«Дыярыуш» () — манументальны помнік мемуарнай літаратуры Вялікага Княства Літоўскага другой паловы XVII стагоддзя, напісаны віцебскім ваяводам Янам Антоніем Храпавіцкім. Твор ахоплівае падзеі з 1656 па 1685 год і з'яўляецца каштоўнай крыніцай па гісторыі палітычнага і прыватнага жыцця Рэчы Паспалітай.
Гісторыя стварэння і публікацыі Ян Антоні Храпавіцкі вёў свой дзённік на працягу 29 гадоў амаль штодзённа, пачаўшы запісы 1 студзеня 1656 года. Твор пісаўся ў спецыяльных запісных кніжках, якія аўтар вазіў з сабой. Сам Храпавіцкі называў свой твор «прыватным дыярыушам» (Diariusz prywatny), што сведчыць пра яго першапачатковае прызначэнне для асабістага карыстання.
Упершыню фрагмент дыярыуша быў апублікаваны ў 1787 годзе ксяндзом Марцінам Сташэвічам. У 1845 годзе Ю. Русецкі выдаў больш поўную версію. У наш час частка дыярыуша за 1656—1664 гады была выдадзена ў 1978 годзе польскім гісторыкам Тадэвушам Васілеўскім.
Змест і структура Дыярыуш Храпавіцкага адрозніваецца выключнай рэгулярнасцю і педантычнасцю запісаў. Аўтар фіксаваў як дзяржаўныя справы («otia publica»), так і прыватныя («otia domestica»).
Дзяржаўныя справы Значнае месца ў творы займае апісанне палітычных падзей, у якіх аўтар прымаў непасрэдны ўдзел як пасол на сеймах, дыпламат і сенатар. Храпавіцкі падрабязна апісвае: Вайну са Швецыяй і падпісанне Аліўскага міру (1660). Вайну з Расіяй, у тым ліку дзеянні войскаў Івана Хаванскага на Беларусі (1660). Дыпламатычныя перамовы з Масквой і падпісанне Андросаўскага перамір'я (1667). Удзел у сеймах і камісіях.
Прыватнае жыццё У адрозненне ад многіх іншых мемуарыстаў, Храпавіцкі надаваў вялікую ўвагу фіксацыі паўсядзённых падзей. Ён рэгулярна запісваў: Стан надвор'я (метэаралагічныя назіранні вяліся амаль штодзённа). Атрыманне і адсылку карэспандэнцыі. Візіты гасцей і паездкі. Фінансавыя разлікі і гаспадарчыя справы. Стан здароўя свайго і членаў сям'і (апісанне хвароб і метадаў лячэння, у тым ліку выкарыстанне хініну).
Стыль і асаблівасці Стыль Храпавіцкага характарызуецца як «канцылярскі»: запісы лаканічныя, сухія, пазбаўленыя літаратурных упрыгожванняў і эмацыянальнасці. Аўтар рэдка выказвае свае пачуцці або дае ацэнку падзеям, засяроджваючыся на фактах. Аднак у апісанні ваенных кампаній і крызісных сітуацый (напрыклад, хваробы жонкі) тэкст становіцца больш жывым і эмацыянальным.
Даследчыкі адзначаюць рацыяналізм і прагматызм аўтара, яго еўрапейскую адукаванасць і стрыманасць у рэлігійных пытаннях. Храпавіцкі паўстае як дзяржаўны муж, для якога служэнне Рэчы Паспалітай з'яўляецца галоўным абавязкам.
Значэнне «Дыярыуш» Яна Антонія Храпавіцкага з'яўляецца ўнікальнай гістарычнай крыніцай, якая дазваляе рэканструяваць палітычную гісторыю, паўсядзённы быт і ментальнасць шляхты ВКЛ другой паловы XVII стагоддзя. Дзякуючы рэгулярнасці і падрабязнасці запісаў, твор дае магчымасць прасачыць храналогію падзей з дакладнасцю да дня.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта Катэгорыя:Дыярыушы Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Польскамоўная літаратура Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Літаратурныя творы XVII стагоддзя