Diosa

thumb|Ceres, la diosa romana de l'agricultura. Una diosa ye una deidá femenina, en contraste coles deidaes masculines conocíes como "dioses". Munches relixones y cultures adoraron a dioses y, en parte, tamién esti cultu caltener hasta la dómina actual. La idea o representación conceptual d'estes deidaes, según la so área d'aición, acomuñáronse frecuentemente a la fertilidá, a la maternidá o a otres figures femenines comunes. Sicasí, esisten tamién dioses de la guerra, de la sabiduría, del mar o de la conocencia. Frecuentemente son parte d'un llargu panteón qu'inclúi los xéneros convencionales y, en dellos casos, inclusive deidaes hermafrodites (o de xéneru neutru).

Significáu thumb|230px|right|De cutiu Dios ye imaxináu como una fuercia de la naturaleza o como un ente consciente que puede manifestase nun aspeutu natural. Tanto la lluz como la clarixa son símbolos recurrentes pa representar tamién a una Diosa n'otres cultures. La capacidá xenerativa o procreativa de les dioses (tal como la de los dioses masculinos) ta realacionada colos mitos creacionales del mundu. El principiu femenín acomuñar cola nacencia, esto ye, tamién cola nacencia o surdimientu del cosmos. D'equí resulten les idees, surdíes probablemente nuna dómina bien temprana de la prehistoria de la humanidá, alrodiu de la esistencia d'una Diosa Madre, o tamién Madre Tierra, conceutos sofitaos al traviés de los afayos d'ente 100 y 200 estauínes de Venus del Paleolíticu cimeru (dende 40.000 años antes del presente, tal como paez confirmar históricamente'l recién afayu de la Venus de Hohle Fels), toes pequeñes representaciones figuratives de cuerpos femeninos desnudos nes que se destacar especialmente les carauterístiques sexuales.Sirocko, Franz (editor): Wetter, Klima, Menschheitsentwicklung, 2009 Darmstadt, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, ISBN 978-3-534-22237-7, p. 79, Karte Verbreitung der Fundstellen von Venusstatuetten 34.000 -24.000 BP; von Schnurbein, Siegmar (editor): Atlas der Vorgeschichte, 2009 Stuttgart, p. 28–29; vease tamién Projekt Hypersoil Universität Münster, Mutter Erde in der Altsteinzeit Esta interpretación, sicasí, foi mayoritariamente refugada pola arqueoloxía.Russell Dale Guthrie: The nature of Paleolithic art. University of Chicago Press, London 2005, p. 368. Guthrie refier equí a Martha Ann, Dorothy Myers Imel: Goddesses in world mythology, ABC-CLIO, Santa Barbara, Calif. 1993 / New York 1995. Ver tamién: Lynn Meskell: Goddesses, Gimbutas and ‚New Age' archaeology. In: Antiquity. 69/262 (1995), p. 74–86.

Les dioses apaecen en munchos mitos como figures que suelen nun corresponder a la imaxe anguaño vixente de lo femenino. Asina, rellacionar con atributos aparentemente masculinos: cola guerra, la caza, la dominación, la violencia y el poder, col espíritu perfectu y la sexualidá autónoma, como'l que subyace al mitu de les amazones, qu'entá nun se llogré esclariar históricamente de manera definitiva. Amás, la diosa representa'l principiu de la muerte, colo que per una parte se representa conceptualmente que la que da la vida, tamién quita la vida, cuestión que por otra se rellaciona cola creencia de qu'al traviés ello sería posible la palingenesia.Haarmann. Harald, Die Madonna und Ihre Töchter, Rekonstruktion einer kulturhistorischen Genealogie, Hildesheim-Zürich-New York 1996, Georg Olms, ISBN 3-487-10163-7, p.34 ff. Asina, nel papel de diosa de la vida y de la muerte, lo femenín poner en rellación col destín humanu. Al traviés de les propiedaes contradictories que s'atribúin a les dioses, munches apaecen (como tamién ye'l casu de los dioses masculinos) como encarnaciones de la unidá ente términos contrarios o complementarios, tales como creación/destrucción, vida/muerte, amor/odio, bien/mal, espíritu/materia, lluz/escuridá.

Dioses nel desenvolvimientu de la civilización Nel tránsitu dende les pequeñes organizaciones sociales escontra les civilizaciones los cultos a les dioses tuvieron importancia en tol mundu, asina por casu n'India, Exiptu, Mesopotamia, China, Xapón, Grecia y Roma. Nestes sociedaes agraries complexes les dioses yeren responsables, ente otros asuntos, de la fertilidá de los cultivos, de la monarquía, de la proteición de los centros relixosos y de la victoria nes guerres.Eliade, Mircea (editor). The Encyclopedia of Religion, New York 1987. Vol. 6, p. 37.

Nes distintes cultures, les dioses teníen numberoses funciones importantes, sicasí nun puede establecese un cultu universal a una «Gran Madre». En delles cultures les dioses taben estrechamente rellacionaes col surdimientu de ciudaes más grandes, según tamién cola apaición de la monarquía y considerábase-yos como l'orixe de les organizaciones sociales de mayor complexidá. Con frecuencia yeren responsables d'instituciones sociales, como la recaldación tributaria o la distribución de los recursos, ente que n'otres cultures, les dioses solamente representaben a les compañeres de los dioses masculinos o fueron incorporaes a la relixón mistérica dende cultos xamánicos más antiguos.Ibídem, p. 40.

El conceutu diosa ye sofitáu por matriarques modernos y panteístes como la versión femenina, o análoga a Dios (por casu, el dios abrahámico), quien nel círculu feminista y n'otros círculos ye percibíu como un ser enraigonáu nel conceutu patriarcal apoderáu pola esclusión de conceutos femeninos.

La rellación femenín-masculina ente deificaciones ye dacuando aniciada nel Monismu ("unu-ismo") ensin una vinculación a un conceutu definío y ríxido de monoteísmu contra politeísmu onde diosa y dios son vistos como xéneros d'un ser trascendental.

Relixones históriques thumb||150px|left|La diosa solar Amaterasu, dientro de la relixón sintoísta. Na rexón de Mesopotamia les dioses cuntar ente les deidaes más antigües y dellos investigadores suponen una presencia de deidaes femenines qu'algamaría hasta la prehistoria, por cuenta de que una gran parte de les escultures que s'atoparon son femenines, ente que les escultures masculines más bien constitúin la esceición.

Esiste discutiniu sobre si acasu la primacía de dioses ta rellacionada o non col matriarcáu social. Una comparanza con cultures actuales que contemplen munches dioses o ente les qu'esiste un prominente cultu a les deidaes femenines, amuesa qu'estes «nun son obligatoriamente sociedaes nes que s'aprecie a les muyeres y ufiértese-yos oportunidaes»Fehlmann, Meret. Die Rede vom Matriarchat. Chronos Verlag, Zürich 2011, p, 105

Cola esceición de la Diosa del Sol hitita d'Arinna, na mayoría de les relixones d'antigüedá nun esisten dioses encabezando una xerarquía de deidaes. Actúen frecuentemente como dioses de la fertilidá, figures maternales, dioses de la tierra o tamién puramente «como complementu del so maríu ensin templu propiu»K. H. Bernhardt, Artículu: Göttin, en: Biblisch-Historisches Handwörterbuch (BHH), Vol. 1, p. 600

La diosa acádica Ishtar – y correspondientemente la diosa Inanna sumeria y la diosa Astarte semita oriental – foi una diosa de la guerra, diosa madre y diosa del amor. Como se trataba de la diosa dominante, el so nome podía ser utilizáu pa nomar a les dioses de manera xeneral.R. Border, Art. Ischtar, in: BHH 2, 778

Les dioses de la tierra, de la fertilidá y otres similares fueron adoraes en tolos llugares onde vivíen llabradores, dende Exiptu, pasando pol Asia Menor hasta ente los celtes, xermanos y eslavos. Tamién nes cultures de los azteques, mayas y inques rindióse cultu a esti tipu de dioses.

Antiguu Oriente Mediu

Exiptu

thumb|La diosa Isis. thumb|150px|Maat como diosa. 120px|thumb|Representación de la diosa Bastet. Nel antiguu Exiptu había una gran cantidá de dioses importantes. Por casu, la diosa del cielu, Nut, quien tamién yera la esposa del dios de la tierra, Geb, la diosa de la guerra, del texíu y de les armes victorioses Neith, y Hathor, que como diosa del cielu apaez en distintes formes.Eliade, Mircea (editor). The Encyclopedia of Religion. New York 1987; Vol. 6, S. 38. Otres dioses importantes n'Exiptu fueron por casu Maat, Bastet y Mut.

Una de les dioses exipcies más conocíes ye Isis. Considerar al Faraón un fíu de Isis y yá que'l so nome ta rellacionáu lingüísticamente cola pallabra exipcia pa «tronu», considerar tamién como la sagrada sede del Faraón. Más tarde Isis foi esposa d'Osiris y madre de Horus y convirtióse finalmente nuna diosa universal, que'l so cultu estender escontra Grecia y Roma.

Isis Bastet Sekhmet Hathor Neftis Wadjet Mut Nut Neit Tawret Maat

Mesopotamia

thumb|250px|right|Representación d'una diosa, probablemente d'Ištar/Inanna, nel Muséu Británicu. Otra posible diosa sería Ereškigal. Sicasí, nun ta dafechu clara l'asociación.

Ninhursag Tiamat Ishtar

Arabia Na relixón pagana que prevalecía n'Arabia antes del islamismu, adorar a delles dioses, incluyendo a trés a les que se refieren como fíes de Dios: Al-lat, Uzza (Al-Uzza o tamién Al-Ozza) y Manah, los trés dioses principales de La Meca.

Relixón indoeuropea

Relixones dhármicas

Hinduismu El hinduismu ye un complexu de dellos sistemes de creencies que ven a dellos dioses y dioses como representativos o emanados por una sola fonte, Brahman, interpretáu como la esencia que forma tou, informe, infinitu ya impersonal na tradición Advaita o como un dios dual como lu son Laksmí-Visnú, Radhá-Krisná, Deví-Shivá según les tradiciones dvaita (dualidá). Los śaktas, los adoradores de les dioses, acomuñen esti Dios con Deví, la diosa madre.

Aspeutos tales como un Dios que ye un Dios masculín (Śaktiman) con enerxía femenina (Śakti) trabayando como una pareya son frecuentemente imaxinaos como dioses homes y les sos esposes o consortes, aproviendo munches analoxíes ente un sostén pasivu de xéneru masculín y el dinamismu de la enerxía femenina.

Por casu, Brahmá forma pareya con Sárasuati, ente que Shivá forma pareya con Uma, quien ye representada al traviés d'un númberu d'avatares (encarnaciones): Párvati y les guerreres Durgá y Kali. Dacuando, los nomes d'estes dioses del hinduismu son intercambiables.

La idea de les śaktis introduz un elementu adicional. La so ideoloxía, basada principalmente nos tantres considera a Śakti como la enerxía por aciu la cual toles divinidaes funcionen, polo que lo masculino resulta dependiente de lo femenino.

N'efeutu, nuna escritura śakta conocida como Devi-majatmia, toles dioses preséntense como espresiones y aspeutos d'una única fuercia femenino, una na so verdá, pero espresada en forma de munches dioses, que da al mundu y al cosmos la enerxía pal so funcionamientu. Tanto los trataos filosóficos como les metáfores tresmiten el mensaxe de que la potencialidá del ser masculín ta determináu pola aición de lo divino del xéneru femenín.

Les deidaes locales de distintes rexones na India fueron de cutiu identificaes coles deidaes hindús principales, procesu que foi llamáu sanscritización. Otros atribuyir a la influencia del monismu (aduaita: 'non dual') el cual reniega d'una categorización politeísta o monoteísta.

Delles dioses lleguen a tener hasta más de 100 nomes. Ente que les fuercies monistes llevaron a la fusión ente delles dioses, fuercies centrífugues dieron orixe al ascensu de nueves dioses y rituales populares en distintes partes del mundu hindú. Asina, la diosa Durgá, que ye bien popular, podría ser una diosa prevédica, que dempués sería fundida con otres dioses como Párvati, un procesu que puede rastrexase al traviés de testos tales como'l Kalika-purana (del sieglu X d. C.), el Durga-bhakti-taranguini (de Vidia Pati, sieglu XV), el Chandi-mangal (del sieglu XVI), etc.

Relixón grecorromana thumb|200px|Diosa Venus con mazana de Bertel Thorvaldsen (c. 1805). thumb|250px|Atenea Giustiniani, copia romana del orixinal griegu atribuyíu a Fidias. Museos Vaticanos.