Oblężenie Gdańska – po odwrocie z Rosji pod koniec 1812 r. francuski garnizon miasta został oblężony przez wojska rosyjsko-pruskie wspierane przez brytyjską Royal Navy w 1813 roku. Po 11 miesięcznym oblężeniu obrońcy skapitulowali.
Odwrót i przygotowania do obrony W latach 1807–1812 fortyfikacje Gdańska zostały odbudowane i dodatkowo wzmocnione przez nowe dzieła. Wznoszono redity, lunety i szańce przed główną linią obrony. Nowe szańce budowano na wzgórzach w okolicy Cygańskiej góry, a także na wyspie Ostrów i wzdłuż Wisły, aż ku jej ujściu. Jednak do czasu oblężenia nie wszystkie prace zostały w pełni zrealizowane.
Po klęsce Wielkiej Armii, Napoleon Bonaparte nie do końca zdawał jeszcze sobie sprawę, ze skali porażki. Jeszcze 4 grudnia liczył, że uda mu się zatrzymać Rosjan na linii rzeki Niemen. Drugą linię obrony miały tworzyć twierdze Królewiec, Gdańsk i Poznań, a trzecią opartą o Odrę (Kostrzyń) i twierdze Księstwa Warszawskiego (Toruń, Modlin, Zamość, Kraków). Ich zadaniem było maksymalne opóźnienie marszu wojsk rosyjskich i pozwolenie Napoleonowi na zebranie nowych sił.
5 grudnia Bonaparte oddaje dowództwo marszałkowi Muratowi, towarzyszący cesarzowi gen. Rapp zostaje skierowany ze Smograń do Gdańska.
30 grudnia 1812 dochodzi do zdrady, dowodzącego pruskimi siłami, generała Yorcka, który porzucił korpus marszałka Macdonalda i podpisał z Rosjanami dwumiesięczną konwencję o neutralności. Dowodzący z Królewca Murat opuszcza miasta i przekazuje dowodzenie nad Wielką Armią Eugeniuszowi de Beauharnais.
W tym samym czasie w drodze do Gdańska były ewakuowane dwa "ekwipaże" oblężnicze (gdański i magdeburski) przygotowywane na kampanię 1812 roku do zdobywania Rygi. Z Królewca przez Elbląg jechało 49 ciężkich dział, 12 granatników i 4 moździerze, a kolejne 60 dział czekało na ewakuację. 16 stycznia 1813 roku garnizon będzie posiadał 575 dział, moździerzy i granatników.
W stronę Gdańska kierował się będący w odwrocie spod Rygi, X korpus marszałka Macdonalda. 3 stycznia 1813 stoczył on bitwę pod Labiawą (obecnie Polessk) koło Królewca. Do Gdańska korpus dociera w nocy z 16 na 17 stycznia 1813 roku.
Blokada i oblężenie 15 stycznia 1813 będący w Poznaniu marszałek Bethier poinformował Napoleona, że w Gdańsku pozostały trzy dywizje z X korpusu marsz. Macdonalda liczące 30 tys. żołnierzy i oficerów, a dowództwo nad nimi przejął gubernator miasta gen. Jean Rapp.
W sumie liczył blisko 36 tys. żołnierzy, wraz z 19 generałami (garnizon miasta, Twierdza Wisłoujście i Westerplatte). Jednak w wyniku ran i chorób zaledwie 15 tys. było zdolnych do walki.
Siły rosyjskie wyznaczone do zdobycia miasta liczyły 15 tys. ludzi – było to głównie pospolite ruszenie z okolic Nowogrodu i Petersburga. Pierwsze oddziały kozaków Płatowa pojawiły się pod miastem 22 stycznia 1813. Dwa dni później (24 stycznia) ataman Matwiej Płatow wystosował oficjalne pismo do władz miasta z propozycją kapitulacji. Według A. Nieuważnego na tym etapie działań, Rosjanie nie zdawali sobie jeszcze sprawy z liczebności garnizonu.
Dowodzenie nad korpusem blokującym objął gen. Friedrich von Löwis. W związku z brakiem ciężkiej artylerii i słabym wyszkoleniem piechoty jego siły ograniczyły się do zablokowania dróg transportowych i komunikacyjnych miasta. Blokadę miasta wspomagały także dwie fregaty brytyjskie operujące na Zatoce Gdańskiej.
W trakcie tej blokady miasta, główne działania podejmowali obrońcy. Pierwsze większe starcia miały miejsce między 3–5 lutego w okolicy Wrzeszcza. 26 lutego wylała rzeka Wisła, niszcząc przy tym umocnienia wzniesione w jej sąsiedztwie, zwłaszcza na wyspie Ostrów. Kolejne duże starcie ma miejsce 5 marca w okolicach Oruni. 26 marca w trakcie wypadu obrońcy celowo zalali tereny na wschód i południe od miasta. Obrońcy ponosili straty także z powodu epidemii tyfusu oraz tzw. gorączki nerwowej.
mały|Książę Aleksander Wirtemberski 23 kwietnia dowodzenie nad korpusem oblężniczym, liczącym 11 776 ludzi i 59 dział, obejmuje Książę Aleksander Wirtemberski. Dwa dni później (25 kwietnia) ma miejsce kolejna wycieczka obrońców. Głównym ich celem było zdobycie zaopatrzenia, zadanie dotkliwych strat i pokazanie woli prowadzenia dalszej obrony. W maju po przybyciu pruskiej Landwehry hrabiego Friedricha Ferdinanda zu Dohna-Schlobitten, liczba ludzi w korpusie blokującym miasto wzrosła do 24 tys. Od tego momentu siły oblegające zaczęły przystępować do większych akcji zaczepnych.
9 czerwca doszło do dużej wycieczki obrońców.
Rozejm Po bitwiach pod Lützen i Budziszynem, 4 czerwca w śląskich Pielaszkowicach podpisany został trójstronny rozejm. Napoleon wysłał do Gdańska adiutanta generała Droueta, porucznika Nicolasa-Louisa Planata de la Faye. 10 czerwca książę Wirtemberski przyjął zawieszenie broni. Tego dnia doszło też do incydentu, otóż sam Planat został ostrzelany przez Francuzów, którzy nie dawali wiary Rosjanom. Wysłannik Napoleona spędził w Gdańsku tydzień, a następnie udał się w drogę powrotną – wioząc ze sobą raport gen. Rappa oraz blisko 600 listów do rodzin obrońców.
16 czerwca przyjęło niniejsze punkty rozejmu. Strefa neutralna wynosić miała 1 ligę francuską (czyli ok. 4,5 km) i zabraniała wznoszenia fortyfikacji na tym obszarze. Obie strony miały prawo do żniw. Garnizon miał być zaopatrywany przez Rosjan racjami wedle normy rosyjskiej dla 17 ludzi i 1800 koni. Ponadto leki dla lazaretów. Dostawy do miasta miały wjeżdżać bramą Oruńską pod rosyjską eskortą.
Mimo to wciąż istniał spór o ilość oraz jakość dostaw. 19 czerwca w związku z niewywiązywaniem się kontrybucji na rzecz obrońców, z miasta wydalono niemal 6 tys. osób, które stanowiły obciążenie dla obrońców - kobiety, dzieci, a także osoby niedołężne, aresztowane, żebraków i włóczęgów. Rosjanie zmusili ich do pozostania na przedpolu, robiąc wyjątek tylko dla dzieci.
20 lipca Rapp groził zerwaniem rozejmu. Po długich sporach Rosjanie zgodzili się dostarczać żywność dla 25 tys. ludzi.
18 sierpnia Rosjanie ogłosili, że wznowią działania od 24 sierpnia.
Druga faza oblężenia 28 i 29 sierpnia rozpoczął się rosyjski szturm na dwie reduty w rejonie Oruni, w wyniku czego zadano ciężkie straty francuzom. Opanowana została Jaśkowa Dolina, pod miasto dotarła również niezbędna artyleria (120 ciężkich dział, 28 haubic i 66 moździerzy).
2 września wznowiono zaciekłe walki o Wrzeszcz. W rejonie dwóch blockhausów doszło do starcia z oddziałem Tatarów, próbujących odciąć drogę odwrotu trzem kolumnom piechoty francuskiej. Popalona została wieś Cygańska góra i Młyniska. Tego samego dnia rozpoczęło się 12 godzinne bombardowanie z morza Nowego Portu i Westerplatte. W jego wyniku eksplodował magazyn prochowy, ale umocnienia nie zostały uszkodzone na tyle by przeprowadzić desant. Straty poniesione przez flotę wynosiły jedną szalupę oraz 78 zabitych i 122 rannych. Następne bombardowania prowadzone przez flotę miały miejsce 16 i 25 września.
4 października na zabudowę miasta spadły pierwsze bomby i rakiety zapalające. Kolejny taki ostrzał, nocą 9 października, podpalił klasztor Dominikanów, w którym przetrzymywano rosyjskich jeńców.
Ostrzał miasta prowadzony 18 października zapalił domy przy ulicy Żabi Kruk. 22 października obrońcy utworzyli specjalny oddział straży pożarnej.
W następstwie ostrzału artyleryjskiego 31 października i 1 listopada wybuchł pożar na terenie Starego Przedmieścia (Żabi Kruk) oraz w okolicy Zielonego Mostu, który przeniósł się na Wyspę Spichrzów, niszcząc 130 spichrzy oraz zgromadzoną w nich żywność (18 kwintali pszenicy oraz zapasy sucharów na 2 miesiące). Pod koniec października straty wśród żołnierzy wynosiły już 20 tys. żołnierzy i 12 tys. cywili.
W dniach 1-3 listopada miały miejsce walki o Chełm oraz Siedlce, z których zwycięsko wyszli żołnierze gen. Rappa. W ich wyniku utracono jednak dawny Szaniec Jezuicki (Frioul), a w jego obronie poległo 600 zabitych i rannych. Wśród nich był śmiertelnie ranny gen. Joseph Breissand. mały|Plan oblężenia Gdańska. Sytuacja najprawdopodobniej jesienią 1813 po zajęciu Szańca Jezuickiego. 17 listopada Rosjanie wzmocnili ostrzał - z jeden reduty strzelało równolegle 130 rosyjskich armat. Tego dnia Rosjanie zajęli Biskupią Górkę. Sytuacja stawała się coraz trudniejsza, a morale coraz niższe. Brak szans na odsiecz pokonanego, miesiąc wcześniej pod Lipskiem Napoleona, skłoniły gen. Rappa do podjęcia negocjacji. Gen. Richemont zdecydował się przy tym zaszantażować Rosjan rozpuszczając plotkę o planie wysadzenia Twierdzy Wisłoujście w taki sposób by zablokowała koryto Wisły.
Kapitulacja 29 listopada książę Wirtemberski oraz gen. Rapp podpisali warunki zawarcia honorowej kapitulacji. Na jej mocy, obrońcy mieli opuścić miasto i prawo przemarszu do ojczyzny. Do czasu ratyfikacji traktatu przez Napoleona, gubernatorem zostać miał książę Dymitr Wołkoński. Po jej podpisaniu obrońcy opuścili umocnienia Grodziska, Bramy Oliwskiej, Nowego Portu, Mewiego Szańca, Westerplatte i fortu Montebella (Szaniec Zachodni).
2 grudnia wypuszczono 21 oficerów oraz 900 podoficerów i żołnierzy rosyjskich będących w niewoli francuskiej. 12 grudnia miasto opuściło około 300 żołnierzy bawarskich, których władca przyłączył się do państw koalicji antynapoleońskiej. Dzień później, dołączyło do nich ok. 400 żołnierzy saskich i wirtemberskich. Warunki kapitulacji umożliwiały bezpieczny przemarsz wojskom francuskim.
14 grudnia dotarł rozkaz cara Aleksandra I, który nakazywał księciu Wirtemberskiemu zakaz przyjmowania kapitulacji na innych warunkach niż niewola garnizonu. Sztab rosyjski po całodniowych naradach poprosił o potwierdzenie tego rozkazu. 18 grudnia otrzymał niezmienioną odpowiedź. Prawo opuszczenia twierdzy miały tylko wojska niemieckie. Postawiony w trudnej sytuacji, złamania danego słowa, książę Wirtemberski odmówił przyjęcia kluczy miasta i wyjaśnił sytuację gen. Rappowi.
Po kilkudniowych rozmowach w napiętej atmosferze, 29 grudnia gen. Rapp zgodził się na postawione przez cara warunki. Następnego dnia Rosjanie opanowali Wisłoujście, Ostrów z pozostałymi szańcami oraz bramy miejskie (Oruńską, Nowych Ogrodów i Oliwską).
Do niewoli trafiło 16 generałów, 103 oficerów sztabowych, 873 oficerów niższego szczebla, 15 970 podoficerów i żołnierzy oraz 60 cywilnych funkcjonariuszy. Kolumna z jeńcami wymaszerowała z miasta 2 stycznia kierując się na Kijów i dalej Czernihów. W mieście pozostało blisko 1800 jeńców w lazaretach.
W wyniku oblężenia na przedmieściach miasta zostało zniszczonych ponad 1400 budynków. W samym mieście zagładzie uległo 112 domów i 197 spichlerzy. Straty wśród ludności cywilnej wyniosły 5752 osoby, z czego zaledwie 60 to ofiary śmiertelne bombardowań – reszta to zmarli w wyniku chorób i głodu.
Od lutego 1814 Gdańsk ponownie znalazł się pod panowaniem Prus, co zostało potwierdzone na kongresie wiedeńskim w 1815 (m.in. ustalono przebieg nowych granic). mały|Pomnik z 1898 w Gdańsku, poświęcony żołnierzom rosyjskim poległym podczas oblężeń Gdańska|centruj
Zobacz też Góra Łez
Przypisy
Bibliografia
Władysław Zajewski, Rok 1812 i oblężenie Gdańska w 1813 r. [w:] Edmund Cieślak (red.), Historia Gdańska tom III/2 : 1783-1815, 1993, s.168-187, ISBN 83-215-3257-7 Andrzej Nieuważny: Klucz do wszystkiego. Dzieje napoleońskiej twierdzy Gdańsk 1807-1814, Wydawnictwo Muzeum Miasta Gdańska, 2022, ISBN 978-83-964915-5-8, ISBN 978-83-960990-9-9
Oblężenie Gdańska Kategoria:Bitwy VI koalicji antyfrancuskiej Kategoria:Bitwy w 1813 Kategoria:Bitwy wojen napoleońskich na ziemiach polskich 1813 Kategoria:Oblężenia w historii Polski Kategoria:Wolne Miasto Gdańsk (1807–1814)