Theodore Roosevelt /ˈθiːəˌdɔːr ˈroʊzəvɛlt/ (Nueva York; 27 d'ochobre de 1858-Oyster Bay; 6 de xineru de 1919) foi'l ventenu sestu presidente de los Estaos Xuníos (1901-1909). Ye recordáu pola so personalidá exuberante, la so amplitú d'intereses y llogros, la so personalidá de "cowboy", el so masculinidad y el so lideralgu del Movimientu Progresista, un periodu d'activismu social y reforma en EE. XX. ente 1890 y 1920 destináu a acabar cola corrupción. Foi líder del Partíu Republicanu y fundador del efímeru Partíu Progresista de 1912. Antes d'aportar a la presidencia ocupó cargos na alministración llocal, estatal y federal. Los llogros de Roosevelt como naturalista, esplorador, cazador, escritor y soldáu contribúin tanto a la so fama como los sos cargos políticos.
Nacíu nel senu d'una faneguera familia, Theodore Roosevelt foi un neñu enfermizo y débil que sufrió asma y salió pocu de casa, onde se quedaba aprendiendo historia natural. Pa compensar la so debilidá física, desenvolvió una vida intensa. Estudió en casa y allegó a la Universidá de Harvard, onde practicó'l boxéu y desenvolvió interés polos asuntos navales. En 1881 foi escoyíu pa l'Asamblea del Estáu de Nueva York como'l so miembru más nuevu. El so primer llibru d'Historia, La Guerra Naval de 1812 (1882), dio-y fama como historiador seriu. Tres unos años trabayando nun ranchu de ganáu nes Dakotas, Roosevelt retornó a la ciudá de Nueva York y ganóse fama lluchando contra la corrupción policial. La Guerra d'España y Estaos Xuníos españó cuando Roosevelt taba dirixendo'l Departamentu de l'Armada, cargu al qu'arrenunció de momentu pa liderar en Cuba un pequeñu reximientu conocíu como Rough Riders, que llogró una nominación pa la Medaya d'Honor y que-y foi apurrida de forma póstuma en 2001. Tres la guerra volvió a Nueva York y foi nomáu gobernador nuna reñida eleición. Nel plazu de dos años foi escoyíu vicepresidente de los Estaos Xuníos.
En 1901 el presidente William McKinley foi asesináu y asoceder Roosevelt, qu'entós cuntaba 42 años y convertíase asina nel presidente más nuevu de la historia de los Estaos XuníosJ.-M. Lacroix, Histoire des États-Unis, 2006, p. 326. y el primeru dende 1865 que nun lluchara na Guerra de Secesión. Roosevelt trató de virar el Partíu Republicanu escontra'l progresismu, incluyendo la llucha contra los monopolios y la regulación de les empreses. Acuñó la frase "Square Deal" pa describir la so política interna, faciendo fincapié en que'l ciudadanu d'a pies tendría la so xusta parte so les sos polítiques. Como amante de la naturaleza, promovió la caltenimientu ambiental. Nel escenariu internacional les polítiques de Roosevelt tuvieron caracterizaes pola doctrina del Gran Garrote (Big Stick). Promovió la terminación de la Canal de Panamá, unvió la Gran Flota Blanca a circunnavegar el mundu pa demostrar el poder de la so nación y axustó el fin de la Guerra Ruso-Xaponesa, polo que foi gallardoniáu col Premiu Nobel de la Paz, convirtiéndose asina nel primeru d'Estaos Xuníos en ganar un premiu Nobel.
Roosevelt tornó presentase a la reeleición en 1908. En dexando'l cargu embarcar nun safari por África y un tour por Europa. A la so torna a los EE. XX. enfrentar col nuevu presidente William Howard Taft. En 1912 intentó arrampuña-y la nominación republicana a Taft; como nun lo consiguió, fundó'l Partíu Progresista. Nes siguientes eleiciones, Roosevelt consiguió ser l'únicu candidatu d'un tercer partíu en quedar en segundu llugar nunes eleiciones presidenciales nos Estaos Xuníos, batiendo a Taft pero perdiendo contra Woodrow Wilson. Tres les eleiciones, embarcar nuna gran espedición a Suramérica, onde'l ríu pol que saleó recibió'l so nome. Mientres esti viaxe careció de malaria, lo que deterioró la so salú. Morrió pocos años dempués, a la edá de 60. Roosevelt foi consideráu polos historiadores como unu de los meyores presidentes de los Estaos Xuníos.
Biografía thumb|upright|Coronel Theodore Roosevelt
Los sos padres, Theodore Roosevelt Sr y Martha Bulloch, veníen de families aristocrátiques d'orixe holandés y vivíen holgadamente gracies a los ingresos proporcionaos pola so empresa d'importación y esportación. Mientres la so adolescencia sufrió asma. Esto provocó posiblemente la so obsesión pol exerciciu y la vida sana. Profesaba la fe calvinista.
En 1880, remata los sos estudios d'Historia na Universidá de Harvard y cásase con Alice Hathaway, fía d'un banqueru. Empieza a estudiar Llicenciatura en Derechu Derechu, pero abandonar al ser escoyíu pa l'Asamblea del Estáu de Nueva York de 1882 a 1884 pol Partíu Republicanu. La so madre y la so esposa muerren el mesmu día, esta postrera al dar a lluz a la so fía, Alice Roosevelt Longworth. Theodore retirar a una granxa de Dakota del Norte pa escaecer eses traxedies.
thumb|left|Roosevelt colos Rough Riders tres la captura de la llomba de San Juan en Cuba (1898).
Mientres dos años va vivir como un cowboy d'Estaos Xuníos. «Nun puede suañase una vida más curiosa pa un mozu con bona salú que la d'un ranchu nesa dómina. Ye una vida verdaderamente prestosa y sana; enseñóme a ser independiente, aportunante y a adoptar decisiones con rapidez... Aprecié esti tipu de vida real y dafechu». Esti periodu foi bien importante p'algamar el maduror: «Nunca pudiera llegar a presidente ensin la esperiencia adquirida en Dakota del Norte».
En 1886, torna a Nueva York y reinicia la so carrera política, escribe tres llibros y vuélvese a cásase con Edith Kermit Carow. El presidente Benjamin Harrison nomar miembru d'una comisión sobre los funcionarios federales. Dirixe de siguío la prefeutura de policía de Nueva York en 1895. En 1897, el presidente William McKinley nomar secretariu axuntu pa l'Armada, puestu dende'l que prepara la Guerra contra España. Roosevelt actuó astutamente: acusó a España de la destrucción del acorazáu Maine en Cuba, ensin nenguna prueba. Sofitáu pol magnate de la prensa William Randolph Hearst, punxo a l'Armada n'estáu d'alerta ensin autorización del presidente McKinley.
Al españar en 1898 la guerra contra España, apúntase a la cabeza d'un reximientu de caballería, los Rough Riders ('Duros caballeros'), lo que-y dexa ganar se una desproporcionada reputación d'héroe. Roosevelt foi nomáu pa recibir la Medaya d'Honor, la máxima condecoración militar d'Estaos Xuníos, pero'l pidimientu foi tornada en delles ocasiones. En 2001, Roosevelt recibió la medaya a títulu póstumu, siendo l'únicu presidente en recibila.
Dempués de la guerra vuelve a entamar la so carrera política nel estáu de Nueva York, del que ye escoyíu gobernador nesi mesmu añu. Consigue enfrentase a los dirixentes del Partíu Republicanu lluchando contra la corrupción, y estos, pa desfacer d'él, proponer como candidatu a la vicepresidencia, un puestu d'escasa relevancia.
Presidencia thumb|Retrato de Theodore Roosevelt xunto a un globu terraqueu qu'usaba pa señalar les posiciones de les flotes d'Estaos Xuníos, Reinu Xuníu y Alemaña (1903). Primer mandatu
1901 14 de setiembre: el presidente McKinley muerre por cuenta de les firíes infligidas por un asesín anarquista. Conforme a les previsiones de la Constitución de los Estaos Xuníos, el vicepresidente Theodore Roosevelt pasa a ser el ventenu sestu presidente de los Estaos Xuníos d'América. Solo tien 41 años y la so llegada al poder desespera al so propiu partíu por cuenta de les sos idees sociales demasiáu avanzaes en dellos terrenos. 16 d'ochobre: cena con Booker T. Washington, el líder negru más importante de la dómina, foi'l primer afroamericanu en ser convidáu a una cena na Casa Blanca.
1902 29 d'abril: el Congresu vota, y Roosevelt robla una llei que prohibe la inmigración china dende Filipines (nesa dómina protectoráu d'Estaos Xuníos).
12 de mayu: Roosevelt exerz d'árbitru nel conflictu ente mineros de Pennsylvania en fuelga mientres más de tres meses y los sos patronos. La fuelga prosigue hasta ochobre, fecha na que Roosevelt consigue pa ellos un aumentu de salariu d'un 10 %J.-M. Lacroix, Histoire des États-Unis, 2006, p. 306. y una llimitación de la duración de la selmana llaboral. Les mines de carbón yeren nesa dómina cruciales pal desenvolvimientu de la economía d'Estaos Xuníos.
20 de mayu: les tropes d'Estaos Xuníos retirar de Cuba, país nel que s'establez el primer gobiernu nacional.
28 de xunu: vótase la llei que financia la construcción de la Canal de Panamá.
2 de setiembre: Roosevelt pronuncia un discursu sobre política esterior, nel qu'utiliza una fórmula que se fixo famosa: «Hai que falar selemente al empar que se sostién un gran garrote» (Doctrina del Big Stick).
1903 14 de febreru: Roosevelt crea'l Ministeriu de Comerciu y Trabayu (que más palantre dixebraría).
14 de marzu: Roosevelt crea la primer reserva natural d'aves en Pelican Island, Florida.
3 de payares: el gobiernu de Roosevelt espera que Colombia apruebe'l tratáu Herrán-Hay pa construyir una canal por Panamá pero Colombia refugar el 12 d'agostu, sumándose esto a otros problemes internos que llevaron a los panamiegos a declarar la separación de Colombia y fundar la República de Panamá. Perú foi'l primer país en reconocer a Panamá y extraoficialmente Estaos Xuníos reconocen a la nueva república de Panamá el 6 de payares. Panamá unvia'l so negociador Philippe Bunau-Baniella quien nun sigue instrucciones y axusta un nuevu tratáu que dexa'l control de la zona de la canal a Estaos Xuníos a perpetuidad, previu pagu de 10 millones de dólares y un arriendu añal de $ qu'igualmente -y tocó recibir al Gobiernu Colombianu de nun refugar el Tratáu Herrán-Hay. La cantidá d'elementos en xuegu, la política d'Estaos Xuníos, la rapidez con qu'asocedieron los fechos, dio pie a la lleenda negra o colombiana, según la cual Estaos Xuníos fomentó que Panamá se dixebrara de Colombia.
1904 11 de febreru: Roosevelt declara la neutralidá de los Estaos Xuníos na guerra ente Rusia y Xapón.
26 de xunu: el Partíu Republicanu designa a Roosevelt candidatu a les eleiciones presidenciales.
8 de payares: Roosevelt vence nes eleiciones presidenciales al demócrata Alton B. Parker. La votación del Colexu Eleutoral amuesa una clara división ente los estaos del sur, favorables al Partíu Demócrata, y los estaos del centru y norte, favorables al Partíu Republicanu.
CandidatuPartíuVotu popular%Colexu eleutoralTheodore RooseveltRepublicanu7.626.59356,4336Alton B. ParkerDemócrata5.028.89837,6140
6 d'avientu: nel so discursu añal nel Congresu de los Estaos Xuníos, Roosevelt pronuncia'l Corolariu Roosevelt qu'amplía la doctrina establecida pol presidente James Monroe (escontra 1823) al conxuntu del mundu occidental, al afirmar que los Estaos Xuníos intervendríen en cualquier asuntu d'importancia qu'afectara a los sos intereses.
Segundu mandatu thumb|upright|Retrato oficial de Roosevelt na Casa Blanca, por John Singer Sargent. 1905 21 de xineru: aplicando la doctrina intervencionista, los Estaos Xuníos invaden y tomen el control del gobiernu de la República Dominicana.
1 de febreru: Roosevelt crea'l Serviciu Forestal de los Estaos Xuníos.
4 de marzu: invistidura de Theodore Roosevelt pa un segundu mandatu presidencial.
6 de setiembre: termina la guerra ente Rusia y Xapón. Roosevelt, que realizó llabores d'intermediación en dichu conflictu, recibe'l Premiu Nobel de la Paz el 10 d'avientu de 1906.
1906
16 de xineru: apertura de la Conferencia d'Alxecires n'España, na que Roosevelt trata d'exercer llabores d'arbitraxe nel conflictu ente Francia y Alemaña sobre Marruecos.
8 de xunu: Roosevelt promulga los primeros dieciocho monumentos nacionales de los Estaos Xuníos, protexendo espacios naturales.
29 de xunu: Roosevelt sofita una llei que da al gobiernu federal poderes pa controlar les tarifes ferroviaries. Esta llei llinda la competencia ente les distintes compañíes y torga que s'establezan tarifes preferenciales a los grandes grupos industriales.