Этнаграфі́чная ка́рта белару́скага пле́мені () — першая навуковая дыялекталагічная карта беларускай мовы і дэталёвая карта этнічнай тэрыторыі беларусаў, створаная акадэмікам і філолагам Яўхімам Карскім. Карта была апублікавана ў 1903 годзе ў першым томе фундаментальнай працы «Беларусы» і адыграла выключную ролю ў станаўленні беларускага нацыянальнага руху, навукова абгрунтаваўшы самастойнасць беларускага народа.

Гісторыя стварэння і метадалогія

Навуковыя росшукі Я. Карскага па вызначэнні межаў беларускай мовы працягваліся амаль два дзесяцігоддзі. На працягу 1885—1903 гадоў вучоны здзейсніў шматлікія экспедыцыі па тэрыторыі Беларусі, падчас якіх сабраў унікальны матэрыял жывых беларускіх гаворак непасрэдна ў месцах іх бытавання. У студзені 1903 года Імператарскае Рускае геаграфічнае таварыства афіцыйна прапанавала даследчыку ўзначаліць маштабную этнаграфічную экспедыцыю па беларускіх землях. Фінансаванне гэтай паездкі ў памеры 500 рублёў забяспечыў віленскі генерал-губернатар П. Д. Святаполк-Мірскі. Галоўнымі мэтамі былі вызначэнне межаў беларусаў з суседнімі народамі і вывучэнне мясцовых дыялектаў. Свой шлях Карскі пачаў з Вільні, а значную дапамогу ў зборы матэрыялаў у паўночных паветах яму аказаў ягоны вучань В. Камінскі, выкладчык Ковенскай мужчынскай гімназіі, які зрабіў асобны аб'езд тэрыторый.

У адрозненне ад папярэдніх даследчыкаў, напрыклад, Р. Ф. Эркерта ці А. Ф. Рыціха, якія часта выкарыстоўвалі канфесійны крытэрый, атаясамліваючы каталіцтва з «польскасцю» ці «літоўскасцю», Я. Карскі ўступіў у прамую палеміку з польскімі і літоўскімі картографамі і задэклараваў выключна лінгвістычны падыход. Ён настойваў, што прыналежнасць да пэўнай рэлігіі, фізічныя рысы або бытавыя асаблівасці з’яўляюцца толькі дадатковымі прыкметамі, у той час як менавіта «матчына мова служыць адзінай найбольш пэўнай прыкметай разгранічэння беларусаў ад іншых плямёнаў і народаў». Карскі значна спрасціў праблему множнай ідэнтычнасці ў змешаных рэгіёнах: калі мясцовы жыхар каталіцкага вызнання гістарычна называў сябе «літоўцам» ці «палякам», але ў штодзённым побыце размаўляў па-беларуску, Карскі адносіў яго да беларусаў, і наадварот.

У 1902 годзе вучоны апублікаваў праграмны артыкул у газеце «Магілёўскія губернскія ведамасці» і ў часопісе Акадэміі навук, дзе падрабязна апісаў межы беларускай мовы і заявіў пра падрыхтоўку карты. У 1903 годзе ў Варшаве карта пабачыла свет. Аўтар вымушаны быў выкарыстоўваць афіцыйную расійскую тэрміналогію, называючы беларусаў «племем», а мову — «заходнерускім дыялектам» (), аднак змест і высновы яго працы даказвалі статус беларускай мовы як асобнага і самабытнага ўтварэння сярод славянскіх моў. Фактычна ў першым томе былі змешчаны дзве ўзаемазвязаныя карты: агульная «Этнаграфічная карта беларускага племені» (знешнія межы) і «Беларускія гаворкі» (ўнутраны дыялектны падзел).

Апісанне межаў Згодна з картай Я. Карскага, этнічная тэрыторыя беларусаў ахоплівала велізарны арэал, на якім пражывала каля 10 мільёнаў чалавек. Цалкам беларускай прызнавалася Магілёўская губерня, большыя часткі Віленскай, Віцебскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Значныя беларускія тэрыторыі таксама ўключалі палову Смаленскай губерні і паўночныя паветы Чарнігаўскай губерні. Меншымі ўкрапінамі беларускія гаворкі заходзілі ў Калужскую, Ковенскую, Курляндскую, Арлоўскую, Пскоўскую, Сувалкаўскую і Цвярскую губерні.

Беларуска-літоўскае памежжа Найбольш складаным для размежавання ўчасткам з'яўлялася шматмоўная Віленская губерня. Абапіраючыся на сабраныя матэрыялы, Карскі правёў лінію, якая даволі дакладна фіксавала мяжу паміж беларусамі і літоўцамі. Паводле карты, мяжа пачыналася на захад ад возера Дрысвяты ў Новааляксандраўскім павеце, ішла на паўднёвы ўсход да мястэчка Відзы і вёскі Казяны на рацэ Дзісне. Затым лінія выгіналася праз Свянцянскі павет, пакідаючы на беларускім баку Камаі, Лынтупы, Кемелішкі, Свір, Шэметава, Занарач і Вішнева. Перасёкшы раку Жэймяна, мяжа ішла праз Віленскі павет: на поўнач ад лініі заставаліся літоўскія Янішкі і Шырвінты, а на поўдзень — беларускія Немянчын, Падбярэззе, Майшагола, Салечнікі і Рудаміна.

Далей мяжа перасякала раку Вілію каля Кернава, апускалася на поўдзень да Еўе і Трокаў, праходзіла каля Рудзішак і заходзіла ў Лідскі і Ашмянскі паветы. Беларускамоўнымі былі вызначаны Дзевянішкі, Граўжышкі, Гальшаны, Трабы, Суботнікі, Геранёны і Радунь. Мяжа апускалася да вёскі Дубічы і заканчвалася на расійска-прускай граніцы за Гродна. Пры гэтым польскае насельніцтва, якое складала значную частку эліты краю, было паказана ў выглядзе асобных этнічных астравоў унутры беларускага масіву.

Паўднёвыя і паўночныя межы Пры гэтым карта мела адзін істотны недахоп з пункту гледжання сучаснай дыялекталогіі: Я. Карскі не ўключыў у этнічную тэрыторыю беларусаў заходняе Палессе: Брэсцкі, Кобрынскі і паўднёва-заходнюю частку Пружанскага паветаў. Абапіраючыся на фанетычныя асаблівасці палескіх гаворак (дыялектныя рысы ўкраінскага тыпу), даследчык аднёс гэты рэгіён да маларусаў (ўкраінцаў). Гэтая недакладнасць была пазней выпраўлена гісторыкам М. В. Доўнар-Запольскім, які з улікам гісторыка-этнічных фактараў уключыў усю Берасцейшчыну ў арэал пражывання беларусаў.

На поўначы Я. Карскі таксама сутыкнуўся са складанасцямі, адзначаючы, што з-за наяўнасці змешаных і пераходных гаворак дакладна ўсталяваць мяжу цяжкавата. Аднак ён уключыў у беларускія тэрыторыі часткі Пскоўшчыны і Цвершчыны на правым беразе Волгі.

Значэнне і перавыданне 1917 года

Карта Я. Карскага мела неацэннае значэнне для фарміравання нацыянальнай самасвядомасці беларусаў. Яна ўпершыню дала магчымасць беларускай інтэлігенцыі візуальна ўявіць памеры сваёй Бацькаўшчыны. Дзеячы беларускага нацыянальнага руху актыўна выкарыстоўвалі гэтую працу для абгрунтавання правоў беларусаў на самастойнае культурнае і дзяржаўнае існаванне. Этнограф Еўдакім Раманаў адзначаў, што гэтая праца павінна стаць настольнай кнігай у кожнай адукаванай беларускай сям’і.

З навуковага і геапалітычнага пункту гледжання карта прапанавала «беларускую перспектыву» на надзвычай складаную этнічную сітуацыю ў Віленскай губерні. У той час як польскія дзеячы даказвалі дамінаванне палякаў у рэгіёне, а прадстаўнікі літоўскага нацыянальнага руху прэтэндавалі на ўсю Віленшчыну на падставе гістарычных і этнаграфічных крытэрыяў, карта Карскага наглядна і статыстычна абгрунтавана прадэманстравала, што горад Вільня і большасць тэрыторый на поўдзень і ўсход ад яго з'яўляюцца этнічна беларускімі.

У 1915 годзе Маскоўская дыялекталагічная камісія пры складанні сваёй карты ўсходнеславянскіх моў цалкам абапіралася на працу Я. Карскага. Менавіта на гэтай карце 1915 года ўпершыню ў расійскім мовазнаўстве беларуская мова афіцыйна была названая асобнай мовай, а не дыялектам.

У 1917 годзе ў Петраградзе выйшла другое выданне карты. У новых гістарычных умовах яна пачала выконваць не толькі навуковую, але і палітычную функцыю. У выданні 1917 года былі прыбраныя ўнутраныя межы моўных абласцей (дыялектаў), затое знешняя этнаграфічная мяжа Беларусі была паказана вельмі выразна як цэласная і непадзельная тэрыторыя. Менавіта гэтыя межы пазней сталі асновай для абвяшчэння ў 1918 годзе тэрыторыі Беларускай Народнай Рэспублікі.

У 1928 годзе лінгвіст П. А. Бузук выдаў атлас «Спроба лінгвістычнае геаграфіі Беларусі», які стаў лагічным працягам працы Карскага, больш дэталёва зафіксаваўшы адносіны паміж пераходнымі беларуска-ўкраінскімі і беларуска-рускімі гаворкамі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Этнаграфічныя карты Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі Катэгорыя:Картаграфія Беларусі Катэгорыя:Яўхім Карскі Катэгорыя:Творы 1903 года