Salamandra olbrzymia chińska (Andrias davidianus) – gatunek płaza ogoniastego z rodziny skrytoskrzelnych (Cryptobranchidae), największy (lub jeden z największych) żyjący współcześnie płaz świata. Opisywany w chińskich legendach i księgach od czasów starożytnych, dla świata zachodniego zbadany i opisany po raz pierwszy w 1869 roku przez Armanda Davida. Pozycja taksonomiczna gatunku jest niepewna, potencjalnie stanowi zbiór kilku gatunków bliźniaczych. Płaz ten osiąga rozmiary do 1,8 metra długości i masę ponad 60 kilogramów. Cechuje się mocno zbudowanym, spłaszczonym ciałem i długim ogonem, a także prymitywną budową szkieletu. Gatunek diploidalny, liczba chromosomów 2n = 60, występuje potencjalnie system determinacji płci ZW. W przeszłości spotykany był w 18 chińskich prowincjach, obecnie zasięg jest znacząco zmniejszony i poszatkowany. Introdukowany został m.in. w Japonii. Zasiedla głównie górzyste potoki, w których zamieszkuje nory. Drapieżnik – odżywia się rozmaitymi kręgowcami (w tym osobnikami własnego gatunku) i bezkręgowcami, które zasysa wraz z wodą. Gatunek jest aktywny głównie nocą, wykazuje silny terytorializm. Okres godowy rozpoczyna się późną wiosną lub wczesnym latem, a do zapłodnienia dochodzi zazwyczaj w sierpniu w norze samca. Samica składa jednorazowo 10–100 jaj, z których po 31–50 dniach wylęgają się larwy, nad którymi opiekę sprawuje samiec. Dojrzałość płciowa osiągana jest zazwyczaj w wieku 5–6 lat, a długość życia na wolności wynosi co najmniej 50–60 lat. Jest to gatunek krytycznie zagrożony – populacja znacząco maleje począwszy od lat 50. XX wieku. Zagraża mu głównie gospodarka rabunkowa, a także utrata i modyfikacja środowiska oraz zmiany klimatu. Do najważniejszych działań ochronnych należą reintrodukcja oraz ochrona in situ polegająca głównie na tworzeniu rezerwatów przyrody. Gatunek hodowany na farmach w celach ochronnych i konsumpcyjnych. W związku z niewłaściwymi warunkami hodowlanymi obserwuje się regularnie występujące epidemie wirusowe.
Nazewnictwo Nazwa rodzajowa (Andrias) pochodzi od gr. ανδρειος andreios „silny, odważny”, od ανηρ anēr, ανδρος andros „mężczyzna”. Gatunek ten natomiast nazwany został na cześć francuskiego misjonarza i przyrodnika Jeana Pierre’a Amanda Davida (1826 – 1900), który jako pierwszy Europejczyk zbadał A. davidianus w zachodnich Chinach w 1869 roku.
W Chinach zwierzę to posiada standardową nazwę Zhongguo („chiński”) da ni („Andrias”) – 中国大鲵. Znane jest również jako po prostu da ni, na yu albo neiyu. Ludność mająca styczność z tym płazem często nie zna jego pozycji taksonomicznej i błędnie postrzega go jako rybę, przez co znany jest jako Wawayu (娃娃鱼), co przetłumaczyć można jako „ryba-dziecko” z powodu dźwięku rzekomo wydawanego przez złapanego osobnika A. davidianus, który przypomina płacz dziecka. W powiecie Feng (patrz podział administracyjny Chińskiej Republiki Ludowej) gatunek ten nazywany jest 猪不吃 (zhu bu chi) – „Świnia nie je”, jako że podczas chińskiej rewolucji kulturalnej braki żywności spowodowały, że świnie karmione były salamandrami olbrzymimi chińskimi, których jednakowoż rzekomo nie chciały jeść. W badaniu Turvey i in. (2021) odnotowano 27 różnych lokalnych nazw, z których najpopularniejsze były gouyu – „ryba-pies” – i inne podobne nazwy, wawayu, sijiaoyu – „czworonożna ryba” – a także laoyanyu – „ryba-stary kamień”.
Dane historyczne Starożytność i pierwsze wzmianki o A. davidianus w literaturze i sztuce thumb|Wazon ceramiczny przedstawiający salamandrę olbrzymią chińską znaleziony w prowincji Gansu i datowany na 3200 rok p.n.e. Gatunek ten figuruje na ceramice reprezentującej Kulturę Yangshao datowanej na 3000 – 4000 lat p.n.e. Wzmianki o tym płazie pojawiają się również w książkach uczniów Konfucjusza (551–479 p.n.e.), w których opisywany jest jako jaszczurka (terminy salamandra, gekon, scynk, jaszczurka używane były wymiennie). Opis salamandry olbrzymiej chińskiej znajduje się również w Księdze Gór i Mórz (napisanej przez anonimowego autora w około 600 roku p.n.e.), w której porównywana jest w kształcie ciała do węża. A. davidianus pojawia się także w relacji z pogrzebu Qin Shi Huanga (259–210 p.n.e.) – pierwszego władcy cesarstwa chińskiego, podczas którego używano świec zrobionych z tłuszczu tego gatunku. W 100 r. p.n.e. Sima Qian, najbardziej rozpoznawalny autor dynastii Han zauważył, że salamandra olbrzymia chińska występuje w prowincji Shaanxi, w której nazywana była Renyu (człowiek-ryba). W 300 roku naszej ery Guo Pu zilustrował A. davidianus i opisał jako Sum z czterema stopami – tylne przypominające stopy małpy, a przednie stopy psa.
Dalsze opisy w średniowiecznu i nowożytności Około 840 roku naszej ery przyrodnik Tau-haun-tsin zauważył obecność A. davidianus w prowincjach Hunan, Hubei i Anhui. 500 lat później opis tego płaza w prowincji Guangdong pojawił się w encyklopedii dynastii Song. W 1070 roku Cai Bian w swoim dziele Mao shi ming wu jie (Interpretacja obiektów zawartych w Księdze Pieśni) poprawnie oddzielił salamandrę olbrzymią chińską od jaszczurek, używając jako kryterium siedliska – wodnego dla A. davidianus, lądowego dla jaszczurek. Około 1120 roku Koen-tzeun-pi dokonał pierwszej sekcji tego gatunku i zauważył, że jego ciało ma podobny kształt do ciała wydry, a także zaliczył salamandrę do tej samej grupy zwierząt co ryby. W 1569 Li Shizhen opisał obecność tego zwierzęcia w prowincjach Syczuan, Henan i Shaanxi.
Opisanie salamandry olbrzymiej chińskiej przez Europejczyków Doniesienia o istnieniu tego gatunku w Chinach zaczęły napływać do Europy około 1837 roku. W księdze Fauna Japonica Coenraad Jacob Temminck i Hermann Schlegel stwierdzili, że francuski kupiec i uczony Chrétien-Louis-Joseph de Guignes zawarł termin Neiyu (jedna z chińskich nazw A. davidianus) w wydanym przez siebie w 1813 roku słowniku języka chińskiego. W 1869 roku ojciec Armand David opisał ten gatunek płaza w zachodnich Chinach (dokładna lokalizacja odkrycia nieznana) podczas swojej drugiej podróży do Chin. David miał również styczność z A. davidianus w prowincji Shanxi podczas swojej trzeciej podróży do Chin.
Pozycja taksonomiczna Pozycja taksonomiczna do końca XX wieku Wielu badaczy XIX i pierwszej połowy XX wieku uważało A. davidianus i A. japonicus za ten sam gatunek, niektórzy natomiast uznawali A. davidianus za podgatunek A. japonicus. Inni jeszcze, tacy jak amerykański ornitolog Leonhard Hess Stejneger (1851–1943), zaliczali je do oddzielnych gatunków. W 1924 roku brytyjski zoolog i dyrektor Zoo Londyńskiego Edward George Boulenger zaliczył okaz pochodzący prawdopodobnie z północnego Guangdongu do nowo utworzonego gatunku Megalobatrachus sligoi, który na podstawie różnic anatomicznych oddzielił od gatunku Megalobatrachus maximus (w którym z kolei zawarł M. japonicus i M. davidianus). W 1940 roku zoolożka Alice Middleton Boring i herpetolog Clifford Hillhouse Pope stwierdzili, że M. sligoi jest w rzeczywistości synonimem M. davidianus i do opisania salamander olbrzymich używali nazw M. japonicus davidianus i M. j. japonicus.
Westphal (1958) natomiast zaliczył A. davidianus i A. japonicus do podgatunków wymarłego A. scheuchzeri. W najnowszych artykułach naukowych roku A. davidianus uznawany był do 2018 roku za pojedynczy gatunek, oddzielny od A. japonicus. mały|Francuski przyrodnik i misjonarz, Armand David – europejski odkrywca A. davidianus w zachodnich Chinach
Pierwsze dowody na wysoką różnorodność genetyczną populacji W 2000 roku Murphy i in. użyli mitochondrialniego DNA (mtDNA) oraz analizy elektroforetycznej allozymów do przeprowadzenia analizy filogenetycznej badanych osobników i wykazali, że sześć badanych populacji pochodzących z trzech głównych sieci rzecznych Chin – Rzeki Perłowej, Huang He oraz Jangcy nie tworzy kladów odpowiadających ich geograficznym lokalizacjom, co spowodowane jest prawdopodobnie przenoszeniem osobników A. davidianus przez ludzi między różnymi regionami Chin. Badanie to wykazało również, że populacja z Huang Shan jest genetycznie odmienna od pozostałych populacji, jednakowoż autorzy zaznaczyli, że różnice te nie są wystarczająco znaczące, żeby uznać tę populację za oddzielny gatunek.
Tao i in. (2005) dokonali analizy mitochondrialnej pętli D i wykazali znaczące różnice genetyczne pomiędzy populacjami z Rzeki Perłowej oraz Jangcy oraz między populacjami z Rzeką Perłowej i Huang He (a także brak istotnych różnic pomiędzy populacjami z Rzeki Perłowej i Jangcy). Tao i in. (2006) zbadali z kolei sekwencje mitochondrialnego cytochromu b i wykazali niewielkie różnice genetyczne między populacjami z Rzeki Perłowej i Jangcy, a także między populacjami z Jangcy i Huang He. Różnice te były jednakowoż znacząco większe między populacjami z Rzeki Perłowej i Huang He. Używając markerów genetycznych AFLP, Yang i in. (2011) potwierdzili, że różne populacje A. davidianus są znacząco odmienne genetycznie i że rozprzestrzeniły się z północnych części Chin do południowych.
Potencjalnie nowe gatunki chińskich Andrias W 2018 roku Yan i in. dokonali analizy 23 159 polimorfizmów pojedynczego nukleotydu oraz mtDNA 70 dziko żyjących osobników oraz 1000 zwierząt z hodowli oraz wykazali, że A. davidianus jest w rzeczywistości gatunkiem bliźniaczym. Według ich badań takson ten składa się potencjalnie pięciu różnych gatunków zamieszkujących różne dorzecza. Liang i in. (2019) użyli w swojej analizie mtDNA 19 dziko żyjących salamander olbrzymich chińskich i otrzymali drzewo filogenetyczne składające się z 7 różnych kladów.
W 2019 roku Turvey i in. pobrali DNA z wątroby, kości i mięśni z okazów muzealnych (w tym holotypu A. davidianus i M. sligoi) oraz z próbek pochodzących z osobników czystych genetycznie z końca XX wieku. W swoim badaniu naukowcy ci wykorzystali sekwencjonowanie nowej generacji i wykazali istnienie trzech różnych kladów będących według ich analizy oddzielnymi gatunkami:
Klad odpowiadający północnej części Chin (od Jangcy do Syczuanu), do którego należy holotyp A. davidianus Klad południowo-zachodni (od Rzeki Perłowej do Gór Południowochińskich), do którego należy holotyp M. sligoi oraz próbki pochodzące z okazów z Rzeki Perłowej i Gór Południowochińskich). Dla kladu tego zaproponowano nową nazwę gatunkową A. sligoi i nazwę zwyczajową South China Giant Salamander (dosłownie salamandra olbrzymia południowochińska). Klad południowo-wschodni (Huang Shan), dla którego nie zaproponowano nazwy gatunkowej. Z racji braku żyjących osobników należących do tego kladu nie poddano go głębszej analizie. W 2022 roku Chai et al. opisali nowy gatunek Andrias jiangxiensis spotykany jedynie w rezerwacie przyrody Jiulingshan () w chińskiej prowincji Jiangxi. Jest to jedyny czysty genetycznie gatunek Andrias występujący w Chinach.
Do taksonów zasiedlających Chiny używana jest czasami nazwa klad chińskich Andrias. Należy zauważyć, że w celach komercyjnych, a także podczas ustalania strategii ochrony tego gatunku wszystkie klady nadal traktowane są jako pojedynczy gatunek – A. davidianus.
Ewolucja Specjacja wśród skrytoskrzelnych Salamandra olbrzymia chińska uznawana jest za formę przejściową pomiędzy zwierzęciem wodnym i naziemnym. thumb|left|Po lewej: osobnik pochodzący z hodowli. Po prawej: skamieniałość A. davidianus.
Rodzina skrytoskrzelnych, do których zalicza się A. davidianus, oddzieliła się od spokrewnionych kątozębnych (z którymi tworzy klad bazalny Cryptobranchoidea) co najmniej 160 milionów lat temu w Azji. Szkielet prymitywnego przedstawiciela skrytoskrzelnych Chunerpeton tianyiensis znaleziony w Mongolii Wewnętrznej datowany jest na baton i posiada wiele cech synapomorficznych w stosunku do obecnie żyjących przedstawicieli skrytoskrzelnych, takie jak żebra z jedną główką na kręgach przedkrzyżowych. Sugeruje to, że u salamandry olbrzymiej chińskiej jak i u innych skrytoskrzelnych doszło do niewielu zmian ewolucyjnych przez ostatnich 160 milionów lat, w związku z czym nazywane są żywymi skamieniałościami.