thumb|Dante y Beatriz nel Paraísu; de Gustave Doré, ilustración de la Divina Comedia, Paraísu, Cantar XXXI. El catolicismu nun acepta les pantasmes. thumb|250px|Pintura del espectru d'Okiku por Yoshitoshi Tsukioka. La historia de pantasmes Banchō Sarayashiki ye una de les más famoses del folclor Edo xaponés. Les pantasmes (del griegu φάντασμα, "apaición"), nel folclor de munches cultures, son supuestos espíritus o almes desencarnadas de seres muertos (más raramente entá vivos) que se manifiesten ente los vivos de forma perceptible (por casu, tomando una apariencia visible, produciendo soníos o arumes o moviendo oxetos —poltergeist—), principalmente en llugares que frecuentaben en vida, o n'asociación coles sos persones cercanes.
Mitoloxía La creencia n'apaecíos (muertos que vuelven apaecer pa encamentar dalguna misión) o revenants (lo mesmo, en francés), espectros, ánimes del Purgatoriu, almes en pena, o pantasmes ye bien mesma de la naturaleza humana, tantu que tien visos de ser o constituyir un ente antropolóxicu astractu que pervive, como otros tipos de superstición, al traviés de numberosos factoides concretos. Xeneró y xenera una amplia lliteratura (novela gótica o d'horror), inspira la cinematografía y el teatru y creó innumberables lleendes y mitos, si ye qu'estos, inversamente, nun crearon esti bulo; la ciencia considera creer en pantasmes un tipu de superstición bien asitiáu na psicoloxía del ser humanu, porque s'alimenta de la necesidá de vida eterna, como la relixón, y sublima una muerte inaceptable y aborrecible per mediu del actu apotropaico de creer que la conciencia pervive más allá del fin de la mesma, de forma que la fantasmogénesis resulta ser un fenómenu o conceutu antropológicamente paralelu a la hierofanía. Estudios recién indiquen que munchos occidentales creen en pantasmes; en sociedaes onde la relixón tien enforma predicamento, como los Estaos Xuníos, una encuesta demostró que'l 32% de los sos habitantes cree en pantasmes y na vida depués de la muerte o más allá, siempres en forma paralela a la relixón o de forma menos regulada por un sistema escatolóxicu como fixeron les relixones más frecuentes, que s'aprovechen d'esti meme antropolóxicu pa crear estructures económicu-culturales de creencies.
Dende antiguu la mitoloxía, la relixón y otres manifestaciones de folclor o lliteratura creyeron, o pretendíu creer, na esistencia d'entidaes sobrenaturales, manifestaciones vitales o númenes más o menos inmateriales de dellos tipos:
1. Astractos, más o menos alegóricos. 2. Naturales o non humanos: inanimaos ensin movimientu o coses, ya inanimaos con movimientu o semovientes, como l'aire, l'agua, el fueu, les plantes, los astros. 3. Naturales animaos: animales o animalizados. 4. Antropomórficos. 5. Humanos.
Dende'l más primitivu animismu, que da vida a tou lo semoviente o dotáu de movimientu y evolución, según a les fuercies de la naturaleza (l'aire, l'agua, el fueu, la vexetación, los astros), munches d'estes categoríes pueden acomuñar, formar criatures mistes y recibir denominación o nome, como'l ánxel o los dioses mediu animales o animalizados de los exipcios y los xaponeses. La pantasma vendría ser una entidá ente'l cuartu y quintu tipu pol so orixe humanu, bien estremada de duendes, diaños, demonios, tulpes, yōkai, xenios, elfos, silfos, faes y longaevi, restos de relixones sumíes a los que Heinrich Heine llamaba "dioses nel exiliu". Pa la mentalidá moderna, qu'hai desvitalizado el cosmos tresformándolo nuna cosa o un mecanicismu muertu y absorbiendo tola so vida nel yo y el antropocentrismu dende'l Renacimientu, ye más fácil creer por eso en pantasmes que nesos otros tipos de criatures, que'l so predicamento taba más estendíu pel mundu politeísta antiguu y la Edá Media. El pensamientu prelógico y primitivu nun estrema niveles ente lo real y lo imaxinario, revelar contra la idea inaceptable y astracto de la muerte y considera que lo apaecío en suaños ye indistintu y tien esistencia real, xustificando les sos medranes y concretándolos dende'l mundu oníricu o del suañu ya identificando la imaxe d'un ser desapaecíu pola muerte qu'apaez n'este con un ser real ensin afectar pola conclusión, la desapaición y la muerte. Se cree asina n'otros graos d'esistencia, menos patentes pero consideraos reales; ye más, asélase asina la molición esistencial que provoquen los sentimientos de culpa, de finitud y de muerte.....
Historia y creencies Una vegada que s'almitió la esistencia d'un ente o numen disociado qu'habita dientro del cuerpu humanu, ye fácil concebir la so esistencia separao y autónomo fuera d'él como xeniu o espíritu. Pa los pueblos primitivos les pantasmes teníen una vida infinitesimal y miserable, insuficiente p'animar y mover un cuerpu, faer llatir el so corazón y da-y aliendu o respiración, pero vida a lo último, yá que teníen bastante o l'abonda fuercia pa manifestase nos suaños p'acoradar o avisar a los vivos o como solombres y apenes precisaben alimentu (nes cultures antigües con cultu a los esquites y antepasaos había un día añal designáu p'alimentalos con ufriendes d'alimentos o sacrificios, que los cristianos sustituyeron por flores nel Día de difuntos o de Tolos Santos). Asina s'aselaba a los antepasaos y asegurábase la so benéfica influencia. La creencia en pantasmes atestiguar dende los primeros testos escritos sumerios y exipcios: la pantasma d'Enkidú apaecer a Gilgamesh na llamada Epopeya de Gilgamesh. Tamién s'atopa estendida nes epopeyes d'otres civilizaciones de bien distintu desenvolvimientu cultural. La Odisea del griegu Homero y la Eneida del llatín Virxiliu acueyen viaxes de ultratumba, les llamaes nekyies. Los romanos poníen un puñáu de tierra sobre'l cadabre porque si non l'alma erraría por tola eternidá na ribera de la Estigia, y yera precisu poner una moneda na boca pa pagar al barqueru o l'alma nun tendría descansu. Por eso aterraba a los romanos navegar pel mar, una y bones los náufragos nun recibiríen honres funeraries, y los marineros solíen tener un pendiente d'oru pa pagar el so funeral en casu de que'l so cuerpu afogáu aportara a la sablera. A los suicides romanos soterrar cola mano cortao y separao del cuerpu, col fin de desarmar al so espíritu, que hipotéticamente acoradaría a los vivos. Les pantasmes bones pa los romanos yeren los esquites o espíritus de los antepasaos; los malvaos yeren les larvae, almes d'homes malvaos qu'analayen errantes peles nueche y acoraden a los vivos. Plutarcu, nel sieglu I, describe unos baños encantaos nel so Queronea natal onde apaecía la pantasma d'un home asesináu. Otra celebrada pantasma foi descritu nuna de les epístoles del historiador romanu Plinio el Mozu (VII, 27, 5-11), quien describe una casa encantada n'Atenes onde apaecía un espectru qu'abasnaba cadenes; los socesos cesaron cuando'l filósofu Atenodoro arrendó la casa y foi empuestu pola pantasma hasta una cadarma soterrada y foi vueltu soterrar coles debíes ceremonies. El testu ta dirixíu a un tal Licinio Sura:
La falta d'ocupaciones a mi bríndame la oportunidá d'aprender y a ti la d'enseñame. D'esta forma, gustaríame bien de saber si crees que les pantasmes esisten y tienen forma propia, según dalgún tipu de voluntá, o, al contrariu, son solombres vacíes ya irreales que tomen imaxe per efeutu del nuesu propiu mieu...Testu orixinal: Et mihi discendi et tibi docendi facultatem otium praebet. igitur perquam velim scire, esse phantasmata et habere propriam figuram numenque aliquod putes an inania et baldida ex metu nostro imaginem accipere... (Plin. Ep. VII, 27, 1)
Otros escritores, como'l romanu Plauto (na so comedia Mostellaria) o'l siriu Luciano de Samosata (nel so rellatu Cuentistes o El descreyíu) tamién escribieron sobre pantasmes, anque'l precedente que más cabo citar ye la compilación Sobre los fechos maraviyosos de Flegón, llibertu del emperador Adriano, orixe de la lleenda de la esposa cadabre que remanez en Proclo y sirvió d'inspiración a Goethe pa la so Novia de Corinto y a Washington Irving pa L'estudiante alemán. Nel sieglu XVI, el tratáu más influyente y espublizáu sobre les pantasmes foi'l racionalista del protestante Ludwig Lavater De spectris, lemuribus et magnis atque insolitis fragoribus (Leiden, 1569) en tres libros, que se sumó a la llucha de Jean Wier contra la creencia en bruxes, encantamientos y otres supersticiones. El exegeta benedictín Dom Calmet reseñó nel sieglu XVIII nel so Traité sur les apparitions (1746) la llista de narraciones de cases encantaes dende l'antigüedá grecollatina a la so dómina.
Una de les teoríes qu'intenten esplicar la relixón derivar del enclín del pensamientu primitivu y prelógico a considerar que'l mundu de los sueño forma tamién parte del real; por tanto, ver en suaños a persones finaes indica que nun morrieron y que pueden interferir na vida real. L'orixe de les pantasmes, pos, nun sería distintu al de la relixón polo xeneral.
Nes civilizaciones orientales (como la china y Cultura de la India india), munchos creen na reencarnación o transmigración de les almes. Amestada a esta visión y dientro del Budismu, les pantasmes son almes que rehúsan ser reciclaes nel cursu del Samsara (ciclu de la reencarnación), porque dexaron dalguna xera por terminar. Los metafísicos y exorcistas de diverses relixones pueden ayudar a la pantasma a reencarnarse o faelo sumir empobinándolos o mandándolos a otra dimensión d'esistencia. Na creencia china ya india, amás de reencarnar, una pantasma puede tamién optar a la inmortalidá tresformándose en semidiós y puede al traviés de la so elevación espiritual trescender diversos planos o sirvir a los seres humanos, o bien puede baxar al infiernu y sufrir ciclos karmáticos. En Xapón, la relixón shintoísta reconoz la esistencia d'espíritus de too tipu y acepta la creencia en pantasmes como parte de la vida cotidiana. Na cultura malaya son práuticamente innumberables les lleendes y clases de pantasmes.
N'Occidente la creencia en pantasmes foise difuminando dende la creencia irracional nellos de la Edá Media al escepticismu de la Ilustración nel sieglu XVIII, cuando'l padre Feijoo, embutíu nuna llucha ensin cuartel contra les supersticiones, llegó a dicir que "nun hai pantasma nin espectru que nun suma al esconxuru d'una bona tranca". Nesi mesmu sieglu, el doctor Samuel Johnson llegó a la conclusión de que'l pantasma de Cock Lane en Londres yera una filfa.
Nel sieglu XIX la creencia en pantasmes resurdió poderosamente por cuenta del enclín irracionalista del Romanticismu y el desenvolvimientu del Espiritismu, la Teosofía y pseudociencias como la Parasicoloxía. thumb|200px|L'escépticu ilusionista James Randi prometió una alta suma de dineru a quien demostrara una evidencia creíble de la esistencia de lo paranormal; naide pudo consiguila. El filósofu Arthur Schopenhauer consideró teoríes como la de Dietrich Georg Kieser,Dietrich Georg Kieser, System des Tellurismus oder thierischen Magnetismus, ein Handbuch für Naturforscher und Aerzte, Leipzig: F. S. Herbig, 1822. quien esplicaba a les pantasmes en 1822 como formes d'un magnetismu terrestre que Schopenhauer identificaba cola voluntá de la Naturaleza. Sicasí inclínase por creelos daqué dafechu suxetivu, entemediu ente'l suañu y la vixilia: "L'apaición d'una pantasma nun ye más qu'una visión nel celebru del visionariu". Pero pa probar la so causa interior da por fechu que ye un resultáu del suañu, una capacidá que se debe a una forma d'intuición de lo que denomina "órganu de los suaños" que "puede abrir na vixilia":
La visión algama'l grau más eleváu de verdá oxetiva y real, revelando asina una forma de la nuesa rellación col mundu esterior totalmente distintu de la manera física ordinaria. Ye realmente un perfectu suañu na vixilia (A. Shopenhauer, Ensayo sobre les visiones de pantasmes, Madrid: Valdemar, 1998)