El Castiellu de Cuéllar o Castiellu de los Duques de Alburquerque ye'l monumentu más emblemáticu de la villa de Cuéllar, provincia de Segovia, comunidá autónoma de Castiella y Lleón, España. Ye Bien d'Interés Cultural dende'l 3 de xunu de 1931.VELASCO BAYÓN, 1996, páx. 322Puede consultase en llinia la base de datos de los inmuebles protexíos pol Ministeriu de Cultura introduciendo nel apartáu "Bien" el nome del monumentu que nos ocupa.
Ta bien calteníu y compónse d'un amiestu de distintos estilos arquiteutónicos, que tomen dende'l sieglu XIII al XVIII, anque predominen el góticu y el renacentista. Trátase d'una edificación militar qu'a partir del sieglu XVI someter a obres d'ampliación y tresformamientu, convirtiéndose nun suntuosu palaciu, propiedá del Ducáu de Alburquerque. Nes sos distintes etapes constructives trabayaron maestros como Juan Guas, Hanequin de Bruxeles y el so fíu Hanequin de Cuéllar, Juan y Rodrigo Gil de Hontañón, según Juan Gil de Hontañón "el mozu" o Juan d'Álava ente otros.
Ente los sos antiguos propietarios, destaquen don Álvaro de Luna y Beltrán de la Cueva, según los socesivos duques de Alburquerque. Los sos güéspedes más pernomaos fueron los reis de Castiella, como Xuan I y la so esposa la reina Leonor, que finó nél, o María de Molina, que s'abellugó nesti castiellu cuando'l so reinu refugar. Tamién destaquen les figures del pintor Francisco Javier Parcerisa, l'escritor José de Espronceda, el xeneral Joseph Léopold Sigisbert Hugo o Arthur Wellesley, duque de Wellington, que tuvo acuarteláu nel castiellu con una guarnición del so exércitu mientres la Guerra de la Independencia Española.
Foi residencia habitual de los duques de Alburquerque mientres sieglos, hasta que se treslladen xunto a la Corte a Madrid, convirtiéndolo en palaciu de recréu y vacaciones, desvenceyándose asina amodo del edificiu, fechu que s'acentúa entá ye más cuando la llinia primoxénita del ducáu escastar, y la titularidá pasa a la familia Osorio, descendientes d'Ambrosio Spinola, marqués de los Balbases. A finales del sieglu XIX l'edificiu atopábase práuticamente abandonáu, y foi víctima del pillaje. En 1938 instalar nél un penal pa presos políticos, al que s'incorpora dempués un sanatoriu pa presos tuberculosos, retomando más tarde el so usu como penal que funcionó hasta 1966.
En 1972 intervién la Direición Xeneral de Belles Artes, llevando a cabu una intensiva restauración, pa instaurar nél un centru de Formación Profesional, que tres les nueves llexislaciones d'Educación, convertir n'institutu d'Educación Secundaria Obligatoria, actividá pa la que ye utilizáu anguaño, ente otros usos.
Situación El castiellu de Cuéllar atopar nel cume d'una llomba, no más alto de la villa, sobre la denominada ciudadela y cerrando el recintu cercáu. Ta asitiáu nel nº 4 de la plaza del Palaciu, a que la so estensión atiesten les fachaes norte y esti del mesmu; la fachada sur cola Güerta del Duque, y l'oeste col Camín de Santu Domingu. Tien una superficie total de 1.025 m² y el so puntu más alto alcuéntrase na Torre del homenaxe, con un altor de 20 m.MONDÉJAR MANZANARES, 2007, páx. 61
Historia Primeres noticies thumb|250px|Alfonsu X el Sabiu, rei col qu'apaez mentáu per primer vegada'l castiellu. Ye difícil atribuyir con precisión una fecha segura a la construcción del castiellu de Cuéllar. La cortil cercada yá figura en documentos de 1264, siendo Alfonsu X el Sabiu quien concede al conceyu de Cuéllar la posibilidá d'invertir la recaldación de ciertes multes nel arreglu del mesmu. A pesar d'ello, nel pañu de muralla sobre'l que s'asitia'l castiellu topáronse, tres una restauración, restos d'una muralla del sieglu XI.MONDÉJAR MANZANARES, 2007, páx. 98 Tamién de dómina anterior, quiciabes de finales del sieglu XII o principios del XIII seya la puerta mudéxar que s'alcuentra na fachada sur del castiellu, polo que les hipótesis más completes suxeren que'l castiellu tuvo de surdir al par que la cortil cercada. La primer noticia na que se cita'l castiellu como tal data de 1306, cuando'l 2 d'ochobre de dichu añu Fernando IV da dende Burgos un documentu similar al del so güelu Alfonsu X el Sabiu, concediendo l'empléu de la recaldación de les multes en “el refazimiento del castiellu”.
Nada se conoz alrodiu de la estructura qu'amosaba nesa dómina, y foi necesariu que pasara un sieglu pa volver tener constancia del edificiu, pos nun foi hasta 1403 cuando l'infante Fernando d'Antequera, señor de Cuéllar, dio una llicencia al conceyu de Cuéllar pa reparar los murios y el castiellu, que los sos gastos xubieron a 30.000 maravedinos qu'abonaron los vecinos de Cuéllar y la so Tierra.VELASCO BAYÓN, 1996, páx. 133 En 1431, Xuan II de Castiella concedió un privilexu similar al anterior, según el cual les multes teníen de ser pal "refacimiento de los murios del castiellu". El mesmu privilexu fai alusión a otru igual que concedió'l so padre, Enrique III de Castiella, y que nun llegó hasta los nuesos díes. A partir d'entós, empezó un enredoso historial nel señoríu de Cuéllar.
Álvaro de Luna thumb|left|160px|Álvaro de Luna, señor de Cuéllar por dos vegaes y impulsor de la so actual fortaleza. El 23 de xunetu de 1433, Xuan II fixo mercé de la villa de Cuéllar al condestable Álvaro de Luna, que xuró pleitu homenaxe a los sos habitantes el 3 d'ochobre del mesmu añu. Al añu siguiente siguía ostentando'l títulu de señor de Cuéllar.VELASCO BAYÓN, 1996, páx. 123 Curiosamente, el 24 d'ochobre del mesmu añu de 1433, don Fadrique de Luna, fíu de Martín I de Sicilia apurrió'l señoríu de Cuéllar a la so hermana Violante d'Aragón, polo qu'esistieron dos señores de la villa coles mesmes.VELASCO BAYÓN, 1996, páx. 121 Esta anomalía namái puede tener una esplicación: don Fadrique cayería en desgracia del rei yá en xunetu de 1433 y quitólu de la villa otorgándo-yla a Álvaro de Luna; renegáu, don Fadrique al considerar en peligru'l so señoríu, vencer a la so hermana Violante, y por ello atopamos señores a dambos nel mesmu tiempu.
Ye posible que yá entós Álvaro de Luna empezara a plantegar la nueva fortaleza de Cuéllar, pero dispunxo d'escasu tiempu material pa llevales a cabu: en 1439 foi desterráu de la corte, y el señoríu de la villa foi vencíu por Xuan II de Castiella'l 26 d'abril del mesmu añu al so homónimu'l rei de Navarra, quien lo tener hasta 1444. Seique por ello, por empezar un proyeutu en Cuéllar, consiguió nuevamente'l señoríu de la villa'l 23 de xunetu de 1444, tomando posesión al añu siguiente. Foi entós cuando llevó a cabu la mayor parte de la so obra nel castiellu que lu defendió de los sos enemigos, pos xuntó hasta 300 llances na so villa pa combatir nes revueltes que precedieron a la so execución en Valladolid.VELASCO BAYÓN, 1996, páx. 125 Precisamente unu d'aquellos dolce xueces que vieron el procesu y condergar cola decapitación foi un cuellarano, Juan Velázquez de Cuéllar, que nun pudo soportar el reconcomiu y fíxose donáu nel Monesteriu de Santa María de la Armedilla, mandando asitiar a la so muerte, sobre'l so sepultura, una cabeza de cera, n'alcordanza d'aquella que pola so firma cortaron al Condestable de Castiella.
Isabel la Católica Tres la muerte d'Álvaro de Luna, el señoríu volvió a Xuan II de Castiella, y el mesmu añu en que morrió'l condestable (1453), dióse-y a la inda infanta de Castiella, futura Isabel la Católica, quien yá tenía otros llugares que col tiempu pasaron a formar parte de la Comunidá de Villa y Tierra de Cuéllar: el señoríu de Montemayor. Foi señora de la villa hasta 1464, cuando entraron na hestoria local el so hermanascu Enrique IV de Castiella y Beltrán de la Cueva.
Enrique IV y Beltrán de la Cueva thumb|170px|Enrique IV de Castiella mercó'l señoríu de Cuéllar a la so hermana, la futura Isabel la Católica, p'apurri-y lo a la so valíu Beltrán de la Cueva. Enrique IV, quien sintió una gran predilección por Cuéllar, onde celebró les primeres Cortes de Castiella del so reináu en 1455, negar a almitir la voluntá del so padre, y persistió en remanar la villa personalmente, magar que'l señoríu pertenecía a la so hermanasca. Asina, el 22 de xunetu de 1462, ordenó a Alfonso Pérez de Segovia que-y dieren 20.000 maravedinos cada añu pola tenencia del castiellu, y partíes similares expedió en 1463 y 1464. Xuan II mandó nel so testamentu la villa a Isabel, y Enrique, pa faese con ella, tuvo que pagar a la so mediohermana 200.000 "dobles de la Banda pa la so dote y casoriu". Una vegada na so posesión, ye entós cuando en 1464 fixo mercé de la villa a la so valíu Beltrán de la Cueva, en compensación al arrenunciu que fizo ésti sobre'l Maestrazgo de Santiago, y cola condición de que s'ausentara de la corte:
A pesar de pertenecer por heriedu a la infanta Isabel, Beltrán de la Cueva tomó posesión del señoríu n'avientu de 1464, y les Cortes de Salamanca del añu siguiente confirmaron la mercé fecha pol rei. Quiciabes por esti motivu, les obres qu'efectuó nel castiellu basar en fortificar la edificación esistente, pa poder asina defendese en casu d'ataque per parte de la infanta Isabel. Amás, robló alcuerdos de socorru con distintos miembros de l'alta nobleza, coles mires d'asegurar la so posesión.
Cuando en 1474 xubió al tronu Isabel, Beltrán de la Cueva apurrir un memorial con ciertos pidimientos. Na primera d'elles pidía a la so alteza "confírme-y les mercés que tien del señor Rei Don Enrique, que Dios aya de les villes de Cuéllar y Roa y Alburquerque y Mombeltrán y l'Adrada y Ledesma y Huelma." La reina, n'unión col so home, aportó a toes los pidimientos de Beltrán de la Cueva en 1475,MONDÉJAR MANZANARES, 2007, páx. 57 y amás el rei don Fernando llogró que'l so padre, Xuan II d'Aragón, venciera a don Beltrán tolos derechos que pudiera tener sobre la villa en 1476: left|thumb|170px|Beltrán de la Cueva, valíu d'Enrique IV, nuna visión pictórica del sieglu XIX.
Beltrán de la Cueva pasó de tarrecer un posible ataque d'Isabel a ser bien vistu na so corte. Ensin dulda ganóse'l favor real por lluchar contra los portugueses defendiendo los derechos de la reina na Batalla de Toro el 1 de marzu de 1476, nel marcu de la Guerra de Socesión Castellana.MONDÉJAR MANZANARES, 2007, páx. 59 Dende esi momentu y hasta 1811 pola abolición de los señoríos, la villa va permanecer en manes de la Casa Ducal, y les obres empecipiaes por Beltrán de la Cueva van ser siguíes pol segundu, tercer y cuartu duque, convirtiendo la fortaleza militar nun palaciu renacentista, onde van tener la so residencia hasta'l sieglu XVII, en que se treslladen xunto a la Corte a Madrid, pasando a ser la so residencia de branu y llugar de celebraciones familiares.
Empecipiar nesti momentu una etapa escura pal monumentu, que frecuentáu dacuando y ensin usu específicu, foi deteriorándose colos años, y les escases noticies que se tienen al respeutu d'esta dómina, repiten el fundimientu de cubriciones y otros pormenores que los duques siempres restauren, anque ensin amosar un especial interés pol so caltenimientu y por toles obres d'arte ellí almacenaes, ente les que s'alcontraben una importante cacía d'oru y plata, una conocida armería y distintos llenzos de pintores reconocíos.
Sieglu XIX Guerra de la Independencia