«Геаграфі́чны сло́ўнік старажы́тнай Жамо́йцкай зямлі́ XVI стаго́ддзя» (поўная назва — Географическій словарь древней Жомойтской земли XVI столѣтія, составленный по 40 актовымъ книгамъ Россіенскаго земскаго суда) — навукова-даведачнае выданне, укладзенае расійскім гісторыкам, этнографам і архіварыусам латышскага паходжання Іванам Спрогісам. Кніга была выдадзена ў 1888 годзе ў Вільні. Праца ўяўляе сабой фундаментальны звод гістарычнай тапанімікі і анамастыкі, заснаваны на матэрыялах судовых актаў XVI стагоддзя.

Гісторыя стварэння Ідэя стварэння падобнага даведніка ўзнікла ў Івана Спрогіса ў 1869 годзе. Яго задумай было сабраць і апублікаваць індэкс геаграфічных назваў, які б разам з сучаснымі тапонімамі прадстаўляў усе папярэднія варыянты назваў аднаго і таго ж паселішча ці геаграфічнага аб'екта.

На ўкладанне слоўніка даследчык патраціў каля дваццаці гадоў рупатлівай працы ў Віленскім цэнтральным архіве старажытных актавых кніг. Праца над слоўнікам стала першым буйным даследаваннем Спрогіса, непасрэдна звязаным з яго архіўнай дзейнасцю. Галоўнай крыніцай матэрыялу паслужылі 40 актавых кніг Расейнскага земскага суда (тэрыторыя гістарычнай Жамойці), датаваных XVI стагоддзем.

Змест і навуковае значэнне Выданне прадэманстравала велізарную колькасць назваў, якія адносіліся да адных і тых жа месцаў у XVI стагоддзі. Слоўнік паказаў цікавыя этналінгвістычныя і этнакультурныя заканамернасці, даўшы ўяўленне пра ранейшае этнічнае размеркаванне на даследаванай тэрыторыі. Кніга ўтрымлівае аўтэнтычныя літоўскія формы геаграфічных назваў, якія з XVI стагоддзя зведалі значныя змены, былі паланізаваныя або скажоныя пад уплывам польскай мовы. Дзякуючы цеснай сувязі сабранага матэрыялу з гістарычнай лінгвістыкай і анаматалогіяй (навукай пра ўласныя імёны і іх класіфікацыю), Спрогіс назваў сваю працу менавіта «слоўнікам».

Сучасныя літоўскія даследчыкі, напрыклад, В. Гарляўскас, адзначаюць, што Іван Спрогіс быў першым, хто ў 1888 годзе звярнуў увагу на наяўнасць літоўскіх формаў айконімаў (назваў паселішчаў) у нелітоўскіх гістарычных крыніцах. У слоўніку прыводзяцца шматлікія прыклады з актавых кніг, дзе побач з афіцыйнай канцылярскай назвай пазначаўся мясцовы аналаг, напрыклад: Дубины («по русску, а по литовску-Ожоліосъ») (1595), Моцкосъ Седеймасъ («называема врочищомъ по литовску») (1596) і іншыя.

Ідэалагічны аспект Нягледзячы на высокую навуковую каштоўнасць сабранага тапанімічнага матэрыялу, у працы знайшлі адлюстраванне спецыфічныя палітычныя погляды аўтара, уласцівыя прадстаўнікам «заходнерусізму». У прадмове да слоўніка (старонка VII) Іван Спрогіс зрабіў заяву, накіраваную супраць размежавання паняццяў «літоўская мова» і «жамойцкая мова». Ён падкрэсліў, што хоць у дакументах сустракаюцца паняцці Жамойцкая зямля, Жамойцкае княства ці Жамойць, але тэрміна «жамойцкая мова» ў юрыдычных актах XVI стагоддзя няма. Паводле Спрогіса, для ўсіх літоўцаў, незалежна ад таго, якую тэрыторыю яны насялялі, існавала толькі адна мова — літоўская.

Для абгрунтавання сваёй пазіцыі Спрогіс прывёў шэраг цытат з дакументаў, самая вядомая з якіх датавана 1597 годам: «по литовску Ожоліосъ, а по руску Дубины». Гэтыя тэзісы Спрогіса да нашага часу перыядычна выкарыстоўваюцца ў гістарыяграфічных дыскусіях вакол тэрміналогіі этнічнай гісторыі Вялікага Княства Літоўскага.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Кнігі 1888 года Катэгорыя:Слоўнікі Катэгорыя:Гісторыя Літвы Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя ў Вільні