Сойм 1773-1775 гадоў, або «Падзельны» сойм, які праходзіў у Варшаве ў 1773–1775 гадах, стаў адной з самых трагічных старонак у гісторыі Рэчы Паспалітай. Ён быў скліканы пад прамым ціскам Расіі, Прусіі і Аўстрыі, якія ўжо падпісалі пагадненне аб першым паздзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе. Галоўнай мэтай акупацыйных дзяржаў была легалізацыя гэтага захопу праз афіцыйнае рашэнне польскага парламента.
Падрыхтоўка да сойма была нялёгкай. Біскупы Красінскі і Каетан Ігнацы Солтык гучна выказалі сваю нязгоду. Пасяджэнні як мінімум 32 павятовых соймікаў, якія павінны былі абіраць дэпутатаў, былі сарваныя. У выніку ў Варшаву прыехала найменшая колькасць дэпутатаў у гісторыі Рэчы Паспалітай — усяго каля 102–111 (у залежнасці ад крыніцы), дзе прадстаўнікі далучыліся да 36 сенатараў і міністраў. Большасць прадстаўнікоў ад ВКЛ, праз зрыў соймікаў, адмовіліся ўдзельнічаць у сойме.
Сойм быў скліканы 19 красавіка 1773 года па папярэдняй дамоўленасці паміж расійскім надзвычайным пасланнікам Ота Магнусам фон Штакельбергам, прускім пасланнікам Гедэонам Бенуа і аўстрыйскім Карлам Рэвіцкім. Пры гэтым улады трохі імперый стварылі агульны карупцыйны фонд , з якога павінны былі аплачвацца здрадніцкія "паслугі" дэпутатаў і сенатараў.
16 красавіка 60 падкупленых дэпутатаў і 9 сенатараў стварылі канфедэрацыю, каб прадухіліць зрыў сейма, ужыўшы прынцып liberum veto (рашэння канфедэрацыі прымаліся простай большасцю галасоў). Адам Панінскі, цалкам адданы Расіі, быў прызначаны маршалам Кароннай Канфедэрацыі. Міхал Геранім Радзівіл быў прызначаны маршалам Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага.
На пачатку сейма адбылося гераічнае выступленне дэпутатаў ад Наваградскага павету Тадэвуша Рэйтана і Самуэля Корсака, падтрыманае толькі жменькай аднадумцаў. Яны адкрыта выступілі супраць здрадніцтва Адама Панінскага, маршалка прарасійскай канфедэрацыі, заклікалі іншых паслоў (дэпутатаў) не дапусціць абрання Панінскага соймавым маршалкам. На адным з пасяджэнняў Тадэвуш Рэйтан, дамагаючыся ад паслоў такога рашэння і не выпускаючы іх з залы пасяджэнняў, лёг крыжам перад выхадам. Ён крычаў: «Тапчыце мяне, не тапчыце дзяржаву!». Змаганне Тадэвуша Рэйтана, Самуэля Корсака і Станіслава Багушэвіча-Мінькоўскага на сойме працягвалася з 19 па 22 красавіка 1773 г., да таго часу, пакуль Станіслаў Аўгуст пад пагрозай расійскага пасла ўвесці дадатковыя войскі ў Варшаву і дашчэнту разбіць горад і яго наваколле, быў вымушаны, як і большасць паслоў, далучыцца да канфедэрацыі. Рускімі войскамі былі праведзеныя жорсткія ператрусы ў дамах некалькіх дэпутатаў апазіцыі, а некалькіх сенатараў арыштавалі і вывезлі ў Сібір. Пасля гэтага ў працы сойма, які далучыўся да прарасійскай канфедэрацыі, Рэйтан, Корсак і Багушэвіч-Мінькоўскі ўдзелу ўжо не прымалі. Маршалкамі сейма былі абраныя Адам Панінскі і Міхал Геранім Радзівіл, як і планавалі паслы варожых дзяржаў. Пасяджэнні сойма ўзначальваў Панінскі, які, як найміт, атрымліваў фіксаванае гадавое жалаванне ў памеры 24 000 дукатаў ад расійскай амбасады. Сойм абраў са свайго складу дэлегацыю з 99 дэпутатаў і сенатараў, якім цалкам давяралі і якіх кантралявалі акупацыйныя дзяржавы. Задачай дэлегацыі было падпісанне дагавораў аб падзеле. 18 верасня 1773 года дэлегацыя падпісала дагаворы аб падзеле з прадстаўнікамі 3-х дзяржаў. 30 верасня Сойм зацвердзіў дагавор аб падзеле, са значнымі тэрытарыяльнымі саступкамі на карысць трох імперый. Рэч Паспалітая страціла прыблізна 211 000 км² (30% сваёй тэрыторыі, плошчай прыблізна 733 000 км²), на якой пражывала прыблізна 4-5 мільёнаў чалавек (каля адной траціны ад 14 мільёнаў, якія насялялі дзяржаву да падзелу).
Нягледзячы на тое, што тэрыторыя, якую захапіла Прусія, была найменшай (36 000 км²), з-за яе высокага стратэгічнага значэння і ступені развіцця падзел стаў вялікім поспехам для караля Фрыдрыха II. Прусія злучыла суцэльным сухапутным калідорам свае ўласна прускія і брандэнбургскія ўладанні, атрымаўшы Гданьск і кантроль над вусцем ракі Вісла, якое мела фундаментальнае эканамічнае значэнне - адгэтуль Рэч Паспалітая мусіла плаціць вялікае мыта за правоз тавараў у порт Гданьск. Аўстрыя далучыла Галіцыю, плошчай 83 000 км². Аўстрыйскі падзел уключаў густанаселеныя і багатыя раёны, а таксама прыбытковыя саляныя шахты ў Бохні і Вялічцы. Расія атрымала найбольшыя (92 000 км²), але эканамічна найменш важныя, бедныя і маланаселеныя тэрыторыі на паўночным усходзе: усходнюю Беларусь (на той момант толькі гэтая тэрыторыя і называлася Белай Руссю) і Латгалію. Пазней на гэтай тэрыторыі былі створаныя Віцебская і Магілёўская губерні.
Аднак на гэтым праца сейма не скончылася, бо дзяржавы-апекуны вырашылі змяніць дзяржаўны лад краіны. Была створана Пастаянная рада - першы ў гісторыі Рэчы Паспалітай орган цэнтральнай выканаўчай улады. Яна абмяжоўвала ўладу караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага, ставячы яго пад кантроль прарасейскіх магнатаў. Паралельна былі пацверджаны "Кардынальныя законы", уключаючы выбарнасць караля і права на шляхецкае ўзброенае супраціўленне. Гэта гарантавала захаванне слабой цэнтральнай улады, што было выгадна суседзям. Тым не менш, сойм прыняў і некаторыя прагрэсіўныя рашэнні, напрыклад, стварэнне Адукацыйнай камісіі. Гэта было першае ў Еўропе міністэрства адукацыі, накіраванае на мадэрнізацыю школ. Таксама былі ўведзены новыя падаткі і павялічана колькасць войска, хоць і ў недастатковай ступені (да 30 000 жаўнераў, але насамрэч у дзяржавы праз недахоп сродкаў і палітычнай волі не атрымалася давесці колькасць войска і да такога памеру). Шляхта атрымала права займацца рамяством і гандлем, што дагэтуль афіцыйна не дазвалялася.
Сойм скончыў сваю працу 11 красавіка 1775 году. Яго вынікі замацавалі залежнасць Рэчы Паспалітай ад Расійскай імперыі на доўгія гады. Краіна фактычна канчаткова ператварылася ў пратэктарат, пазбаўлены права на самастойную знешнюю палітыку. Падзеі 1773-1775 гадоў паказалі глыбокі крызіс "залатой вольнасці" і няздольнасць дзяржавы абараніць суверэнітэт. Падзельны сойм стаў урокам, які пазней прывёў да спроб рэформаў Чатырохгадовага сойма.
Катэгорыя:Сойм Рэчы Паспалітай