Wydarzenia przedstawione w balladzie rozgrywają się w małym miasteczku, w biały dzień, na rynku, wśród zgromadzonego ludu. Brak dokładnego określenia czasu akcji nadaje utworowi charakter uniwersalny, choć jego powstanie wiąże się z początkiem epoki romantyzmu w Polsce (lata 20. XIX wieku).

Główni bohaterowie Karusia – młoda dziewczyna z ludu, która po śmierci ukochanego Jasieńka żyje we własnym świecie. Widzi jego ducha, rozmawia z nim i całkowicie traci kontakt z rzeczywistością. Symbolizuje wrażliwość, siłę uczuć i otwarcie na świat nadprzyrodzony. Jasieńko – zmarły narzeczony Karusi, który pojawia się jedynie w jej wizjach. Dla innych bohaterów jest niewidzialny, ale jego domniemana obecność decyduje o zachowaniu dziewczyny. Starzec – uczony przedstawiciel światopoglądu oświeceniowego, ufający jedynie rozumowi i poznaniu naukowemu. Odrzuca opowieść Karusi jako „bredzenie”, twierdząc, że duchów nie ma, bo nie da się ich zbadać „szkiełkiem i okiem”. Narrator – uczestnik zdarzeń, który obserwuje sytuację i zajmuje wyraźne stanowisko w sporze. Choć jest osobą wykształconą, staje po stronie ludu i Karusi, broniąc poznania opartego na uczuciu i wierze. Mieszkańcy miasteczka (lud) – prości ludzie, którzy wierzą dziewczynie i uznają możliwość kontaktu żywych ze zmarłymi. Uosabiają ludową mądrość oraz wiarę w świat duchów.

Zarys najważniejszych wydarzeń fabularnych Na początku ballady narrator przedstawia scenę na rynku: Karusia zachowuje się dziwnie, mówi do kogoś niewidocznego i twierdzi, że jest to Jasieńko, który umarł dwa lata wcześniej. Dziewczyna skarży się duchowi na swoją samotność i niezrozumienie ze strony bliskich. Zgromadzeni wokół ludzie, choć nic nie widzą, wierzą, że przy Karusi stoi duch ukochanego. Wtedy między narratorem a Starcem wywiązuje się spór: Starzec nazywa zachowanie dziewczyny chorobą umysłową i odrzuca jej przeżycia jako sprzeczne z nauką. Narrator natomiast broni Karusi i całej wspólnoty, twierdząc, że w poznaniu świata ważniejsze od naukowego doświadczenia są „czucie i wiara”. Utwór kończy się słynnym wezwaniem: „Miej serce i patrzaj w serce!”, które streszcza romantyczny program poznawczy.

Najważniejsze tematy i problemy poruszane w utworze Spór o sposoby poznania świata – przeciwstawienie oświeceniowego rozumu i doświadczenia romantycznej wierze, intuicji i uczuciom. Ludowość i mądrość ludu – pokazanie, że prości ludzie, wierzący w zjawiska nadprzyrodzone, mogą lepiej rozumieć duchową stronę rzeczywistości niż uczeni. Miłość silniejsza niż śmierć – uczucie Karusi do Jasieńka trwa mimo jego odejścia i wykracza poza granice życia i śmierci. Granica między obłędem a darem widzenia więcej – choroba dziewczyny jest jednocześnie znakiem jej szczególnej wrażliwości i zdolności do kontaktu z „innym światem”. Manifest romantyzmu – utwór prezentuje nowe, romantyczne widzenie świata, w którym ważniejsze od suchych faktów są uczucia, przeżycia wewnętrzne i „oczy duszy”.

Dominujące emocje i refleksje Ballada budzi współczucie dla nieszczęśliwej Karusi, której ból po stracie ukochanego jest ogromny. Jednocześnie skłania do refleksji nad tym, czy świat da się w pełni wyjaśnić za pomocą nauki, czy też istnieje sfera, którą można poznać wyłącznie sercem. Utwór może wzbudzić podziw dla odwagi narratora, który sprzeciwia się zimnemu racjonalizmowi Starca, a także poczucie zadumy nad tajemnicą ludzkiej psychiki i doświadczeń granicznych, takich jak żałoba i tęsknota.

Aktualność problematyki utworu Spór między „szkiełkiem i okiem” a „czuciem i wiarą” pozostaje aktualny w każdej epoce, ponieważ dotyczy podstawowego pytania, czy człowiek powinien opierać się wyłącznie na faktach, czy też uwzględniać także wymiar duchowy i emocjonalny swojego życia