«Дыярыуш» — помнік мемуарнай літаратуры першай паловы XVII стагоддзя, напісаны навагрудскім шляхціцам і гусарам Самуілам Маскевічам. Твор ахоплівае падзеі з 1594 па 1621 год і лічыцца адным з лепшых узораў жаўнерскіх успамінаў таго часу.

Даследчыкі, такія як Браніслаў Хлябоўскі і Аляксандр Брукнер, ставяць гэты твор у адзін шэраг са знакамітымі мемуарамі Яна Хрызастома Пасека, адзначаючы пісьменніцкі талент аўтара.

Гісторыя стварэння Твор быў напісаны прыкладна ў 1625 годзе, калі аўтар ужо скончыў актыўную вайсковую службу. Самуіл Маскевіч паставіў мэту раскрыць у часе і прасторы кругаварот свайго жыцця, пераважна ў ваеннай і палітычнай сферах. Пачаўшы з сухіх дзённікавых нататак, ён развіў іх у разгорнутае эпічнае апавяданне, што сведчыць пра крышталізацыю мемуарнага жанру з прымітыўных формаў дыярыуша.

У якасці эпіграфа аўтар узяў цытату з парэміялагічнага зборніка Саламона Рысінскага: «Sam sobie gędę, sam wesoł będę» («Сам сабе спяваю, сам вясёлы буду»), аднак адразу ж удакладніў, разлічваючы на чытача: «Каму што не спадабаецца ў маім апавяданні, няхай мяне не вінаваць».

Змест Храналагічна твор ахоплівае перыяд з 1594 па 1621 год. Апавяданне пачынаецца з часу паўстання Налівайкі (1594). Паколькі аўтар тады быў падлеткам, даследчыкі мяркуюць, што гэтая частка напісана са слоў яго старэйшага брата Івана, які ўдзельнічаў у бітве пад Лубнамі. Асабісты ўдзел аўтара ў падзеях прасочваецца з 1600 года, з пачаткам паходаў войскаў Рэчы Паспалітай у Інфлянты (Лівонія) падчас вайны са Швецыяй.

Цэнтральнае месца ў «Дыярыушы» займаюць падзеі Смутнага часу ў Маскоўскай дзяржаве (1609—1613). Маскевіч апісвае вайну вачыма простага жаўнера, а не палкаводца. Ён дэталёва малюе бітву пад Клушынам (1610), захоп Масквы і жыццё польска-літоўскага гарнізона ў сталіцы, а таксама драматычныя падзеі аблогі і абароны Крамля (1611—1612). Аўтар дае манументальныя і аб’ёмныя карціны маскоўскага жыцця, рэканструюючы іх з натуры без скажэнняў.

Апошні запіс у творы датуецца 23 жніўня 1621 года і паведамляе пра адкрыццё вальнага сойма ў Варшаве і рух турэцкага войска султана Сулеймана. Твор застаўся незакончаным, верагодна, з прычыны гібелі аўтара ў вайне са шведамі.

Мастацкія асаблівасці Стыль твора вылучаецца дынамічнасцю, спалучаючы аб'ектыўнае апісанне гістарычных падзей з суб'ектыўным успрыманнем аўтара. У тэксце сустракаюцца сюжэтныя навелы, напоўненыя гумарам, як, напрыклад, гісторыя пра пана Войцеха Бжэзіцкага.

Маскевіч паўстае ў творы не як ідэальны герой, а як рэальны чалавек свайго часу — жаўнер, схільны да прыгод і нажывы, але пры гэтым назіральны і не пазбаўлены гонару. У адрозненне ад многіх сучаснікаў, мемуарыст рэдка звяртаецца да рэлігійнай тэматыкі, спадзеючыся больш на «мушкет і жаўнерскі спрыт», чым на малітву. «Дыярыуш» дэманструе свецкі характар светапогляду аўтара.

Значэнне «Дыярыуш» з'яўляецца важнай гістарычнай крыніцай, якая дае ўяўленне пра ментальнасць шляхты ВКЛ, вайсковы быт і ключавыя палітычныя падзеі пачатку XVII стагоддзя. Гэта прыклад секулярызацыі мемуарнага жанру і пераходу ад простых дзённікавых запісаў да мастацкай прозы.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта Катэгорыя:Дыярыушы Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Польскамоўная літаратура Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Літаратурныя творы 1620-х гадоў