Ара́бскі алфавіт () — алфавіт арабскай мовы, заснаваны на арабскім пісьме. Складаецца з 28 асноўных літар, пішацца справа налева і належыць да абджадаў — сістэм пісьма, у якіх асноўныя літары перадаюць пераважна зычныя гукіRyding K. C. A Reference Grammar of Modern Standard Arabic. — Cambridge: Cambridge University Press, 2005. — P. 10—43. — ISBN 978-0-521-77771-1.Daniels P. T. The Arabic Writing System // The Oxford Handbook of Arabic Linguistics / ed. J. Owens. — Oxford: Oxford University Press, 2013. — P. 412—432..
Доўгія галосныя ў арабскай мове перадаюцца літарамі, якія могуць мець таксама іншыя функцыі, а кароткія галосныя ў звычайным тэксце найчасцей не пазначаюцца. Пры неабходнасці яны перадаюцца дыякрытычнымі знакаміThe Unicode Standard, Version 17.0. Chapter 9: Middle East-I, § 9.2 Arabic. — The Unicode Consortium.Супрун А. Я. Арабскае пісьмо // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Т. 1: А — Аршын / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996..
Паняцці арабскі алфавіт і арабскае пісьмо не тоесныя. Арабскі алфавіт — канкрэтны алфавіт арабскай мовы; арабскае пісьмо — шырэйшая графічная сістэма, на аснове якой створаны таксама персідскі алфавіт, алфавіты урду, пушту, сіндхі, уйгурскай і іншых моў.
Арабскія літары курсіўныя як у рукапісным, так і ў друкаваным тэксце. Большасць літар змяняе графічную форму ў залежнасці ад свайго становішча і злучэння з суседнімі літарамі; супрацьпастаўлення вялікіх і малых літар няма.
Гісторыя
Арабскі алфавіт развіўся ў межах арабскага пісьма, непасрэднай графічнай асновай якога было набацейскае пісьмо. Набацейская сістэма, у сваю чаргу, належала да арамейскай галіны семіцкіх сістэм пісьмаNehmé L. Aramaic or Arabic? The Nabataeo-Arabic Script and the Language of the Inscriptions Written in This Script // Arabic in Context: Celebrating 400 Years of Arabic at Leiden University / ed. A. Al-Jallad. — Leiden; Boston: Brill, 2017. — P. 75—98..
У беларускай энцыклапедычнай літаратуры фарміраванне арабскага пісьма адносіцца да IV—VI стагоддзяў. Сучасныя эпіграфічныя даследаванні разглядаюць пераход ад позняга набацейскага да арабскага пісьма як паступовы працэс, які адбываўся ў позняй антычнасці; пераходныя формы часта называюць набацейска-арабскіміAl-Jallad A., Sidky H. A Paleo-Arabic inscription on a route north of Ṭāʾif // Arabian Archaeology and Epigraphy. — 2022. — Vol. 33, № 1. — P. 202—215..
У VI—VII стагоддзях асноўныя формы арабскіх літар ужо выкарыстоўваліся для запісу арабскай мовы. Асаблівае значэнне для далейшай уніфікацыі пісьма мела пісьмовая перадача Карана і развіццё арабскай кніжнай культуры ў ранні ісламскі перыяд.
Раннія арабскія тэксты мелі меншую ступень графічнай дыферэнцыяцыі, чым сучаснае пісьмо: некалькі сучасных літар маглі мець аднолькавы асноўны абрыс. Для іх адрознення паступова стала сістэматычна выкарыстоўвацца кропкавая дыякрытыка, а для перадачы кароткіх галосных і іншых асаблівасцей вымаўлення была развіта асобная сістэма знакаў.
Графічныя асаблівасці
Пісьмо мае гарызантальны напрамак справа налева. Літары аднаго слова звычайна злучаюцца паміж сабой, прычым форма літары залежыць ад таго, ці злучаецца яна з суседнімі знакамі.
Большасць літар мае чатыры пазіцыйныя формы: асобную, пачатковую, сярэдзінную і канцавую. Гэтыя формы з'яўляюцца рознымі гліфамі той самай літары, а не асобнымі літарамі алфавіта.
Шэсць літар — ا, د, ذ, ر, ز, و — не злучаюцца з наступнай літарай у слове. Таму ў іх няма асобнай пачатковай і сярэдзіннай форм у тым жа сэнсе, што ў астатніх літар.
Характэрная лігатура ўтвараецца пры спалучэнні ل лям з ا аліф: لا. У арабскай каліграфіі і традыцыйнай тыпаграфіцы існуе таксама шмат іншых лігатур, але большасць з іх не з'яўляецца абавязковай часткай арфаграфіі.
Некалькі груп літар маюць аднолькавы або вельмі падобны асноўны абрыс і адрозніваюцца кропкамі. Напрыклад, ب, ت і ث утвараюць адну графічна роднасную групу, а ج, ح і خ — другую. Гэтыя кропкі з'яўляюцца часткай саміх літар і не тоесныя знакам, якімі пазначаюцца галосныя.
Літары
Сучасны арабскі алфавіт мае 28 асноўных літар. У табліцы пададзены іх асноўныя гукавыя значэнні ў літаратурнай арабскай мове; у розных арабскіх дыялектах вымаўленне некаторых літар, у прыватнасці ج, ق і інш., можа адрознівацца.
№ Асобна У пачатку У сярэдзіне У канцы Назва Асноўнае значэнне (МФА) 1 ا ا ـا ـا эліф (ألف) ; таксама графічная аснова для хамзы 2 ب بـ ـبـ ـب ба (باء) 3 ت تـ ـتـ ـت та (تاء) 4 ث ثـ ـثـ ـث са (ثاء) 5 ج جـ ـجـ ـج джым (جيم) 6 ح حـ ـحـ ـح ха (حاء) 7 خ خـ ـخـ ـخ ха (خاء) 8 د د ـد ـد даль (دال) 9 ذ ذ ـذ ـذ заль (ذال) 10 ر ر ـر ـر ра (راء) 11 ز ز ـز ـز зай (زاي) 12 س سـ ـسـ ـس сін (سين) 13 ش شـ ـشـ ـش шын (شين) 14 ص صـ ـصـ ـص сад (صاد) 15 ض ضـ ـضـ ـض дад (ضاد) 16 ط طـ ـطـ ـط та (طاء) 17 ظ ظـ ـظـ ـظ за (ظاء) 18 ع عـ ـعـ ـع айн (عين) 19 غ غـ ـغـ ـغ гайн (غين) 20 ف فـ ـفـ ـف фа (فاء) 21 ق قـ ـقـ ـق каф (قاف) 22 ك كـ ـكـ ـك кяф (كاف) 23 ل لـ ـلـ ـل лям (لام) 24 م مـ ـمـ ـم мім (ميم) 25 ن نـ ـنـ ـن нун (نون) 26 ه هـ ـهـ ـه га (هاء) 27 و و ـو ـو ваў (واو) , 28 ي يـ ـيـ ـي йа (ياء) ,
Тры літары маюць рэгулярную функцыю перадачы доўгіх галосных: ا эліф — , و ваў — , ي йа — . Ваў і йа адначасова могуць перадаваць зычныя і адпаведна.
Галосныя і іншыя дадатковыя знакі
Кароткія галосныя , і у звычайным арабскім тэксце пераважна не пазначаюцца. Пры неабходнасці — у прыватнасці, у Каране, навучальных выданнях, слоўніках або для ліквідацыі неадназначнасці — выкарыстоўваецца сістэма дыякрытычных знакаў, вядомая як ташкіль.
Знак Назва Функцыя ـَ фатха (فَتْحَة) кароткі ـُ дамма (ضَمَّة) кароткі ـِ касра (كَسْرَة) кароткі ـْ сукун (سُكُون) адсутнасць галоснага пасля зычнага ـّ шадда (شَدَّة) падваенне зычнага ـً фатхатан (فَتْحَتَان) канчатковае ـٌ дамматан (ضَمَّتَان) канчатковае ـٍ касратан (كَسْرَتَان) канчатковае
Тры апошнія знакі служаць для перадачы танвіну. Дыякрытычныя знакі галосных, сукун і шадда не лічацца асобнымі літарамі алфавіта.
Хамза
Хамза ء перадае гартанную змычку . Яна можа пісацца асобна або ў спалучэнні з графічнай асновай — эліфам, ваў ці йа: ء, أ, إ, ؤ, ئ.
Асноўны арабскі алфавіт традыцыйна лічыцца 28-літарным; хамза ў лік гэтых 28 асноўных літар не ўваходзіць і мае асобны арфаграфічны статус. Пры гэтым яна перадае самастойную зычную фанему і ў розных мовазнаўчых класіфікацыях можа апісвацца як асобны літарны знак.
Форма آ — эліф мада — ужываецца, у прыватнасці, для спалучэння пачатковай хамзы з доўгім . Форма ٱ пазначае так званы эліф васла, звязаны з асаблівымі правіламі вымаўлення пачатковай хамзы.
Та марбута і эліф максура
Знак ة та марбута выкарыстоўваецца пераважна ў канцы слоў і асабліва характэрны для паказчыка жаночага роду ў назоўніках і прыметніках. Ён гістарычна і графічна звязаны з літарай ت та, але мае асобныя арфаграфічныя функцыі.
Знак ى эліф максура графічна нагадвае йа без кропак і ў канцы некаторых слоў перадае доўгі галосны . Ні ة, ні ى не павялічваюць традыцыйную колькасць 28 асноўных літар арабскага алфавіта.
Алфавітны парадак
У сучасным арабскім алфавіце выкарыстоўваецца парадак, пры якім літары ў значнай ступені згрупаваны паводле падабенства іх графічных форм:
ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن ه و ي
Гэты парадак называюць таксама хіджаійскім і выкарыстоўваюць, у прыватнасці, у сучасных слоўніках і даведніках.
Побач з ім існуе старажытны абджадны парадак, які ў большай ступені захоўвае гістарычную паслядоўнасць семіцкага алфавіта:
ا ب ج د ه و ز ح ط ي ك ل م ن س ع ف ص ق ر ش ت ث خ ذ ض ظ غ
Назва абджад паходзіць ад першых чатырох літар гэтай паслядоўнасці — ا ب ج د. У традыцыйнай сістэме кожнай літары адпавядала таксама лікавае значэнне; такія значэнні выкарыстоўваліся для запісу лікаў і ў іншых спецыяльных функцыях.
Арабскія лічбы
Лічбы не ўваходзяць у склад арабскага алфавіта. У арабскамоўных краінах выкарыстоўваюцца як лічбы 0—9, пашыраныя цяпер у міжнародным ужытку, так і арабска-індыйскія лічбы; выбар сістэмы залежыць ад рэгіёна і тыпу тэксту.
Арабска-індыйскія лічбы трэба адрозніваць ад усходнеарабска-індыйскіх форм, распаўсюджаных, у прыватнасці, у персідскамоўным асяроддзі. Унутры шматзначнага ліку лічбы размяшчаюцца злева направа.
Еўрапейскія Арабска-індыйскія Усходнеарабска-індыйскія 0 ٠ ۰ 1 ١ ۱ 2 ٢ ۲ 3 ٣ ۳ 4 ٤ ۴ 5 ٥ ۵ 6 ٦ ۶ 7 ٧ ۷ 8 ٨ ۸ 9 ٩ ۹
Каліграфія
Курсіўная прырода арабскага алфавіта спрыяла развіццю шматлікіх каліграфічных традыцый. Сярод гістарычна значных почыркаў — куфічны, насх, сулюс і іншыя; яны адрозніваюцца формай, прапорцыямі і спосабам злучэння гліфаў, але не змяняюць асноўнага складу арабскага алфавітаBlair S. S. Islamic Calligraphy. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 2006. — ISBN 978-0-7486-1212-3..
Куфічныя формы атрымалі асаблівае развіццё ў ранняй арабскай кніжнай і манументальнай традыцыі. Насх з цягам часу стаў адным з асноўных почыркаў для перапісвання кніг, а пазней аказаў значны ўплыў на формы сучасных арабскіх друкаваных шрыфтоў.
Арабскую каліграфію не варта атаясамліваць з арабскім алфавітам: каліграфія з'яўляецца мастацкай і пісьмовай традыцыяй выкарыстання графічных форм, тады як алфавіт — сістэма знакаў арабскай мовы.
Юнікод
Усе 28 асноўных літар сучаснага арабскага алфавіта кадуюцца ў асноўным блоку Юнікоду Arabic — U+0600—U+06FF. У гэтым жа блоку знаходзяцца хамза, асноўныя дыякрытычныя знакі, арабска-індыйскія лічбы, знакі пунктуацыі і іншыя сімвалы.
Пазіцыйныя формы адной літары ў звычайным тэксце не павінны ўводзіцца як асобныя сімвалы. Праграма аўтаматычна выбірае адпаведны гліф — асобны, пачатковы, сярэдзінны або канцавы — у залежнасці ад кантэксту.
У Юнікодзе існуюць таксама блокі Arabic Supplement (U+0750—U+077F), Arabic Extended-B (U+0870—U+089F), Arabic Extended-A (U+08A0—U+08FF) і Arabic Extended-C (U+10EC0—U+10EFF). Значная частка іх знакаў прызначана для іншых моў і пашыраных сістэм арабскага пісьма, таму гэтыя знакі не з'яўляюцца часткай 28-літарнага арабскага алфавіта.
Блокі Arabic Presentation Forms-A (U+FB50—U+FDFF) і Arabic Presentation Forms-B (U+FE70—U+FEFF) змяшчаюць шмат гатовых пазіцыйных форм і лігатур галоўным чынам дзеля сумяшчальнасці са старымі сістэмамі. Для звычайнага кадавання тэксту выкарыстоўваюцца асноўныя сімвалы, а выбар графічнай формы перадаецца механізму фарміравання шрыфту.
Код Arab (160) у стандарце ISO 15924 адносіцца да арабскага пісьма ў шырокім сэнсе, а не толькі да арабскага алфавіта арабскай мовыISO 15924. Code Lists. — Unicode Consortium..
Крыніцы
Літаратура
Арабская мова // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Т. 1: А — Аршын / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 447. — ISBN 985-11-0036-6. Супрун А. Я. Арабскае пісьмо // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Т. 1: А — Аршын / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. Blair S. S. Islamic Calligraphy. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 2006. — ISBN 978-0-7486-1212-3. Daniels P. T. The Arabic Writing System // The Oxford Handbook of Arabic Linguistics / ed. J. Owens. — Oxford: Oxford University Press, 2013. — P. 412—432. Nehmé L. Aramaic or Arabic? The Nabataeo-Arabic Script and the Language of the Inscriptions Written in This Script // Arabic in Context: Celebrating 400 Years of Arabic at Leiden University / ed. A. Al-Jallad. — Leiden; Boston: Brill, 2017. — P. 75—98. Ryding K. C. A Reference Grammar of Modern Standard Arabic. — Cambridge: Cambridge University Press, 2005. — ISBN 978-0-521-77771-1. Al-Jallad A., Sidky H. A Paleo-Arabic inscription on a route north of Ṭāʾif // Arabian Archaeology and Epigraphy. — 2022. — Vol. 33, № 1. — P. 202—215. The Unicode Standard, Version 17.0. Chapter 9: Middle East-I. § 9.2 Arabic. — The Unicode Consortium, 2025.
Гл. таксама
Арабскае пісьмо Арабская мова Арабская каліграфія Абджад Арабскія лічбы Набацейскае пісьмо Персідскі алфавіт Беларускі арабскі алфавіт
Спасылкі
Arabic у стандарце Unicode Блок Arabic U+0600—U+06FF у табліцах Unicode
Катэгорыя:Абджады Катэгорыя:Арабская мова Катэгорыя:Пісьменства