Nowogard () – miasto w północno-zachodniej Polsce, w województwie zachodniopomorskim, w powiecie goleniowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nowogard, położone na Pobrzeżu Szczecińskim, na wschodnim skraju Puszczy Goleniowskiej, nad Jeziorem Nowogardzkim, przy drodze ekspresowej S6 i linii kolejowej Szczecin – Kołobrzeg. Siedziba tutejszego dekanatu.
31 grudnia 2024 miasto liczyło 15 549 mieszkańców.
Położenie Miasto położone jest na Pomorzu Zachodnim, 64 km na północny wschód od Szczecina i 56 km na południe od wybrzeża Bałtyku.
Częściami miasta są dawne miejscowości: Plewniak, Pustać, Radosław, SmużynyDane z TERYT..
1 stycznia 2024 powierzchnia miasta wynosiła 12,58 km².
W latach 1946–1998 miasto administracyjnie należało do województwa szczecińskiego.
Miasto jest położone na wysokości około 50 m n.p.m.
Demografia Struktura demograficzna mieszkańców Nowogardu według danych z 31 grudnia 2024:
Historia Nowogardu W X wieku znajdowała się tu osada rybacko-rolnicza, a przy niej gród opolny leżący na półwyspie nieistniejącego współcześnie jeziora Grodzkiego, umocniony wałem drewniano-ziemnym. Wewnątrz znajdowały się budynki zamieszkane przez kasztelana i jego otoczenie. Na podgrodziu zamieszkiwała osiadła tu ludność słowiańska, zajmująca się rybołówstwem, rolnictwem i rzemiosłem. Obszar został włączony do państwa polskiego przez Mieszka I ok. 967 roku. thumb|upright|left|Plakieta upamiętniająca 700-lecie praw miejskich Nowogardu W 1268 r. po raz pierwszy wzmianka o Nowogardzie jako własności biskupa kamieńskiego znalazła się w dokumencie (Nogart Castrum et villa sive oppidum episcopi Caminensis), w miejscu grodu wybudowano wówczas zamek obronny. W 1274 r. biskup Hermann von Gleichen osadził w grodzie nowogardzkim swego krewnego, grafa Ottona von EbersteinaRymar, Edward: Eversteinowie pomorscy na Nowogardzie i Maszewie, Przegląd zachodniopomorski 42 (1998) 4. z Brunszwiku. Jego następcy pozostali w posiadaniu lenna, które obejmowało okoliczne ziemie, przez kilkaset lat. W roku 1309 Nowogard otrzymał przywilej przenoszący go na prawo lubeckie, choć jego mieszkańcy cieszyli się mniejszymi uprawnieniami niż mieszczaństwo w innych miastach pomorskich. thumb|Mury miejskie (XIV w.) thumb|Ratusz, 1911 r. thumb|Miasto przed II wojną światową
W pierwszej połowie XIV wieku rozpoczęto w Nowogardzie budowę murów obronnych wokół miasta, które po otoczeniu go murami przybrało kształt spłaszczonego koła. W środku znajdował się duży prostokątny rynek, w centrum którego wznosił się ceglany, gotycki ratusz. Obok, po stronie zachodniej, usytuowano (budowany w latach 1330–1334) istniejący do dziś, kościół Mariacki – obecnie Najświętszej Marii Panny.
W wiekach średnich Nowogard był niewielkim ośrodkiem rolniczo-rzemieślniczym, który mimo dogodnego położenia nie rozwinął się w znaczący ośrodek handlowy. W 1534 otwarto pierwszą szkołę. W 1657 dotarła tu lekka jazda konna hetmana Stefana Czarnieckiego w pogoni za Szwedami. W 1663 roku, po śmierci ostatniego z Ebersteinów, dobra nowogardzkie przeszły w posiadanie księcia Bogusława Croy d’Archot, a następnie, w 1684 roku stały się własnością elektorów brandenburskich. W 1724 r. do okręgu nowogardzkiego przyłączono powiat Dewitzów, właścicieli Dobrej. Powstał w ten sposób powiat Dobra-Nowogard, który przetrwał do początku XIX wieku.
W czasie wojen toczonych przez Prusy w XVIII wieku miasto poważnie ucierpiało. W 1770 r. liczyło zaledwie 726 mieszkańców, utrzymujących się wyłącznie z rolnictwa i hodowli zwierząt. W 1807 roku miasto zostało zajęte przez skrzymierzone wojska francuskie, polskie i włoskie, które wcześniej toczyły zacięte boje o Nowogard z żołnierzami i ochotnikami dowodzonymi przez majora Ferdynanda von Schilla.
W 1808 r. Nowogard ustanowiono siedzibą powiatu. W 1819 r. nastąpiła kolejna reforma administracyjna, w wyniku której w skład powiatu weszły miasta: Goleniów i Nowogard. Utworzony powiat przetrwał z niewielkimi zmianami do 1954 r., kiedy to powiat nowogardzki, obejmujący ponad 1200 km² powierzchni, podzielono na dwa powiaty: nowogardzki i goleniowski. Taki podział funkcjonował do reformy administracyjnej w 1975 r.
Przyspieszony rozwój miasta przyniosła 2. połowa XIX wieku. W maju 1883 r. ze stacji w Nowogardzie odjechał pierwszy pociąg pasażerski. W następnych latach wybudowano wiele obiektów użyteczności publicznej, powstały nowe zakłady przemysłowe. Tuż przed wybuchem II wojny światowej Nowogard liczył 8148 mieszkańców.
W mieście znajdowało się niemieckie nazistowskie więzienie dla nieletnich. Do 4 marca 1945 r. istniało w Nowogardzie co najmniej 7 obozów jenieckich, głównie dla Francuzów i kilkuset Afrykanów. Tuż przed opuszczeniem miasta hitlerowcy zamordowali 40 jeńców na terenie późniejszej składnicy złomuKalendarium 1 .. W 1945 miasto zostało zajęte przez wojska radzieckie, doznając ciężkich zniszczeń. Nowogard został zdobyty nocą 4 marca 1945 r. przez 12 Gwardyjski Korpus Piechoty – dowódca: gen. por. Nikołaj Tielakow, 79 Korpus Strzelecki, dowódca: gen. mjr Siemion Pieriewiortkin, oraz oddziały Ludowego Wojska Polskiego, I Dywizja im. T. Kościuszki, 3 Berliński Pułk Piechoty – dowódca: pułk. Aleksander ArchipowiczDobra, kalendarium, Głos Szczeciński 54 / 73 .. W walkach o Nowogard zginęło 30 polskich żołnierzy, a w okolicach Nowogardu 32 żołnierzy polskich. W wyniku II wojny światowej Nowogard włączony został w granice Polski. Dotychczasową niemiecką ludność, która pozostała w mieście, wysiedlono do Niemiec.
Przez pierwsze miesiące po wojnie miasto nosiło nazwę Nowogród.Mapa Polski 1:1000 000 Wojskowy Instytut Geograficzny Sztabu Generalnego W.P., Warszawa 1945 Mapa Polski, 1945.Koleje Pomorza Przyodrzańskiego 1:1000 000 Dyr. Okręg. Kolei Państw. w Szczecinie, 1946 .. Obecną nazwę miasta wprowadzono rozporządzeniem ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 rokuRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (, s. 1)..
Miasto zostało w okresie powojennym częściowo odbudowane i rozbudowane. Zabudowano m.in. zniszczone całkowicie zabytkowe centrum miasta, wybudowano nowe osiedla mieszkaniowe. Powstały też obiekty użyteczności publicznej: hotel, dom kultury, biblioteka, szkoły. Najważniejsze inwestycje ostatnich lat związane są z unowocześnianiem infrastruktury. Należą do nich: modernizacja oczyszczalni ścieków, rozbudowa sieci kanalizacyjnej i wodociągowej oraz ujęcia wody pitnej. W ostatnim okresie rozbudowano także bazę hotelowo-gastronomiczną, wybudowano trzy duże sale sportowe, plaża miejska zyskała zjeżdżalnię wodną, przystąpiono do modernizacji domu kultury.
Architektura i urbanistyka Zabytki
thumb|Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny thumb|Zakład Karny w Nowogardzie
Cały obszar Starego Miasta w Nowogardzie został wpisany do rejestru zabytkówZachodniopomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Szczecinie, nr rej. 41.. Ważniejsze zabytki w mieście: Kościół Wniebowzięcia NMP – późnogotycki kościół Mariacki zbudowany w latach 1330–1334. Nawa główna o gwiaździstych sklepieniach, nawy boczne oddzielone potężnymi filarami, sklepienia krzyżowo-żebrowe. W prezbiterium znajduje się bogato zdobiony, barokowy ołtarz z początku XVII wieku z kilkunastoma scenami figuralnymi. 3 grudnia 2005 w wyniku pożaru zawaliła się dwudziestometrowa wieża świątyni. 26 marca 2007 r. na szczycie odbudowanej wieży została zamontowana pokryta blachą miedzianą sygnaturka. W ciągu niespełna półtora roku wykonano też m.in. remont wnętrza oraz na powrót zamontowano dzwony, które noszą nazwy: Wiara, Nadzieja i Miłość (w językach polskim i niemieckim). Zamek Ebersteinów – kompleks zabudowań zamkowych z XIII wieku, rozbudowany w XVI i przebudowany w XVIII i XIX wieku. Od roku 1820 pełni do czasów obecnych funkcję zakładu karnego (Zakład Karny w Nowogardzie). Został spalony podczas buntu więźniów w 1989 roku. Z dawnego zamku pozostały fundamenty, kazamaty i kaplica oraz fosa Obwarowania miejskie Fragmenty murów obronnych z XIV wieku – zachowane tylko częściowo w dolnych fragmentach, nad jeziorem w rejonie ulicy Czarnieckiego. Dawne sanatorium (ul. Smużyny 2) – obecnie Dom Pomocy Społecznej nr 2. Park leśny przy DPS nr 2. Budynek mieszkalny przy ul. Luboszan 1 – dom ryglowy z XIX wieku. Wieża ciśnień z 1882 roku o wysokości 46 metrów znajdująca się w sąsiedztwie stacji kolejowej. Ratusz z roku 1911, wyróżniony lukarnami o półowalnych naczółkach i latarenką osadzoną centralnie na dachu.
Pomniki Pomnik Niepodległości (poprzednia nazwa : „Bohaterom poległym w walce o wolność prastarej ziemi słowiańskiej”) Pomnik Braterstwa Broni (odsłonięty w 1972 rokuRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 207.; od 1995 z tablicą: „Kombatantom Rzeczypospolitej Polskiej”, usunięty 22 lipca 2024)
Gospodarka W 2007 r. Nowogard miał 2050 prywatnych podmiotów gospodarczych, z czego 1661 stanowiły osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, 11 spółdzielnie oraz 20 spółki handlowe z udziałem kapitału zagranicznego. W mieście jest 1 targowisko całoroczne o powierzchni 4000 m².
Według danych z października 2010 w powiatowym urzędzie pracy było zarejestrowanych 1102 bezrobotnych mieszkańców Nowogardu.
W mieście znajduje się zakład produkujący stolarkę drzwiową i okienną, zakład produkcji mas bitumicznych, zakład produkcji betonów. Przy północnej granicy Nowogardu mieści się zakład produkujący dywany do wyściełania podłóg samochodowych.
Turystyka thumb|Jezioro Nowogardzkie Największą atrakcją turystyczną Nowogardu jest sięgające centrum miasta Jezioro Nowogardzkie. Nad jeziorem usytuowany jest ośrodek sportu i rekreacji ze strzeżoną plażą miejską wyposażoną m.in. w zjeżdżalnię wodną o długości 70 m. Na terenie ośrodka znajdują się domki kempingowe oraz pole namiotowe. Jezioro Nowogardzkie stwarza dogodne warunki do uprawiania sportów wodnych.
Jedną z atrakcji turystycznych jest utworzony w 1994 r. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Sarni Las”, w którym ochronie podlega drzewostan oraz zwierzyna. Zespół położony jest w zachodniej części miasta i przylega południową częścią do Jeziora Nowogardzkiego. Do lasu prowadzi ulica Wojska Polskiego oraz pieszy szlak turystyczny wiodący ulicą Promenada, a następnie trasą wokół jeziora.
Wokół jeziora powstała przyrodnicza ścieżka pieszo-rowerowa o długości 6,8 km: w większości asfaltowa lub bardzo ubity szuter - w każdym razie zadbana i wygodna zarówno pod rower, jak i spacer z wózkiem.
Na terenie miasta znajduje się także wiatrak i tor, na którym organizowane są zawody motocrossowe oraz dwa największe na Pomorzu cisy, liczące około 700 lat.
Oświata thumb|I Liceum Ogólnokształcące w Nowogardzie
Nowogard to lokalny ośrodek edukacyjny. W mieście znajdują się 3 przedszkola, 4 szkoły podstawowe, 3 gimnazja, 1 liceum profilowane, 3 licea ogólnokształcące, 3 szkoły policealne, 5 techników ponadgimnazjalnych. Według danych z 2007 w tutejszej szkole podstawowej uczyło się 1191 dzieci oraz w gimnazjum 952 uczniów. W szkołach średnich w 2006 r. nauki pobierało 958 osób.
Kultura thumb|Nowogardzki Dom Kultury podczas trwania Festiwalu Filmów Ekologicznych im. Macieja Łukowskiego „Ekofilm”
Nowogardzki Dom Kultury to miejsce spotkań, w którym wszyscy chętni mogą rozwijać się twórczo w pracowniach i zespołach, oraz uczestniczyć w różnorodnych imprezach o charakterze kulturalnym oraz rozrywkowym. Centrum kultury znajduje się przy Placu Wolności, w okolicy Jeziora Nowogardzkiego, tuż obok ratusza oraz zabytkowych murów obronnych. Nowogardzki Dom Kultury jest organizatorem Festiwalu Filmów Ekologicznych Ekofilm im. Macieja Łukowskiego oraz Festiwalu Filmu Muzyki Malarstwa „Lato z Muzami”.