Gary Cooper, właśc. Frank James Cooper (ur. 7 maja 1901 w Helenie, zm. 13 maja 1961 w Los Angeles) – amerykański aktor filmowy. Wielka gwiazda amerykańskiego kina od zmierzchu filmu niemego po koniec „Złotej Ery Hollywood”. Znany z naturalnej, wiarygodnej i powściągliwej gry aktorskiej. Jego życiorys zawodowy obejmował role w większości głównych gatunków filmowych. Postacie, których role grał w ciągu całej kariery zawodowej, przedstawiały idealnego amerykańskiego bohatera. Podczas 35 lat pracy wystąpił w 84 filmach w pierwszoplanowych rolach.
Karierę rozpoczął jako statysta i kaskader, niedługo później otrzymując role filmowe. Najpierw dał się poznać jako westernowy bohater kina niemego. W 1929 roku po premierze jego pierwszego filmu dźwiękowego Wirgińczyk miał już status gwiazdy. Na początku lat 30. poszerzył swój wachlarz wizerunkowy o bardziej stonowane postacie w filmach przygodowych i dramatach, takich jak Pożegnanie z bronią (1932) i Bengali (1935). U szczytu kariery wcielał się w bohatera nowego typu – orędownika zwykłego obywatela, jak w: Panu z milionami (1936), Obywatelu Johnie Doe (1941), Sierżancie Yorku (1941), Dumie Jankesów (1942) i Komu bije dzwon (1943).
W latach powojennych grał postacie dojrzalsze, często pozostające w konflikcie z otoczeniem, jak w filmach The Fountainhead (1949) i W samo południe (1952). W swoich ostatnich filmach grał role niestosujących przemocy, szukających odkupienia bohaterów, jak w Przyjacielskiej perswazji (1956) i w Człowieku z Dzikiego Zachodu (1958).
Dwukrotny laureat Nagrody Akademii Filmowej (za role w filmach Sierżant York i W samo południe), zdobywca honorowego Oscara (1961) za całokształt twórczości. Znajdował się w czołowej dziesiątce najpopularniejszych ludzi filmu przez kolejne 23 lata, będąc również jedną z najlepiej zarabiających gwiazd przez 18 lat. American Film Institute uplasował Coopera na 11. miejscu listy 25 najlepszych aktorów amerykańskiej kinematografii.
W 1933 zawarł związek małżeński z Veroniką Balfe (1913–2000), z którą miał jedną córkę. Ich małżeństwo zostało zakłócone trzyletnią separacją spowodowaną romansem aktora z Patricią Neal.
Młodość thumb|Dwuletni Cooper przebrany za kowboja, 1903 Frank James Cooper urodził się 7 maja 1901 przy 730 Eleventh Avenue w miejscowości Helena w stanie Montana jako dziecko angielskich imigrantów Alice (z domu Brazier, 1873–1967) i Charlesa Henry’ego Coopera (1865–1946). Jego ojciec pochodził z Houghton Regis w Bedfordshire i został prawnikiem, ranczerem, a ostatecznie sędzią Sądu Najwyższego stanu Montana. Jego matka wyemigrowała z Gillingham w hrabstwie Kent i w Montanie zawarła z Charlesem związek małżeński. W 1906 roku Charles kupił 240-hektarowe ranczo Seven-Bar-Nine, około 80 km na północ od Heleny. Frank i jego starszy brat Arthur spędzali tam wakacje, ucząc się jazdy konnej, polowania i rybołówstwa. W kwietniu 1908 roku, w wyniku przerwania zapory Hausera, woda częściowo zalała ziemię Cooperów, którym udało się na czas ewakuować z miejsca katastrofy. Frank uczęszczał do Central Grade School w Helena.
Latem 1909 roku Alice, pragnąca, by jej synowie doświadczyli angielskiej edukacji, przeprowadziła się z nimi do Anglii. Chłopcy zostali zapisani do Dunstable Grammar School w Bedfordshire, gdzie Cooper uczył się od 1910 do 1912. Tam uczęszczał na lekcje łaciny i języka francuskiego oraz wziął kilka kursów historii Anglii. Mimo dostosowania się do dyscypliny angielskich szkół i przyswojenia niezbędnych umiejętności towarzyskich nigdy nie potrafił zaakceptować sztywnej struktury szkolnej i formalnych, białych kołnierzy, do których noszenia był zmuszany. Ochrzczony został 3 grudnia 1911 w kościele Wszystkich Świętych w Houghton Regis. W sierpniu 1912 chłopcy wraz z matką wrócili do Stanów Zjednoczonych, a Cooper wznowił naukę w Johnson Grammar School w Helena.
W wieku 15 lat uczestniczył w wypadku samochodowym, w którym doznał urazu biodra. Na czas rehabilitacji udał się na ranczo Seven-Bar-Nine, gdzie na polecenie lekarza jeździł konno. Nieodpowiednia terapia pozostawiła u niego charakterystyczny sztywny, chwiejny krok i lekko przekrzywiony styl jazdy. Po dwóch latach nauki w Helena High School porzucił szkołę i wrócił na rodzinne ranczo, by pomóc przy hodowli 500 sztuk bydła i pracować na pełny etat jako kowboj. W 1919 dzięki zaangażowaniu jego ojca miał szansę ukończyć edukację na poziomie szkoły średniej w Gallatin County High School w Bozeman. Ida Davis, która była jego nauczycielką angielskiego, namówiła go, by skupił się na nauce, dołączył do szkolnego klubu dyskusyjnego i zaangażował się w sztukę dramatyczną. Rodzice Coopera później przyznali, że miała ona duży wkład w ukończenie szkoły przez ich syna. Sam Frank to potwierdzał, mówiąc, że „była kobietą częściowo odpowiedzialną za porzucenie przeze mnie pracy kowboja i pójście na uniwersytet”. thumb|left|upright=1.25|Cooper w Grinnell College (górny rząd, drugi od lewej), 1922 W 1920, wciąż uczęszczając do szkoły średniej, zapisał się na trzy kursy z malarstwa i rysunku na Montana Agricultural College w Bozeman. Jego zainteresowanie tą tematyką miało swój początek w inspiracji dziełami Charlesa Mariona Russella i Frederika Remingtona. Cooper w szczególności podziwiał i badał obraz Lewis and Clark Meeting Indians at Ross' Hole (1910) pędzla Russella, wiszący w Kapitolu Stanu Montana w Helena. W 1922 zapisał się do Grinnell College w Iowa, aby kontynuować edukację malarską. Choć na większości przedmiotów wiodło mu się dobrze, nie został przyjęty do szkolnego klubu dramatycznego. Jego rysunki i akwarele były eksponowane w akademiku, a on sam został wybrany redaktorem uniwersyteckiego albumu absolwentów. W okresie wakacji 1922 i 1923 pracował jako przewodnik wycieczek i kierowca żółtych autokarów w Parku Narodowym Yellowstone. Pomimo obiecujących pierwszych 18 miesięcy na Grinnell College, w lutym 1924 nagle opuścił szkołę i przeniósł się na miesiąc do Chicago, gdzie szukał pracy związanej z malarstwem. Ostatecznie wrócił do Helena, gdzie tworzył i sprzedawał rysunki lokalnej gazecie „Independent”.
Jesienią 1924 Charles Cooper opuścił stanowisko sędziego Sądu Najwyższego stanu Montana i przeniósł się z żoną do Los Angeles, by zarządzać majątkiem dwóch krewnych. Na jego prośbę syn dołączył do rodziców w Kalifornii w Dniu Dziękczynienia 27 listopada 1924. Po kilku tygodniach, po podjęciu szeregu mało obiecujących zajęć, spotkał dwóch znajomych z Montany, Jima Galeena i Jima Callowaya, statystów i kaskaderów w niskobudżetowych westernach dla małych studiów z Gower Street. Poznali go oni z innym kowbojem z Montany, mistrzem rodeo, jednym z najlepszych ujeżdżaczy byków, bulldoggerów i roperów na Zachodzie, Jayem „Slimem” Talbotem. Talbot zaprosił Coopera na spotkanie z kierownikiem obsady, który zaproponował mu pracę. Ponieważ przyszły aktor chciał zebrać pieniądze na pokrycie kosztów zaawansowanego kursu malarstwa, postanowił spróbować sił jako filmowy statysta za wynagrodzenie wynoszące 5 dolarów () dziennie oraz jako kaskader za podwójną stawkę ().
Kariera Film niemy (1925–1928) thumb|Cooper w Rozpętanych żywiołach, 1926 Karierę aktorską rozpoczął w 1925, współpracując przy niemych filmach The Thundering Herd i Wild Horse Mesa z Jackiem Holtem, Jeźdźcy purpurowego stepu i Szczęśliwa podkowa z Tomem Mixem oraz The Trail Rider z Buckiem Jonesem w roli głównej. Pracował dla kilku niewielkich studiów produkujących niskobudżetowe filmy, m.in. w Famous Players-Lasky i Fox Film Corporation. Chociaż jego umiejętności jeździeckie pozwoliły mu na spokojną pracę w westernach, to pracę kaskadera uważał za „trudną i okrutną”, co czasami skutkowało urazami koni i jeźdźców. Chcąc zrezygnować z ryzykownego zawodu kaskadera, liczył na otrzymanie roli aktorskiej. W tym celu pokrył koszty zdjęć próbnych i wynajął kierowniczkę obsady Nan Collins, by ta pracowała jako jego agentka. Wiedząc, że są inni aktorzy używający scenicznego nazwiska „Frank Cooper”, Collins zasugerowała zmianę pierwszego imienia Coopera na „Gary”, od jej rodzinnego miasta Gary w stanie Indiana. Cooperowi natychmiast spodobał się ten pomysł.
Cooper znajdował również zatrudnienie w wielu filmach niebędących westernami. Był zamaskowanym Kozakiem w Orle (1925), rzymskim strażnikiem w Ben Hurze (1925) i powodzianinem w The Johnstown Flood (1926). Stopniowo otrzymywał coraz ważniejsze role, dzięki którym spędzał na ekranie więcej czasu, jak m.in. w Tricks (1925), gdzie wcielił się w filmowego antagonistę, oraz w krótkometrażowym Lightnin’ Wins (1926). Jako aktor, którego nazwisko zaczęło figurować w obsadzie, Cooper zaczął przyciągać uwagę najważniejszych wytwórni filmowych. 1 czerwca 1926 podpisał kontrakt z Samuel Goldwyn Productions, który gwarantował mu 50 dolarów () tygodniowo.
Pierwszą ważną rolę otrzymał w Rozpętanych żywiołach (1926), w których zagrał u boku Ronalda Colmana i Vilmy Bánky. W filmie zagrał młodego inżyniera Abe’a Lee, który pomaga rywalizującemu z nim amantowi ocalić kobietę, którą kocha, oraz jej miasto przed nieuchronną katastrofą przerwania tamy. Według biografa Jeffreya Meyersa doświadczenie Coopera w życiu wśród kowbojów w Montanie sprawiło, że jego gra była „odruchowo prawdziwa”. Film miał premierę 14 października 1926 i osiągnął sukces. Krytycy wyróżnili aktora jako „dynamiczną, nową osobowość” i przyszłą gwiazdę. Goldwyn pospiesznie chciał zaoferować nowy, długoterminowy kontrakt Cooperowi, ale ten przetrzymał studio, by ostatecznie otrzymać korzystniejszą umowę od Jesse’ego Lasky’ego z Paramount Pictures gwarantującą mu 175 dol. () tygodniowo. W 1927, z pomocą Clary Bow, której pozycja w Hollywood była silna, Cooper otrzymał ważne role w Dzieciach rozwodu (1927) i Skrzydłach (1927). Drugi z filmów zdobył nagrodę Akademii Filmowej za najlepszy film. Cooper w tym samym roku wystąpił w swoich pierwszych rolach głównych: w Arizona Bound (1927) i Nevadzie (1927); oba w reżyserii Johna Watersa.
W 1928 wytwórnia Paramount połączyła Coopera z młodą Fay Wray, reklamując aktorów jako „wspaniałych, młodych kochanków”. Paraagrali razem w Legionie potępieńców i Duszach w rozterce. Ekranowa chemia między Cooperem i Wray jednak nie wzbudzała wielkiej ekscytacji wśród widowni. Z każdym kolejnym filmem Cooper doskonalił swoje umiejętności aktorskie, a jego popularność rosła, przede wszystkim wśród kinomanek. W tym okresie zarabiał 2750 dol. () za film i otrzymywał tysiące listów od fanów tygodniowo. Korzystając z jego rosnącej popularności, studio umieszczało go u boku lubianych aktorek, takich jak: Evelyn Brent w Beau Sabreur, Florence Vidor w Doomsday oraz Esther Ralston w Half a Bride. Tego roku zagrał też z Colleen Moore w Nieśmiertelnej miłości studia First National Pictures. Był to jego pierwszy film ze zsynchronizowaną muzyką i efektami dźwiękowymi. Obraz okazał się jednym z największych komercyjnych sukcesów 1928 roku.
Gwiazda Hollywood (1929–1935) thumb|Cooper i Mary Brian w Wirgińczyku, 1929