Albrecht von Haller (ur. 16 października 1708 w Bernie, zm. 12 grudnia 1777 tamże) – szwajcarski, niemieckojęzyczny lekarz, fizjolog, botanik i poeta, a także jeden z pierwszych niemieckojęzycznych konserwatystów.

Życiorys Od 1723 do kwietnia 1725 studiował pod kierunkiem Johanna Duvernoy nauki przyrodnicze, głównie botanikę i anatomię, na protestanckim uniwersytecie w Tybindze. Od 1725, kontynuował naukę z zakresu anatomii i chirurgii na Uniwersytecie w Lejdzie u słynnego już wówczas profesora Hermana Boerhaave, gdzie też 23 maja 1727 uzyskał stopień doctor medicinae. W Lejdzie Haller poznał Johannesa Gessnera. Latem 1727 odbył akademicką podróż po Anglii (Londyn i Oxford), a następnie udał się do Francji, gdzie w Paryżu ponownie spotkał Gessnera.

Zimą 1727–1728 Haller i Gessner studiowali tu anatomię i doskonalili się w chirurgii w renomowanych szpitalach. Wiosną 1728 obaj wyjechali do Bazylei, gdzie na uniwersytecie uczęszczali na wykłady Johanna Bernoulliego z matematyki. Latem odbyli wspólnie podróż po Szwajcarii, która zaowocowała głębszym zainteresowaniem się Hallera florą alpejską i rozpoczęciem gromadzenia jego zbiorów botanicznych, a także popularnym później poematem dydaktycznym pt. „Die Alpen”. Utwór ten doczekał się aż 30 wydań i został przetłumaczony na języki: angielski, francuski, włoski i łacinę. Zimą 1728–1729 Haller zastąpił w Bernie na stanowisku profesora anatomii chorego J.R. Miega, po czym jeszcze w tym samym 1729 osiadł w tym mieście i tu podjął praktykę lekarską. Bezskutecznie ubiegał się o posadę medyka miejskiego, a później także o objęcie katedry retoryki miejscowej uczelni. W 1735 uzyskał jedynie nominację na stanowisko bibliotekarza miejskiego. Zawiedziony w następnym roku opuścił miasto. Ostatnie lata Hallera naznaczone były walką z chorobami. Jego synem był botanik Albrecht von Haller (1758–1823).

Osiągnięcia thumb|Elementa physiologiae corporis humani VIII W latach 1736–1753 Haller zajmował stanowisko profesora medycyny, botaniki i anatomii na uniwersytecie w Getyndze, gdzie stworzył m.in. instytut anatomii i założył ogród botaniczny. Był również inicjatorem założenia w 1751 r. tutejszej Akademii NaukDanesch Edeltraud, Danesch Othmar: Le monde fascinant de la flore alpine, Editions M.P.A, Saint-Sulpice (Suisse), b. r. (1984), s. 17, oraz jej pierwszym przewodniczącym.

Haller usystematyzował szwajcarską wiedzę botaniczną, wydając w 1742 r. Enumeratio methodica stirpium Helveticae indigenarum - opis flory szwajcarskiej w tomie in-folio, liczącym 830 stron i 24 plansze. W 1768 r. wyszło drugie wydanie jego dzieła pt. Historia stirpium indigenarum Helvetiae, liczące 971 stron i 48 rycin. Pomiędzy 1664 gatunkami roślin kwiatowych i 822 gatunkami roślin zarodnikowych, które podał, ok. 300 gatunków bądź odmian zostało opisanych po raz pierwszy. Swoją wiedzę medyczną zawarł w wielotomowym opracowaniu pt. „Elementa physiologiae corporis humani” (wyd. 1757–1766). W dziele tym, które wznawiano aż do początków XX w., zawarł kompleksową, krytyczną wiedzę z anatomii i fizjologii swojej epoki. Dało ono podwaliny pod nowoczesną fizjologię eksperymentalną. Haller po raz pierwszy objął tu terminem fizjologii całokształt czynności zdrowego organizmu ludzkiego, wprowadzając szereg nowych pojęć, m.in. drażliwość (irritabilitas) i czułość (sensibilitas). Drażliwość jego zdaniem jest specyficzna dla mięśni, a czułość dla nerwów. Jako pierwszy wprowadził także takie pojęcia medyczne jak nadpobudliwość i nadwrażliwość.

W uznaniu swej wiedzy medycznej został mianowany doktorem honoris causa i nadwornym medykiem dworu angielskiego. Oferowano mu wielokrotnie posady na różnych europejskich uczelniach, m.in. w Utrechcie i Oxfordzie, jednak żadnej z nich nie przyjął. W 1747 objął kierowanie wydawaniem „Göttingischen Zeitungen von gelehrten Sachen” i ponownie odrzucił zaproszenie z zagranicy, tym razem z Berlina. 23 kwietnia 1749 uzyskał szlachectwo, nadane mu przez cesarza Franciszka I.

W 1753 objął stanowisko Rathausammana we władzach Berna, co pozwoliło mu powrócić do tego miasta wraz z rodziną – jednak tylko na cztery lata. Później (w latach 1758–1762) zarządzał salinami w Roche w dystrykcie L’Aigle, a następnie, do 1763 pełnił obowiązki wicegubernatora L’Aigle (obecnie w kantonie Vaud).

W 1764 Haller ponownie wrócił do konserwatywnego Berna, gdzie dziewięciokrotnie bez sukcesu ubiegał się o mandat w tzw. Małej Radzie. Dopiero w 1769, gdy po raz kolejny otrzymał zaproszenie do wyjazdu do Getyngi i objęcia tam urzędu kanclerza uniwersytetu, Berno w wyjątkowym trybie mianowało go dożywotnim assesorem sanitarnym z roczną pensją 400 koron.

Poglądy polityczne Von Haller reprezentował typowo konserwatywne poglądy polityczne i społeczne, do pewnego stopnia zbieżne z tymi jakie głosił Justus Möser. Von Haller uważał radykalne poglądy filozofów oświecenia za „czyste zło”. Krytykował ich bezkrytyczną wiarę w rozumowe możliwości ludzkie. Jego bratankiem był konserwatywny myśliciel polityczny Karl Ludwig von Haller (ur. 1768), który kontynuował idee wuja.

Dzieła Dzieła naukowe (wybór) Erläuterungen zu Boerhaaves Institutiones (7 tomów), 1739-1744 Enumeratio methodica stirpium Helveticae indigenarum (opis flory szwajcarskiej), 1742 Icones anatomicae quibus praecipuae aliquae partes corporis humani delineatae proponuntur (...), Göttingen 1743-1754 Primae lineae physiologiae in usum praelectionem academicarum, Göttingen 1747 Opuscula botanica, Göttingen 1749 Hermanni Boerhaave Methodus studii medici emaculata et accessionibus locupletata (...), Amsterdam 1751 Opuscula anatomica, Göttingen 1751 De partibus corporis humani sensilibus et irritabilibus, 1752 Elementa physiologiae corporis humani (8 tomów), 1757-1766 Historia stirpium indigenarum Helvetiae, 1768

Dzieła literackie Powieści „Usong”, 1771 „Alfred, König der Angelsachsen”, 1773 „Fabius und Cato”, 1774 „Tagebuch seiner Beobachtungen uber Schriftseller und uber sich selbst”, 1787 „Tagebucher seiner Reisen”, 1883

Poezje „Die Alpen”, 1729 „Vom Ursprung des Ubels”, 1734 „Gedichte”, 1732

Przypisy

Bibliografia

Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna. Wydawnictwa Gutenberg, Kraków, t. VI.; Moskwa 1993 . Ryszard Skarzyński, Konserwatyzm. zarys dziejów filozofii politycznej. Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 1998, s. 82, .

Linki zewnętrzne

Pełny spis dzieł i opracowań Szwajcarska nota biograficzna

Kategoria:Szwajcarscy fizjolodzy Kategoria:Szwajcarscy mykolodzy Kategoria:Szwajcarscy botanicy Kategoria:Szwajcarscy poeci Kategoria:Szwajcarscy prozaicy Kategoria:Poeci niemieckojęzyczni Kategoria:Konserwatyści Kategoria:Twórcy Encyclopédie Kategoria:Członkowie Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk Kategoria:Prozaicy niemieckojęzyczni Kategoria:Ludzie urodzeni w Bernie Kategoria:Urodzeni w 1708 Kategoria:Zmarli w 1777