Аднадзё́нны пе́рапіс пачатко́вых шко́л Расі́йскай імпе́рыі 1911 го́да — маштабнае статыстычнае і сацыялагічнае даследаванне, праведзенае Міністэрствам народнай асветы 18 студзеня 1911 года ва ўсіх пачатковых навучальных установах Расійскай імперыі. Матэрыялы перапісу з'яўляюцца каштоўнай крыніцай для гістарычнай этнадэмаграфіі і вывучэння працэсаў этнічнай асіміляцыі (русіфікацыі і паланізацыі) сярод насельніцтва Цэнтральна-Усходняй Еўропы, у прыватнасці на тэрыторыі Беларусі.

Мэты і метадалогія Нагодай для правядзення даследавання стала падрыхтоўка да маштабнай рэформы адукацыі, якая ўключала вывучэнне патрэбнасці ў школах з нярускай мовай навучання. Даследаванне фіксавала не толькі колькасць вучняў, але і іх саслоўны склад, канфесійную і этнічную прыналежнасць, якая вызначалася па роднай мове.

Навукоўцы, напрыклад, этнолаг П. У. Церашковіч, адзначаюць, што на адказы вучняў адносна іх нацыянальнай прыналежнасці істотна ўплывала меркаванне бацькоў і настаўнікаў, якія непасрэдна праводзілі апытанне. З-за гэтага матэрыялы перапісу носяць відавочна тэндэнцыйны характар і адлюстроўваюць не столькі аб'ектыўную рэальнасць, колькі кірунак дзяржаўнай палітыкі і грамадскіх настрояў таго часу. Яшчэ адным істотным недахопам апублікаваных вынікаў з'яўляецца адсутнасць карэляцыйных табліц.

Вынікі па тэрыторыі Беларусі Усяго на тэрыторыі пяці губерняў Беларусі перапісам было ахоплена 321 тысяча навучэнцаў. Іх саслоўная структура прыкметна адрознівалася ад агульнай структуры насельніцтва паводле перапісу 1897 года. Сяляне складалі 86,0 % усіх навучэнцаў (пры іх долі ў насельніцтве 76,4 %), мяшчане — 10,4 %, дваране — 1,3 %, духавенства — 0,29 %, купцы — 0,05 %.

У канфесійным плане назіраўся відавочны перакос у бок праваслаўных, якія складалі 85,4 % навучэнцаў (пры долі ў насельніцтве 70,8 %). Прадстаўнікоў іншых канфесій было ўдвая менш за іх рэальную колькасць: каталікоў — 6,7 % (супраць 13,5 %), іўдзеяў — 5,9 % (супраць 14,1 %), старавераў — 0,5 % (супраць 1,0 %). Гэта сведчыла аб тым, што аб'ектам апытання сталі пераважна дзеці праваслаўных сялян.

Што датычыцца моўнай і этнічнай ідэнтыфікацыі, перапіс паказаў катастрафічныя тэмпы русіфікацыі. Удзельная вага вучняў, якія лічылі роднай беларускую мову, склала толькі 59,1 % (у параўнанні з 73,2 % у 1897 годзе), у той час як доля рускай мовы ўзрасла да 29,0 % (супраць 4,3 % у 1897 годзе). Такім чынам, доля рускіх сярод школьнікаў была ў 6,7 раза вышэйшай, чым у структуры ўсяго насельніцтва.

Рэгіянальныя асаблівасці Русіфікацыя мела выразны рэгіянальны характар: У Сярэднебеларускім рэгіёне рускія складалі 30,7 % навучэнцаў, беларусы — 61,1 %. Ва Усходнім рэгіёне (Магілёўская губерня і ўсход Віцебскай губерні) доля рускіх узрасла да 42,6 %, беларусаў — 50,0 %. У Цэнтральным і Усходнім Палессі ўдзельная вага рускіх (44,0 %) нават перавысіла долю беларусаў (43,1 %). У Заходнім рэгіёне (дзе ўлады баяліся паланізацыі і падтрымлівалі «беларускасць» як супрацьвагу каталіцызму) беларусы захоўвалі ўпэўненую большасць — 75,0 % вучняў, а доля рускіх складала 12,5 %.

Цікавым феноменам сталі вынікі па Заходнім Палессі (поўдзень Гродзенскай губерні). Аднадзённы перапіс зафіксаваў змяненне грамадскіх настрояў на карысць беларускай самаідэнтыфікацыі: толькі 21,3 % вучняў назвалі роднай мовай ўкраінскую, а 56,0 % — беларускую (у 1897 годзе суадносіны былі 54,7 % да 20,4 % на карысць украінскай).

Сітуацыя ў Літве і Украіне Для параўнання, на тэрыторыі гістарычнай Літвы было апытана каля 62 тысяч вучняў. Удзельная вага літоўцаў (43,5 %) апынулася значна ніжэйшай за іх рэальную долю ў насельніцтве (59,2 %). Пры гэтым узрасла фіксацыя палякаў (15,6 %) і рускіх (10,1 %). На Віленшчыне літоўцы складалі толькі 15,1 % вучняў, палякі — 22,1 %, а беларусы захоўвалі свае пазіцыі — 28,9 %.

Ва Украіне было апытана 1,13 млн навучэнцаў. Як і ў Беларусі, назіраўся рост русіфікацыі: доля ўкраінцаў знізілася да 66,6 % (супраць 74,7 % у 1897 годзе), а рускіх вырасла ўдвая — да 21,4 %. Асабліва моцнай была русіфікацыя ва ўкраінскіх гарадах, дзе ўкраінцы складалі толькі 26,1 % вучняў, а рускія — 47,1 %.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Перапісы насельніцтва Катэгорыя:Адукацыя ў Расійскай імперыі Катэгорыя:Гістарычная дэмаграфія Катэгорыя:Насельніцтва Расійскай імперыі Катэгорыя:Дэмаграфія Расійскай імперыі Катэгорыя:1911