Maria Kujawska z domu Rajda (ur. 5 lipca 1893 w Raciborzu, zm. 23 maja 1948 w Pszczynie) – polska i śląska działaczka społeczna i polityczna.
Życiorys Młodość 1893–1921 Urodziła się 5 lipca 1893 roku w Raciborzu w rodzinie śląskiej jako córka Wilhelma Raida (spolszczone Rajda) mistrza szewskiego pochodzącego z sąsiadującej wsi Sudzice (obecnie czeskie Sudice) i Berty z d. Jendrischek gospodyni domowej ze Świdnicy. Ukończenie średniej szkoły „Fräulein Pruss” kształcącej nauczycielki umożliwiło jej podjęcie studiów uniwersyteckichBiegańska Hanna, Działaczka śląska – dr. Maria Kujawska, Dzieje Najnowsze II 1970, nr 1 s. 175–183.. W 1915 roku wstąpiła na wydział medyczny uniwersytetu wrocławskiego. Spotkała tam grupę studentów polskich pochodzących głównie z Wielkopolski i Śląska i pod ich wpływem zainteresowała się i zafascynowała historią i kulturą polską. Wybrała wtedy polską narodowość. Nauczyła się języka polskiego (który był językiem domowym jej babki) i wstąpiła do tajnej niepodległościowej polskiej organizacji ZET przygotowującej kadry do pracy w przyszłym państwie polskimHanke Edward, Trudy i oczekiwania, Warszawa 1965, s. 33.Brożek Krzysztof, Polska służba medyczna w powstaniach śląskich i plebiscycie, Opole 1973, s. 26.. W roku akademickim 1917/1918 wraz z grupą polskich studentów studiowała na uniwersytecie w Monachium. Duży wpływ na jej światopogląd wywarł ówczesny wykładowca na tamtejszej katedrze pedagogiki profesor Friedrich Wilhelm Foerster, filozof, etyk, przeciwnik nacjonalizmu i militaryzmu, opierający wychowywanie na rozwijaniu i kształceniu charakteru. Do Wrocławia powróciła w drugiej połowie 1918 roku, ale już w grudniu tego roku musiała ten uniwersytet opuścić. Powodem był konflikt na tle politycznym z nacjonalistycznie nastawionym profesorem Ottonem Küstnerem, kierownikiem kliniki chorób kobiecych i położnictwa gdzie odbywała stażHanke Edward, Trudy i oczekiwania, Warszawa 1965, s. 68.. Studia ukończyła na polskich uniwersytetach w Poznaniu i Krakowie a 15 lipca 1920 roku uzyskała w Warszawie dyplom lekarza. W latach 1920–1922 zaangażowała się w działalność polityczną na Śląsku, gdzie toczyły się zmagania, mające zdecydować o polskiej albo niemieckiej przyszłości tego regionu. Przygotowywała średni personel medyczny tj. pielęgniarki i położne do pracy w przyszłym województwie śląskim. Zorganizowała także polskie związki położnych w wielu powiatach śląskich i brała udział w propolskich akcjach propagandowych poprzedzających plebiscytBrożek Krzysztof, Polska służba medyczna w powstaniach śląskich i plebiscycie, Opole 1973, s. 73.. Działalność tę na krótko przerwała w listopadzie 1920 roku w czasie wojny polsko-sowieckiej gdy wyjechała do wsi Horodzieja na Białorusi, gdzie w szpitalu polowym leżał chory na tyfus plamisty jej narzeczony, lekarz podporucznik WP Kazimierz KujawskiHanke Edward, Trudy i oczekiwania, Warszawa 1965, s. 119.. Po odwiezieniu rekonwalescenta do jego rodzinnego domu w Śremie w Wielkopolsce powróciła na Śląsk. W dniu plebiscytu, 20 marca 1921 roku była lekarzem dyżurnym w polskim sztabie plebiscytowym w hotelu Lomnitz w BytomiuBrożek Krzysztof, Polska służba medyczna w powstaniach śląskich i plebiscycie, Opole 1973, s. 106.. W trakcie III powstania śląskiego (2/3 maja – 5 lipca 1921) zajmowała się rannymi w kilku punktach sanitarnych oraz prowadziła pociąg sanitarny grupy „Wschód” do szpitala w Sosnowcu. Następnie pracowała w szpitalu polowym w Toszku, a później do stycznia 1922 roku w stopniu porucznika-lekarza w Głównym Szpitalu Wojsk Powstańczych w MysłowicachBrożek Krzysztof, Polska służba medyczna w powstaniach śląskich i plebiscycie, Opole 1973, s. 289.. Tam też zorganizowała dla średniego personelu medycznego kurs Czerwonego Krzyża obejmujący poza tematami fachowymi również język polski, historię i literaturę polskąBrożek Krzysztof, Polska służba medyczna w powstaniach śląskich i plebiscycie, Opole 1973, s. 123.. Była jedyną kobietą lekarką biorącą udział w III powstaniu śląskim. W tym czasie ukształtował się jej światopogląd: otwarty, polski patriotyzm i postępowe poglądy społeczne zbliżone do socjaldemokratycznych.Związek małżeński z Kazimierzem Kujawskim zawarła 16 sierpnia 1921 roku; ich cztery córki także zostały lekarkami.
Okres 1922–1939 W 1922 roku, w dniu oficjalnego przyłączenia Górnego Śląska do Polski, otrzymała Odznakę Polskiego Towarzystwa Czerwonego Krzyża II stopniaBrożek Krzysztof, Polska służba medyczna w powstaniach śląskich i plebiscycie, Opole 1973, s. 183.. Mieszkała wówczas w Katowicach i rozpoczęła pracę w przychodni przeciwgruźliczej zorganizowanej przez ówczesne Towarzystwo Polskiego Czerwonego Krzyża, gdzie była zatrudniona aż do wybuchu II wojny światowejMarcoń Witold, Lekarze w Sejmie Śląskim. Maria Kujawska – pierwsza lekarka śląska, posłanka do Sejmu Śląskiego w latach 1930–1935, Medycyna Nowożytna 2011, T 17 nr 1, s. 119–125.. W 1923 roku rodzina przeniosła się do Brzezin Śląskich; jej mąż został tam lekarzem Spółki Brackiej, zaś ona podjęła pracę społeczną m.in. organizując w Brzezinach Koło Towarzystwa PolekMarcoń Witold, Lekarze w Sejmie Śląskim. Maria Kujawska – pierwsza lekarka śląska, posłanka do Sejmu Śląskiego w latach 1930–1935, Medycyna Nowożytna 2011, T 17 nr 1, s. 119–125.. Gdy 1932 roku jej mąż został lekarzem powiatowym w Katowicach, rodzina przeniosła się tam wraz z nim. Zarówno ona, jak i jej mąż byli zwolennikami systemu powszechnej opieki zdrowotnej i nigdy nie podjęli lekarskiej praktyki prywatnej. W okresie międzywojennym brała czynny udział w życiu społecznym Śląska. W 1931 roku została wybrana na II przewodniczącą Towarzystwa PolekImponujący przegląd sił i wartości obozu Polek na Śląsku, Polska Zachodnia 1931 nr 35, s. 1.. Towarzystwo Polek, współpracujące z ogólnopolskim Związkiem Pracy Obywatelskiej Kobiet, opierało swoją działalność na zasadach chrześcijańskich, a głównym celem tej organizacji było rozbudzanie i umacnianie polskiej świadomości narodowej, podniesienie poziomu kulturowego, aktywizacja zawodowa oraz zapewnienie udziału kobiet w życiu społecznym i politycznym. Była to na Śląsku najliczniejsza organizacja kobieca licząca w 1939 roku 382 koła i 36 760 członkińKujawska Maria – 20 lat w służbie Polski Niepodległej, Głos Polek 1939, nr 5/6, s. 6.. Maria Kujawska pracowała też w innych organizacjach społecznych: była członkiem Zarządu Okręgu Śląskiego PCK i Towarzystwa Walki z Gruźlicą, Towarzystwa Lekarzy Polaków na Śląsku (1932–1939), Związku Gospodarczego Lekarzy Polaków województwa śląskiego (1926 –1934) i Śląskiej Izby Lekarskiej (1934–1939)Marcoń Witold, Lekarze w Sejmie Śląskim. Maria Kujawska – pierwsza lekarka śląska, posłanka do Sejmu Śląskiego w latach 1930–1935, Medycyna Nowożytna 2011, T 17 nr 1, s. 119–125.. Należała do grona założycieli Instytutu Śląskiego (1934–1939), placówki kulturalnej wspierającej rozwój nauki i kultury województwa i do komisji rozjemczej rozstrzygającej sprawy sporne Instytutu. Była również aktywna w życiu politycznym Śląska. Uważała, że w okresie budowy nowoczesnego państwa i porozbiorowego scalania trzech dzielnic różniących się kulturą oraz systemami prawnym, potrzebna jest silna władza i zgodnie z tym poglądem popierała program sanacji kierowany na Górnym Śląsku przez wojewodę Michała Grażyńskiego. Należała do Chrześcijańskiego Narodowego Zjednoczenia Pracy (NChZP), ugrupowania powstałego na Śląsku po przewrocie majowym w 1927 roku jako sojusz wyborczy popierający rząd. Była ławnikiem w Głównym Komitecie Wykonawczym tej organizacji. Po rozwiązaniu NChZP w 1937 roku wstąpiła do Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZN), gdzie również pełniła funkcję ławnika w Prezydium Okręgu. Została dwukrotnie wybrana do Sejmu Śląskiego II i III kadencji, pełniła tam funkcję sekretarza komisji do spraw wyznań religijnych i oświecenia publicznego, jak również skarbnika klubu NChZPMarcoń Witold, Lekarze w Sejmie Śląskim. Maria Kujawska – pierwsza lekarka śląska, posłanka do Sejmu Śląskiego w latach 1930–1935, Medycyna Nowożytna 2011, T 17 nr 1, s. 119–125.. Głównym zadaniem Sejmu Śląskiego było lokalne ustawodawstwo. Była zwolenniczką ujednolicenia przepisów prawnych w całym państwie i niwelowania różnic pomiędzy Śląskiem a innymi dzielnicami. W 1936 roku została wybrana do Rady Wojewódzkiej, naczelnej władzy administracyjnej ŚląskaPracowity dzień Sejmu Śląskiego, Polska Zachodnia, 1930 nr 342, s. 10..
Okres wojenny 1939 –1945 Maria Kujawska jako zagrożona niemieckimi represjami, w drugiej połowie września 1939 roku znalazła się na emigracji w Rumunii, gdzie połączyła się z córkami. Przyjęła propozycję kierowania domem dla polskich matek z dziećmi („Home Suisse pour les enfants polonais”) stworzonym i utrzymywanym przez szwajcarskie towarzystwo charytatywne „Pro Polonia”. Dom ten usytuowano w Crikvenicy na wybrzeżu dalmatyńskim w ówcześnie neutralnej JugosławiiZ życia uchodźców, Wieści Polskie, 1941 nr 1, s. 2.. Brała czynny udział w życiu zgromadzonej wokół domu kolonii uchodźców z PolskiCzernichowski Franciszek, ks. Alojzy Dydek, Zdenko Praisler, Emigracja polska w Jugosławii, maszynopis sporządzony w Dachau 31.05.1945, obecnie w archiwum rodzinnym Piotra Grudzińskiego, kopia w Archiwum „Karty”.. Po zajęciu Dalmacji przez Wehrmacht, w styczniu 1944 roku wszyscy członkowie tej grupy zostali aresztowani, a zdolnych do pracy wywieziono następnie do obozów koncentracyjnychKujawska Tenner Janina, Poczta, Karta, 2012, nr 72, s. 146–148.. Wraz z dwiema córkami znalazła się w Ravensbrück (numer obozowy 26 504), gdzie pracowała okresowo w oddziałach szpitalnych i przy badaniu nowo przybyłych. Naczelna pielęgniarka SS zarzucała jej „Humanitätsfimmel” (bzik humanitarny)Lanckorońska Karolina, Wspomnienia wojenne, Znak, Kraków 2011, s. 289., ale naczelny lekarz SS szanował ją, co wykorzystywała dla starań o poprawę bytu chorych. Nie powiodły się jej pierwsze i zakończone osobistymi represjami starania o lepsze traktowanie kobiet chorych psychicznie. Udało się jej jednak stworzyć względnie ludzkie warunki w prowadzonym przez nią bloku chorych oraz wyjaśnić naczelnemu lekarzowi, że kobiety z Warszawy przywiezione w pierwszych tygodniach powstania nie są terrorystkami i nie należy pozbawiać ich dostępu do i tak bardzo ułomnej obozowej pomocy medycznej. Najbardziej znane zdarzenie miało miejsce w lutym 1945 roku. Maria Kujawska przekonała wówczas komisję SS do odstąpienia od przeprowadzenia selekcji chorych do komory gazowej w kierowanym przez nią 11 bloku szpitalnym. Zdołała wytłumaczyć komisji przeprowadzającej selekcję, że ten blok przeznaczony jest dla rekonwalescentek, wobec czego nie ma w nim ciężko chorych, a selekcja byłaby stratą czasuChrzanowski Leon, W cieniu rozłożystych drzew płyną wspomnienia z Ravensbrück. Jak dr Maria Kujawska uratowała swe blokowe towarzyszki od strasznej śmierci w komorze gazowej, Express Wieczorny, 1947, nr 218, s. 4.. Leczyła chore więźniarki nieprzyjęte do „Rewiru” często odbywając wizyty po godzinie policyjnej (zakazie opuszczania baraków po zmroku), co łączyło się z ryzykiem represji. Nazywano ją „Aniołem w Ravensbrück”Lanckorońska Karolina, Wspomnienia wojenne, Znak, Kraków 2011, s. 288–289.Truszkowska-Kuliniczowa Anna, Mój wiek XX, Kampol 2, Szczecin 2004, s. 129–131.Kijzer-Lanz Gertruda, list do Marii Kujawskiej z 4.12.1947, obecnie w archiwum rodzinnym Bogdana Grudzińskiego..
Okres powojenny