Бібліятэ́ка Храпто́вічаў (таксама вядомая як Шчорсаўская бібліятэка) — адна з найбуйнейшых прыватных бібліятэк на тэрыторыі Беларусі, якая належала магнацкаму роду Храптовічаў. Існавала з другой паловы XVIII стагоддзя да пачатку XX стагоддзя. Знаходзілася спачатку ў Варшаве, а затым у радавым маёнтку Шчорсы (цяпер Навагрудскі раён Гродзенскай вобласці).

Гісторыя стварэння і развіцця

Бібліятэка была заснавана ў другой палове XVIII стагоддзя выдатным дзяржаўным дзеячам і апошнім канцлерам Вялікага Княства Літоўскага Яўхімам (Іаахімам) Літаворам Храптовічам. Ён мэтанакіравана набываў кнігі падчас сваіх шматлікіх падарожжаў па Францыі, Германіі, Галандыі і Польшчы. Аснову рарытэтнай часткі склала калекцыя еўрапейскіх выданняў XVI—XVII стагоддзяў, набытая з асабістай бібліятэкі рымскага кардынала І. Імперыяле. Пасля 1768 года Храптовіч выкупіў і далучыў да свайго збору палову кніг біскупа Юзафа Залускага, вядомага як заснавальнік Варшаўскай публічнай бібліятэкі. Акрамя таго, фонды актыўна папаўняліся за кошт збораў з закрытых у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя каталіцкіх кляштараў.

У 1784 годзе багатую бібліятэку ў Шчорсах асабіста наведаў кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі, які сам быў заўзятым бібліяфілам.

Пасля смерці Яўхіма Храптовіча ў 1812 годзе бібліятэка перайшла ў спадчыну да яго сына Адама Храптовіча. Менавіта ён перавёз асноўную частку кнігазбору з Варшавы ў Шчорсы, прычым зрабіў гэта наперакор тэстаменту свайго бацькі. Новы ўладальнік працягваў актыўна папаўняць кнігазбор старадрукамі і новымі выданнямі (асабліва віленскімі выданнямі XIX стагоддзя), давёўшы агульны аб'ём калекцыі да 20 тысяч тамоў (паводле іншых ацэнак — каля 15 тысяч). Адам Храптовіч не толькі збіраў кнігі, але і актыўна выкарыстоўваў іх у навукова-выдавецкай дзейнасці. Дзякуючы яго намаганням, паводле рукапісаў з уласнай бібліятэкі, у 1838 годзе былі выдадзены мемуары Самуэля Маскевіча.

Дзякуючы свайму багаццю і адкрытасці, Шчорсаўская бібліятэка стала буйным інтэлектуальным цэнтрам краю. Адам Храптовіч ахвотна запрашаў працаваць з кнігамі віленскіх прафесараў і маладых навукоўцаў. У фондах бібліятэкі працавалі вядомыя даследчыкі і літаратары: гісторыкі Іаахім Лялевель і Ігнат Даніловіч, філамат Францішак Малеўскі, навукоўцы Ян Снядэцкі і Анджэй Снядэцкі, пісьменнік Уладзіслаў Сыракомля, гісторык Юзаф Ярашэвіч. Бібліятэку неаднаразова наведваў паэт Адам Міцкевіч, і лічыцца, што менавіта тут ён ствараў сваю паэму «Гражына». У розныя часы прафесійнымі бібліятэкарамі ў Шчорсах працавалі паэт Ян Чачот, Фларыян Баброўскі, Антон Юзаф Глінскі, Уладзіслаў Сыракомля і паэт М. Вольскі.

Пасля Адама Храптовіча кнігазбор належаў яго пляменніку Міхаілу, расійскаму дыпламату ў Неапалі, Бруселі і Лондане. Ад яго бібліятэка перайшла да нашчадкаў — уладальнікаў Шчорсаў братоў Міхаіла і Канстанціна Храптовічаў-Буцянёвых, якія канчаткова ўпарадкавалі фонды. У канцы XIX стагоддзя вядомы гісторык і архівіст Станіслаў Пташыцкі даследаваў збор і выдаў яго друкаваны каталог.

Склад і змест фондаў Пераважная большасць захаваных кніг бібліятэкі была апраўлена ў каштоўныя пераплёты з пергаменту і скуры, зробленыя ў XVI—XVIII стагоддзях. На ўсіх выданнях прысутнічалі радавыя экслібрысы або ярлыкі са штэмпелямі чорнага і чырвонага колераў. Акрамя іх, на кнігах захаваліся надпісы і наклейкі былых уладальнікаў: кардынала І. Імперыялі, біскупа Юзафа Залускага і іншых.

Друкаваны збор кніг умоўна падзяляўся на заходнееўрапейскія і айчынныя выданні. Заходнееўрапейская частка ахоплівала перыяд XV—XVIII стагоддзяў і ўтрымлівала творы антычных аўтараў, старажытнагрэчаскіх філосафаў і гісторыкаў, багаслоўскую літаратуру, працы па геаграфіі, а таксама класічную італьянскую і французскую прозу і паэзію. Гэта былі выданні з найлепшых друкарань Венецыі, Базеля і Лейпцыга, у тым ліку кнігі славутых еўрапейскіх друкароў Плантэнаў і Фрабэнаў. Асобны гонар бібліятэкі складалі 3 інкунабулы і 39 палеатыпаў, сярод якіх вылучаліся Біблія, выдадзеная ў Нюрнбергу ў 1501 годзе Антонам Кобергерам, і венецыянскае выданне прац Пталамея 1519 года.

Польская і мясцовая частка фондаў (XVI—XIX стагоддзі) складалася з арыгінальнай і перакладной літаратуры, гістарычных хронік і свецкіх выданняў з друкарань Варшавы, Кракава, Торуні і Львова. Сярод найбольш рэдкіх кніг захоўваліся першыя выданні Мікалая Рэя, Яна Каханоўскага, гістарычныя працы Барташа Папроцкага, Аляксандра Гваньіні і Марціна Кромера. Значную частку складалі кнігі, надрукаваныя ў Вільні, а таксама гродзенскія выданні XVIII стагоддзя і полацкія выданні пачатку XIX стагоддзя. Зберагалася таксама некалькі кніг з кракаўскай друкарні Іераніма Віетара, у тым ліку першая друкаваная гісторыя Польшчы «Польская хроніка» Мацея з Мехава (1521). Сярод выбітных помнікаў кнігадрукавання ў Шчорсах захоўвалася багата ілюстраваная гравюрамі М. Вашчанкі «Манархія турэцкая», выдадзеная ў Слуцку ў 1678 годзе.

Надзвычай каштоўнай была рукапісная частка бібліятэкі, якую ў 1899 годзе апісаў С. Пташыцкі. Тады яна налічвала 129 рукапісаў. Яны былі напісаны пераважна на польскай і лацінскай мовах, але сустракаліся таксама беларускія, рускія, украінскія, французскія і нават арабскія тэксты. Сярод найважнейшых рукапісаў: чатырохтомны рукапіс Браніцкага «Прамовы Яна Храптовіча, навагрудскага кашталяна», соймавыя і соймікавыя акты, дзённік С. Маскевіча 1594 года, лацінская Біблія на пергаменце XV стагоддзя, спіс Другога Статута ВКЛ, праца І. Л. Храптовіча па гісторыі ўласнага роду, а таксама 12 тамоў геаграфічна-статыстычнага апісання парафій Каралеўства Польскага з картамі К. Пертэса (1791). З улічаных Пташыцкім рукапісаў да нашага часу захаваліся толькі 112 (16 ці 17 лічацца страчанымі, у тым ліку лісты Багдана Хмяльніцкага, дзённік Марыны Мнішак і адзін з тамоў польскай Метрыкі).

Каталогі і вопісы Першы вядомы вопіс кнігазбору быў складзены каля 1780 года паэтам і каралеўскiм сакратаром М. Вольскім. У аддзеле рукапісаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі сёння захоўваецца яшчэ адзін вопіс 1787 года, паводле якога ў той час бібліятэка налічвала каля 3000 тамоў.

У 1804 годзе быў складзены падрабязны рукапісны каталог бібліятэкі. Доўгі час ён належаў універсітэцкай бібліятэцы ў Варшаве, але загінуў у пажары падчас Варшаўскага паўстання ў 1944 годзе. Два тамы вопісу бібліятэкі за 1812 год сёння захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны. У 1826 годзе Ю. Штычынскі склаў асобнае апісанне кніг без уліку замежных выданняў, якое цяпер захоўваецца ў Ягелонскай бібліятэцы ў Кракаве.

Лёс кнігазбору і спробы рэстытуцыі У пачатку XX стагоддзя браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне перадаць радавы кнігазбор на дэпазітнае часовае захаванне ў бібліятэку Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра. Галоўнай умовай перадачы было тое, што калі на радзіме ў Беларусі будзе адкрыты ўласны ўніверсітэт, бібліятэка павінна быць вернута туды. Гэтае рашэнне было прынята пад уплывам вядомага беларускага гісторыка і эканаміста Мітрафана Доўнар-Запольскага, якому і даручылі перадачу калекцыі. Перавоз кніг завяршыўся 14—15 верасня 1913 года. У Кіеў было вывезена каля 7000 асобнікаў, якія ўяўлялі сабой найбольш каштоўную частку фонду.

Спачатку калекцыя захоўвалася ў Кіеўскім універсітэце і Інстытуце народнай адукацыі ў нераспакаваных скрынях. У 1927 годзе збор перадалі ва Усенародную бібліятэку пры Украінскай акадэміі навук (сённяшняя Нацыянальная бібліятэка імя У. Вярнадскага). Падчас Першай і Другой сусветных войнаў кнігазбор двойчы эвакуіравалі з Кіева — спачатку ў Саратаў, а потым ва Уфу.

Мастацкая літаратура, якая ў 1913 годзе засталася ў Шчорсах, трагічна загінула падчас падзей 1939 года. Акрамя кніг, у Шчорсах існаваў багаты архіў роду Храптовічаў. Яго дакладны лёс невядомы, але паводле адной з версій, рэшткі архіва разам з астатнімі кнігамі маглі быць вывезены ў Маскву ў 1916 годзе. Сёння дакументы Храптовічаў знаходзяцца ў розных расійскіх сховішчах (Расійская дзяржаўная бібліятэка і Дзяржаўны архіў РФ у Маскве).

Спробы вярнуць бібліятэку на радзіму пачаліся яшчэ ў 1920-х гадах. У снежні 1924 года Народны камісарыят асветы БССР афіцыйна звярнуўся да Народнага камісарыята асветы УССР з просьбай выканаць умову Храптовічаў і вярнуць бібліятэку ў Беларусь. Прэзідыум украінскай Наркамасветы пагадзіўся з просьбай, але па невядомых прычынах гэта не было зроблена. У 1926 годзе новую рэзалюцыю аб вяртанні бібліятэкі прыняў Першы з'езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі, але і гэта не дало вынікаў.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў намаганні па рэстытуцыі кнігазбору актывізаваліся. Беларускі фонд культуры (камісія «Вяртанне»), Міністэрства замежных спраў і Нацыянальная бібліятэка Беларусі рабілі захады па вяртанні спадчыны. У Кіеў былі камандзіраваны беларускія спецыялісты Таццяна Рошчына і Анатоль Фурс для ацэнкі стану калекцыі (у 1985 годзе там было заінвентарызавана 2005 асобнікаў). Аднак у ліпені 1995 года Міністэрства замежных спраў Беларусі атрымала ноту ад украінскага боку, у якой аспрэчвалася права беларускага народа на вяртанне бібліятэкі. Пасля гэтага намаганні па рэстытуцыі на дзяржаўным узроўні былі згорнуты. Сёння ў Беларусі выяўлена толькі адна кніга з экслібрысам Храптовічаў, якая знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы.

Крыніцы

Літаратура

Працы Першага з'езда даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі 17—18 студзеня 1926 г. — Мн., 1926.

Каталог інкунабул / Укл. Б. Зданевич; Центр. наук. б-ка. — Київ: Наук. думка, 1974. — 252 с. Каталог палеотипов: Из фондов Центр. науч. б-ки им. В. И. Вернадского НАН Украины. — Киев: Наук. думка, 1995. — 550 с.

Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі Катэгорыя:Храптовічы Катэгорыя:Гісторыя Навагрудскага раёна Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта Катэгорыя:Шчорсы