Schyłek monopolu i transformacja (1988–1990) W drugiej połowie lat 80. XX wieku Polska Rzeczpospolita Ludowa znalazła się w stanie trwałej zapaści gospodarczej i politycznej. Niewydolność systemu centralnie planowanego, narastające zadłużenie zagraniczne oraz fala strajków robotniczych wiosną i latem 1988 roku zmusiły kierownictwo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej do poszukiwania porozumienia z opozycją solidarnościową. Proces ten, wspierany przez politykę pierestrojki w ZSRR, doprowadził do demontażu systemu monopartyjnego.

Okrągły Stół i wybory kontraktowe Decyzja o podjęciu dialogu zapadła podczas X Plenum KC PZPR w styczniu 1989 roku, na którym, mimo oporu części aparatu partyjnego, przeforsowano koncepcję pluralizmu związkowego i politycznego. Od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku trwały obrady Okrągłego Stołu, w których uczestniczyli przedstawiciele władz, opozycji oraz Kościoła. Wypracowane porozumienie zakładało m.in. legalizację NSZZ „Solidarność”, utworzenie urzędu Prezydenta PRL oraz przywrócenie Senatu. Najważniejszym ustaleniem był podział mandatów w nadchodzących wyborach do Sejmu: 65% miejsc zagwarantowano dla koalicji rządowej (PZPR, ZSL, SD), a o pozostałe 35% mogli ubiegać się kandydaci bezpartyjni. Wybory z 4 czerwca 1989 roku zakończyły się całkowitą porażką kandydatów partyjnych w puli mandatów wolnych oraz odrzuceniem niemal całej listy krajowej, co oznaczało utratę społecznej legitymacji PZPR do sprawowania władzy.

Utrata roli przewodniej i rząd Tadeusza Mazowieckiego Porażka wyborcza doprowadziła do rozpadu dotychczasowego układu sił w parlamencie. Dotychczasowe partie satelickie PZPR – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe oraz Stronnictwo Demokratyczne – zerwały koalicję z komunistami i nawiązały współpracę z Obywatelskim Klubem Parlamentarnym. W sierpniu 1989 roku prezydent Wojciech Jaruzelski desygnował na urząd premiera Tadeusza Mazowieckiego, co oznaczało powstanie pierwszego po II wojnie światowej rządu z niekomunistycznym szefem na czele. W grudniu 1989 roku Sejm dokonał nowelizacji konstytucji, usuwając zapis o przewodniej roli PZPR w państwie oraz przywracając historyczną nazwę państwa – Rzeczpospolita Polska. Partia straciła tym samym swoje konstytucyjne umocowanie jako nadrzędny ośrodek władzy.

XI Zjazd i rozwiązanie PZPR Ostatni etap istnienia partii przypadł na styczeń 1990 roku. Wewnątrz struktur narastały podziały na frakcje reformatorskie i konserwatywne, a masowy odpływ członków uniemożliwiał dalsze funkcjonowanie aparatu. W dniach 27–29 stycznia 1990 roku w Sali Kongresowej w Warszawie odbył się XI Zjazd PZPR. Delegaci podjęli uchwałę o zakończeniu działalności partii i wyprowadzeniu sztandaru. Na gruzach PZPR utworzono nowe ugrupowanie o charakterze socjaldemokratycznym – Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej (SdRP), której przewodniczącym został Aleksander Kwaśniewski. Majątek zlikwidowanej partii, w tym liczne nieruchomości i fundusze, został na mocy ustawy z listopada 1990 roku przejęty przez Skarb Państwa, co ostatecznie zamknęło okres funkcjonowania aparatu partyjnego w strukturach III Rzeczypospolitej.