Organizmy samożywne i cudzożywne – jak zdobywają pokarm i jak są zbudowane Wprowadzenie Wszystkie organizmy potrzebują pokarmu, aby rosnąć, oddychać i poruszać się. Różnią się jednak tym, skąd ten pokarm pochodzi. Na tej podstawie dzielimy je na organizmy samożywne i cudzożywne.
Organizmy samożywne Organizmy samożywne (autotrofy) same wytwarzają pokarm ze związków prostych. Nie muszą zjadać innych organizmów.
Do organizmów samożywnych należą głównie: rośliny zielone, zielone glony, niektóre bakterie.
Jak zdobywają pokarm – fotosynteza Większość organizmów samożywnych prowadzi fotosyntezę. To proces, w którym roślina:
pobiera wodę z solami mineralnymi z gleby przez korzenie, pobiera dwutlenek węgla z powietrza przez liście, wykorzystuje energię światła słonecznego.
W zielonych częściach roślin (głównie w liściach) zachodzi fotosynteza. Powstaje tam: cukier (substancja pokarmowa) – zużywany przez roślinę lub odkładany jako zapas, tlen – uwalniany do powietrza.
Dzięki fotosyntezie rośliny: same się odżywiają, są podstawą pokarmu dla wielu innych organizmów.
Jak są zbudowane organizmy samożywne (na przykładzie rośliny) Roślina ma budowę przystosowaną do wytwarzania pokarmu:
korzeń – pobiera wodę i sole mineralne z gleby, łodyga – utrzymuje liście i przewodzi wodę oraz substancje pokarmowe, liście – w nich odbywa się fotosynteza: mają zielony barwnik – chlorofil, zawierają chloroplasty, w których powstaje pokarm, mają aparaty szparkowe, przez które wymieniane są gazy (dwutlenek węgla i tlen).
Dzięki tej budowie roślina może sama sobie przygotować pokarm.
Organizmy cudzożywne Organizmy cudzożywne (heterotrofy) nie potrafią same wytwarzać pokarmu z prostych substancji. Muszą zjadać inne organizmy lub ich szczątki.
Do organizmów cudzożywnych należą: zwierzęta, grzyby, większość bakterii, niektóre protisty.
Jak zdobywają pokarm Organizmy cudzożywne mogą:
zjadać rośliny – roślinożercy (np. krowa, zając), zjadać inne zwierzęta – mięsożercy (np. wilk, pająk), zjadać i rośliny, i zwierzęta – wszystkożercy (np. człowiek, niedźwiedź), rozkładać szczątki organizmów – saprofity (np. wiele grzybów, bakterie glebowe).
Dzięki temu substancje pokarmowe krążą w przyrodzie.
Jak są zbudowane organizmy cudzożywne (na przykładzie zwierząt) Zwierzęta mają budowę przystosowaną do zdobywania i trawienia pokarmu.
Przykładowe przystosowania:
narządy chwytania pokarmu: zęby o różnym kształcie (ostre u mięsożerców, szerokie u roślinożerców), dziób u ptaków dostosowany do rodzaju pokarmu, aparaty gębowe u owadów (gryzące, kłująco-ssące, liżące), układ pokarmowy, w którym pokarm jest: chwytany (jama ustna), rozdrabniany (zęby), trawiony (żołądek, jelito cienkie), wchłaniany do organizmu (ściany jelita), narządy ruchu (nogi, płetwy, skrzydła) – pomagają w poszukiwaniu i zdobywaniu pokarmu.
U grzybów i wielu bakterii nie ma zębów ani żołądka. Wydzielają one na zewnątrz substancje trawiące pokarm, a potem wchłaniają już rozłożone składniki.
Zależności między organizmami samożywnymi i cudzożywnymi Organizmy samożywne i cudzożywne są od siebie zależne:
samożywne: wytwarzają pokarm, który zjadają organizmy cudzożywne, produkują tlen potrzebny do oddychania, cudzożywne: zjadają rośliny lub inne zwierzęta, po śmierci ich szczątki są rozkładane przez bakterie i grzyby, a substancje wracają do gleby, skąd znów pobierają je rośliny.
Dzięki temu w przyrodzie zachodzi obieg materii i energii.
Podsumowanie Organizmy samożywne same wytwarzają pokarm, głównie dzięki fotosyntezie (na przykład rośliny). Organizmy cudzożywne muszą zjadać inne organizmy lub ich szczątki (na przykład zwierzęta i grzyby). Obie grupy są potrzebne, bo tworzą łańcuchy pokarmowe i umożliwiają krążenie substancji w przyrodzie.