesnych królów Polski. Jednak Paweł Smylowski pleban, prawdopodobny fundator kościoła, który za czasów Długosza, zwracał się do Rzymu dla odzyskania tej opłaty, a król Kazimierz III Wielki przeszkodził mu w tych staraniach; uznając zapewne, że według rejestrów/spisów/kronik wcześniejszych zostali oni wykreśleni z takiej darowizny na rzecz kościoła z Osieka.
Z kolei według tomu I, nie jest do końca jasne przyporządkowanie Osieka (w pobliżu Koprzywnicy, tenże by był), równie dobrze ów zapis może odnosić się do Osieka (w pobliżu Żmigrodu). Wynika bowiem z niego, iż na kościół kolegialny Kleparz (wówczas samodzielne miasto, tj. w latach 1366–1792, obecnie dzielnica Krakowa); utworzono beneficjum Czapelska. I na ów fundusz miał się składać m.in. Osiek w liczbie (monet – groszy szerokich praskich) nieokreślonej kwotowo; nadto na ów fundusz miała się złożyć wieś Bukowa, a ona administracyjne leży w granicach ówczesnej gminy Osiek (bo natenczas w parafii Wiązownica).
W roku 1430 ówczesny gród otrzymuje przywilej lokacyjny od Władysława Jagiełłyprawdopodobnie chodziło o potwierdzenie praw miejskich. Za Władysława Warneńczyka w rękach rycerza i awanturnika Dersława z Rytwian (wojewody sandomierskiego) opisanego przez Teodora Tomasza Jeża (pseudonim Zygmunta Miłkowskiego) w powieści Dersław z Rytwian.
W 1578 roku w skład parafii Osiek wchodziło 5 wiosek, tj.: Pliskowola, Suchowola, Długołęka, Osieczko i Zawierzbie, w tym cztery pierwsze jako tzw. królewszczyzny. Kościół nie posiadał w samym grodzie Osiek żadnych majątków ziemskich, parcel gruntowych. Pobory natomiast pobierano według regestru poborowego z tych, które tu wymieniono.
Według regestru poborowego z 1508 roku Osiek ze wszystkich swoich wsi (zapewne z 4, a z 5 wyżej wymienionych) pobiera ¼ części należnej składki, z całości poboru.
Największy rozwój przypada na wieki XVI i XVII, kiedy miasto liczyło ok. 1000 mieszkańców. Rozwijał się handel i rzemiosło. W tym okresie powstały cechy garncarstwa, szewstwa i tkactwa. W okolicznych lasach uprawiano bartnictwo.
Osiek z 1844 według Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego, z poprawkami i uzupełnieniem naniesionym przez Franciszka Ksawerego Martynowskiego w 1885 w Starożytnej Polsce pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisanej.
Osiek z 1852 roku według Emila Kierskiego i Jędrzeja Moraczewskiego, z przysłowiami stąd zaczerpniętymi.
Osiek w ujęciu encyklopedycznym Samuela Orgelbranda z roku: 1859 – 28 tomów i 1898 – 18 tomów (w tym 16 podstawowych).
Miasto wymieniane w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich w dwóch tomach, pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku.
Na podstawie ww. informacji z 1886 roku – OsiekOsiek – tyle co zasieka, warownia leśna utworzona z nagromadzonych i pospajanych pni drzewnych. Był to zwykły środek obrony, stosowany w pierwotnej epoce dziejowej Polski dla obrony granic, brodów rzecznych, dróg przez puszczę wiodących. Przy takich warowniach musiała mieszkać ludność obowiązana do ich pilnowania i naprawy. Słownik geograficzny…, t. VII, s. 626 to osada miejska, która w 1864 roku straciła prawa miejskie. W tym samym roku Osieczko zostało siedzibą gminy, do której należały następujące wioski: Bukowa, Długołęka, Dzięki, Lipnik, Łęg, Mikołajew, Osieczko, Osiek, Pliskowola, Strzegom i Suchowola.
W 1921 mieszkały tu 1352 osoby. W 1929 funkcjonował kościół i synagoga. Synagoga wymagała gruntownego remontu, gdyż w poprzednich latach służyła za przytułek.
Osiek doznał dużych zniszczeń w czasie obu wojen światowych. Wielokrotne pożary sprawiły, że nie zachował się praktycznie żaden zabytek. Na uwagę zasługuje renesansowy ołtarz w bocznej kaplicy kościoła św. Stanisława, przeniesiony z rozebranego starego kościoła.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. tarnobrzeskiego.
1 lipca 1994 r. Osiek, po 125 latach, odzyskał prawa miejskie. Oddano w tym czasie do użytku nowoczesną szkołę, a także nowy budynek Urzędu Miasta i Gminy Osiek. 13 października 2007 r. oddano do użytku halę sportową połączoną z budynkiem Publicznego Gimnazjum.
Struktura powierzchni Według danych z lat 1995–2005 miasto Osiek ma obszar od 17,42 do 17,44 km². W ciągu tego okresu zmniejszył się procentowy udział użytków rolniczych (z 85,8% w 1995 do 80,1% w 2005), na rzecz zwiększenia się areału lasów (z 9,9% w 1995 do 12,3% w 2005, przy czym zwiększył się on w stosunku do roku 1998 z 2,4%) oraz nieużytków (z 4,3% w 1995 do 7,6% w 2005, przy czym zmniejszył się on w stosunku do lat 2000 do 2002 z 13,2%). Część użytków rolnych (m.in. gruntów ornych) i nieużytków wykorzystana została pod zabudowę miejską, w tym celu wykarczowano też znaczne połacie leśne. Jednak bardzo niska opłacalność/dochodowość z areału użytków rolnych wymusiła na mieszczanach-rolnikach działania na rzecz odłogowania (znaczna część z nich przebranżowiła się) oraz zadrzewiania znacznych połaci swoich domostw; trendu tego nie powstrzymały dopłaty bezpośrednie z UE.