El Gallu, pitu y la pita (Gallus gallus domesticus) son la subespecie doméstica de la especie Gallus gallus, una especie d'ave galliforme de la familia Phasianidae procedente del sureste asiáticu. Los nomes comunes son: pitu, pal machu; pita, pa la fema, y pollu, pa los subadultos. Ye l'ave más numberosa del planeta, pos se calcula que supera los 13 000 millones d'exemplares.Según la Enciclopedia de les aves, ed. Perrins, Christopher, Nueva York: Llibros Firefly©, 2003 (n'inglés).
Los pitos y pites críense principalmente pola so carne y poles sos güevos. Tamién s'aprovechen los sos plumes y delles variedaes críense y entrenen pal so usu en engarradielles de gallos y como aves ornamentales.
Ye una ave omnívora. La so esperanza de vida atopar ente los 5 y los 10 años, según la raza.
Descripción thumb|left|Cabeza d'un gallu thumb|Pita de la raza Orpington dorada
Tienen dos tipos de protuberancies carunculares na cabeza: una cresta nel pileu y unos lóbulos que cuelguen a entrambos llaos del picu. L'envés cubrir una capa de plumes doraes dende'l pescuezu hasta'l llombu.
Los gallos y les pites amuesen un evidente dimorfismu sexual, y pueden estremase dambos a güeyu. Los machos son más grandes, miden aproximadamente 50 cm d'altor y lleguen a pesar hasta 4 kg. Tienen una gran cresta acoloratada na cabeza, que interprétase como símbolu de dominancia. Dizse que los exemplares de gallu coloráu xabaces tienen colores más brillosos que los sos parientes domésticos. La cola ta compuesta por plumes escures grandes y narquiaes que rellumen de color azul, púrpura o verde so la lluz. A entrambos llaos de la so cabeza apaecen dos enllordies blanques, que lu estremen d'otres especies cercanes, amás de les pates abuxaes. En delles races les pates tán provistes tamién d'espolones.
Les pites son más pequeñes. Nun suelen midir más de 40 cm d'altor y apenes lleguen a 2 kg de pesu. Tienen una coloración notablemente menos llamativa. Los sos apéndices carnosos de la cabeza son tamién muncho menos prominentes.
Na estación de muda (de xunu a ochobre), los machos adquieren un plumaxe compuestu por plumes llargues y negres escontra la metá del envés, y el restu del cuerpu ta cubiertu de plumes anaranxaes. Nes femes nun ye apreciable nengún cambéu, anque igualmente camuden de plumes.
Esisten estudios recién que ponen de manifiestu xenes latentes nel gallu domésticu pa la producción de dientes nos quexales. Tamién pol mesmu motivu afayóse que dellos pollos enantes de nacer tienen una cola más llarga, que depués s'encurtia al poco tiempu de nacer.Esisten estudios recién que ponen de manifiestu xenes latentes nel gallu. Consultáu'l 24 de xineru del 2009.
Comportamientu thumb|200px|Un gallu blancu de 4 meses d'edá
Son aves naturalmente gregaries, que perdieron gran parte de la facultá del vuelu por cuenta de la seleición artificial del ser humanu.{http://www.granjasdeesclavos.com/pites/como-son Son aves naturalmente gregaries. Consultáu'l 25 de xineru del 2009.] El gallu coloráu xavaz vuela bien, escontra un llugar más eleváu, pa ponese a salvo o pa fuxir de posibles depredadores, anque tamién se-y puede ver volando a cañes altes d'árboles pa folgar. Magar los exemplares domésticos cuasi nunca faen usu de la so facultá de vuelu, les pites doméstiques criaes en semi-llibertá vuelen a sitios elevaos pa pasar la nueche. Los gallos domésticos pueden aportar a territoriales y violentos en delles races, anque usualmente son bonos animales de compañía, fáciles d'adomar por aciu alimentación a mano.
Tienen un sistema social carauterísticu con un orde xerárquicu qu'empieza a desenvolvese a la selmana de vida, y que a les siete selmanes yá ta dafechu establecíu. Hai un machu dominante, qu'apodera sobre tolos demás, y un machu sometíu a toos. Les pites tienen un orde xerárquicu independiente y nun entren na dominancia de los machos.
L'aición física de dominancia consiste na elevación de la cola y la cabeza. La sumisión amosar de forma opuesta, baxando la cabeza y la cola, agachándose ya inclinando la cabeza escontra un llau. Les pites siéntense a salvo so la dominancia d'un gallu, y solo van defendese por forzar si atópense alloñaes del gallu dominante. Si muerre'l gallu dominante, el siguiente nel orde xerárquicu toma'l cargu darréu.
Na cría estensiva estos animales tienen hábito caníbales; si ven el color coloráu por cuenta de una lastimadura n'otra pita, les demás nun dexen de picotiala, y cáusenlu graves daños.15/10/2011
Alimentación Ye omnívoru y insectívoru. Nun puede estremar el sabor duce, y a la mayoría nun los gusta'l sabor salao.
Cantar thumb|Un gallu cantando
El gallu produz un soníu llamáu cantar (descritu por aciu la onomatopeya "quiquiriquí" o "kikirikí"), siempres que nun tea capáu (pollu capón). El gallu canta mientres tol día, magar concentra los sos cantares en ciertos periodos del día, como son l'amanecer, pa lo que ta programáu xenéticamente,gallos-al-amanecer/sds_704639_130324.html «Los xenes, y non la lluz, faen cantar a los gallos a l'amanecida». El País el mediudía, la media tarde y a metá de la nueche, ente los trés y les cinco de la mañana.cantar-y-la cacarexada-del gallu Consultáu'l 25 de xineru del 2009. Estos cantares y los esporádicos que se suelen dar a lo llargo del día, fuera de los periodos descritos, sirven como desafíu territorial a otros gallos, p'atraer a les femes cercanes y como señal d'avisu polo xeneral. Tamién puede debese a dalgún disturbiu al so alredor. De normal ye un soníu más de tipu violentu o alerta.
El gallu emite amás otros soníos, esta vegada yá paecíos a los qu'emite la fema de la so especie, llamáu cacarexada, y la onomatopeya usada pa describilos ye "clo-clo" o "cocó". Esti soníu emitir sobre manera cuando se propón fecundar a dalguna fema, o cuando atopó comida, pa llamar al restu de la so familia. Esti soníu ye más de tipu sele y familiar.25/01/2009
Ye importante destacar qu'esti comportamientu ye muncho más avezáu n'aves rurales, esto ye, llibres, magar el cantar emítenlo siempres.Mundu rural: races autóctones de Castiella y Lleón, Xunta de Castiella y Lleón, Conseyería d'Agricultura y Ganadería (dellos autores). 1999. D.L.:VA-672-99.
Reproducción La estación de reproducción empieza en primavera y enllargar hasta'l branu, col enfotu de que los pollos nazan sol calor veraniego.
Incubación y xestación thumb|left|Los pitinos nacen totalmente recubiertos de plumón, que puede ser de tonos mariellos, pardos o de dambos. thumb|Los güevos pueden tener diverses tonalidaes, según la raza.
Les pites ponen acaldía mientres dellos díes (ente 8 y 10) un güevu, nel que se desenvuelve'l embrión, y van guarar hasta que naza, darán-y calor y rotarán la so posición mientres 21 díes. Conozse como pita llueza a aquella que dexa de poner güevos y céntrase en guaralos y protexelos.
thumb|left|Un pitucu emplumando.
L'embrión nutrir de la yema, qu'enfusa nel so interior per mediu del embelicu. Al términu del primer día'l sistema circulatoriu yá va ser operativu dientro del güevu, y la cabeza va empezar a tomar forma. Al quintu día fórmense los órganos sexuales, al decimoterceru empezar a calcificar el cadarma usando'l calciu de la cáscara del güevu, y a los 21 díes el pollu ta dafechu desenvueltu pa empezar a romper el cascarón, lo cual puede llevalos de 10 a 20 hores. La pita va cacarexar al oyer piar a los pitucos, pa motiva-yos a salir del cascarón.
Como non tolos güevos eclosionen coles mesmes, la madre sigue guarando mientres dos díes dende la nacencia del primeru de los pitucos, que escosen los nutrientes de la yema qu'absorbieron enantes de nacer. Ente les 2 y 4 selmanes dempués de nacer los pollos yá tienen plumes, y a les 8 selmanes yá tienen el plumaxe del adultu. A les 8 o 10 selmanes son espulsaos del grupu poles sos madres por que formen el suyu propiu o se xunan a otru. A los 5 meses d'edá algamen el maduror sexual, y suelen ser los machos quien enantes la algamar.Diccionariu enciclopédicu interactivo. Grupu Océanu: Océanu, páxs. 51-52. Consultáu'l 25 de xineru del 2009.
Incubación artificial thumb|Incubadora de güevos
Los güevos de pita pueden guarase de manera artificial con resultaos satisfactories. Práuticamente tolos pollos van salir del cascarón n'aproximadamente 21 díes en condiciones apropiaes de temperatura (37 °C) y mugor relativo (55%; alzar hasta'l 70% nos trés últimos díes, con cuenta d'allandiar el pulgu).
Munches incubadores artificiales de tamañu industrial pueden guarar miles de güevos coles mesmes, incluyendo rotaciones totalmente automatizadas pa los güevos.
Enfermedaes Les pites son altamente susceptibles a munchos parásitos, como los pioyos, los ácaros, les cachiparros, les pulgues y los nematodos. Dalgunes de les enfermedaes qu'afecten a les pites son les siguientes:
Nome Nome común Causáu porgripe aviariagripe del polluInfluenzavirus A de la familia Orthomixoviridaebotulismutoxina botulínica de Clostridium BotulinumcoccidiosisCoccidiasinaresfriáu comúncatarruRhinovirus, Coronavirusretención de güevosgüevu bien grandeerisipelaErisipelothrix Rhusiopathiaevirus de la leucosis aviarAlphaRetrovirusenfermedá de MarekHerpes viruscandidiasisCandida albicansMycoplasmaMycoplasmaenfermedá de NewcastleParamixoviruspsitacosisornitosis, enfermedá de los lorosClamidophyla psitacciSalmonellasalmonelosisSalmonellapierna escamosaparásitostoxoplasmosisToxoplasma gondii
Historia de la so doma thumb|Los pollos domésticos son descendientes de los gallos monteses del sureste asiáticu.
Considerar al gallu bankiva (Gallus gallus) del sureste asiáticu como l'ancestru de los gallos y pites domésticos, con daqué d'hibridación del gallu gris (Gallus sonneratii). La doma producir nel sureste asiáticu siquier fai 7.400 años a partir del grupu nativu, y espublizóse en folaes tanto al este como al oeste. Los primeros restos arqueolóxicos indiscutidos de pollos domésticos correspuenden a unos güesos d'aproximao 5400 e.C. acomuñaos a un xacimientu en Chishan, na provincia china de Hebei. Na rexón del Ganges, na India, los gallos bankiva yeren usaos polos humanos yá hai 7000 años. Sicasí, nun s'identificaron pollos domésticos más antiguos de 4000 años nel valle del Indo, anque inda s'alderica l'antigüedá de los pollos atopaos nes excavación de Mohenjodaro.Investigating the Global Dispersal of Chickens in Prehistory Using Ancient Mitochondrial DNA Signatures, Alice A. Storey et al; PLOS ONE, xunetu de 2012, Volume 7, númberu 7, y39171; Consultáu'l 6 d'agostu del 2012.
thumb|left|Gallu nuna moneda griega del sieglu III e.C.
Ye bien probable que los primeros gallos y pites llegaren a occidente al traviés de la ruta de la seda. Aproximadamente nel 2000 e.C. llegaron a oriente mediu. En 1500 e.C., los pollos llegaren a Exiptu. Esiste evidencia de que los exipcios fueron los primeres n'occidente en criar pollos, y esti costume estendióse dempués alredor del Mediterraneu pol mundu grecollatín. Nesi momentu, amás de consumise la so carne y los sos güevos, usábase como ufrienda ritual nos cultos relixosos. Hipócrates fala sobre los animales consumíos en Grecia, onde menta a los gochos, xabalinos, venaos, corpuspinos, pites, tórtolas y coríos.Hai evidencia de que los... Consultáu'l 25 de xineru del 2009. A la remota Iberia los pollos llegaron de manes de comerciantes fenicios a empiezos del primer mileniu e.C. Aproximao a partir del 600 e.C. los pollos fueron llevaos más allá de los Alpes y estendiéronse pol restu d'Europa.
Na baxa Edá Media considerábase les pites como carne fino. El pueblu tamién comía d'esta carne. A finales de la Edá Media y nel Renacimientu européu les pites tomen una gran importancia na alimentación.Na Edá Media les pites... Consultáu'l 25 de xineru de 2009.