По́разаўскае выступле́нне ўніята́ў — масавыя выступленні вернікаў і часткі духавенства грэка-каталіцкай (уніяцкай) царквы ў мястэчку Поразава і навакольных вёсках Ваўкавыскага павета Гродзенскай губерні ў 1830—1850-я гады. Супраціў быў выкліканы палітыкай расійскіх улад і епархіяльнага кіраўніцтва на чале з Іосіфам (Сямашкам), накіраванай на гвалтоўнае далучэнне ўніятаў да Рускай праваслаўнай царквы. Падзеі ў Поразаве суправаджаліся адкрытым непадпарадкаваннем вернікаў, байкотам праваслаўнага духавенства і жорсткімі карнымі акцыямі з боку паліцыі і войскаў, якія ўключалі масавыя лупцоўкі і высылкі.

Перадумовы У першай палове XIX стагоддзя Поразава было значным мястэчкам над ракой Рось (басейн Нёмана), якое раней мела Магдэбургскае права, ратушу і гродскі суд. У мястэчку дзейнічалі касцёл і ўніяцкая царква, прычым навакольнае насельніцтва было пераважна ўніяцкім. Каталіцкая парафія налічвала каля 5000 вернікаў і ахоплівала тэрыторыю, на якой знаходзілася 10 уніяцкіх цэркваў у Поразаве, Гарнастаевічах, Лапеніцы, Вялікай Свенціцы, Харашэвічах, Ізабеліне, Лыскаве, Новым Двары, Лашавічах і Палонцы.

У 1834 годзе ў Поразаве адбыўся сход уніяцкіх святароў, на які прыбыў епіскап Іосіф (Сямашка) разам з членамі Літоўскай кансісторыі. Сямашка заклікаў святароў перайсці ў праваслаўе («схізму»), абяцаючы царскія ласкі, фінансавую падтрымку і абарону ад уплыву рыма-каталіцкага духавенства і мясцовых землеўладальнікаў. Аднак ваўкавыскі дэкан і славатыцкі парах Ян Сабаткоўскі адмовіўся здрадзіць сваёй веры, заявіўшы: «Лепей памру, чым згаджуся». За гэта Сямашка пазбавіў яго пасады дэкана, прызначыўшы на яго месца Базыля Пратасевіча, які першым падпісаў распіску аб далучэнні да праваслаўя і загадаў на працягу 24 гадзін выгнаць Сабаткоўскага з плябаніі.

Царкоўны байкот Для падаўлення супраціву непакорлівых святароў замянялі на лаяльных, якія часта не адрозніваліся высокімі маральнымі якасцямі. У Поразаве на месца ранейшага святара быў прызначаны поп Станкевіч, які, паводле сведчанняў сучаснікаў, вызначаўся прагнасцю да грошай і п'янствам. Гэта выклікала абурэнне мясцовых жыхароў, якія адмаўляліся наведваць праваслаўную царкву. Сяляне пачалі таемна хаваць сваіх памерлых без удзелу святара, хрысціць дзяцей і браць шлюбы толькі з дабраславення старэйшых, а на споведзь і прычасце хадзілі ў каталіцкія касцёлы.

Каб не даваць Станкевічу падстаў для даносаў, сяляне адмовіліся бясплатна апрацоўваць яго поле. У адказ Станкевіч, каб выслужыцца перад уладамі, пачаў упісваць у метрычныя кнігі як «праваслаўных» тых, хто не наведваў царкву, і нават памерлых. У 1857 годзе ён падаў скаргу на каталіцкага ксяндза Алендскага, абвінаваціўшы яго ў тым, што той прымае былых уніятаў. Для расследавання ў Поразава прыбыла камісія на чале з асэсарам Гарковічам. Камісія выкрыла шматлікія злоўжыванні і фальсіфікацыі Станкевіча, пасля чаго ў яго адабралі прыход, прызначыўшы на яго месца папа Катлінскага.

Эскалацыя канфлікту Зняты з пасады Станкевіч пасяліўся ў фальварку Целякоўцы непадалёк ад Поразава і пачаў помсціць. Ён стаў выдаваць сябе за шчырага католіка-пакутніка, распускаючы чуткі, што царскі ўрад нібыта ўсвядоміў свае памылкі і хутка дазволіць усім вярнуцца ў каталіцтва. Падчас саракагадзіннага набажэнства ў паразаўскім касцёле сабраліся вялікія натоўпы былых уніятаў. Пра гэта данеслі Сямашку, які накіраваў у мястэчка гродзенскага архірэя Пятра (Жалязоўскага).

Жалязоўскі склікаў народ і пачаў распытваць пра прычыны адыходу ад праваслаўя. У адказ вернікі абвінавацілі духавенства ў гвалце і выказалі цвёрдае жаданне застацца ўніятамі. На пагрозы архірэя, што ўрад ім гэтага не даруе і яны будуць моцна пакутаваць, грамада адказала: «Міла нам пакутаваць і памерці за сваю веру».

Карныя акцыі і катаванні Зразумеўшы, што сітуацыя выходзіць з-пад кантролю, улады вырашылі прымяніць сілу. У Поразава былі накіраваны вайсковыя падраздзяленні і паліцыя. Асаблівай жорсткасцю вызначыўся ваўкавыскі акруговы начальнік Каятан Навіцкі. Ён сабраў у фальварку Дзешкаўцы тых, хто адмовіўся хадзіць у царкву. Мужчынам, якія не жадалі прыняць праваслаўе, было прызначана па 60 розгаў, а жанчынам — па 40.

Падчас публічнай экзекуцыі 20-гадовы юнак Сцяпан Суханюк атрымаў 70 розгаў, пасля чаго страціў прытомнасць. За ім былі жорстка збітыя Кавальчук, Тамаш Крыцкі, Язэп Міхаляк, Петрулевіч і яшчэ каля трох дзясяткаў мужчын. Не пашкадавалі і жанчын: з Магдалены Раманоўскай (з сям'і Шопікаў), яе сясцёр Ганны і Мар'яны Шопік, Вікторыі Нічыпар і Кацярыны Радашковай зрывалі адзенне і збівалі да паўсмерці. Тым, хто хаваўся ў лясах, пагражалі падвойным пакараннем.

Праз шэсць дзён экзекуцыі працягнуліся. Збітых, знясіленых людзей (у тым ліку цяжарных жанчын і хворых) звязалі парамі і пагналі пешшу ў Ваўкавыск. У Ваўкавыску Навіцкі зноў загадаў жорстка катаваць Суханюка і іншых. Збіццё сялян выклікала масавае абурэнне жыхароў Ваўкавыска. Гараджане сабраліся перад домам Навіцкага, пачалі кідаць камяні, выбілі вокны і публічна называлі яго катам і тыранам. Каб пазбегнуць бунту, Навіцкі быў вымушаны выгнаць вязняў са свайго двара, а гараджане пачалі аказваць ім медыцынскую і матэрыяльную дапамогу.

Наступствы і далейшы супраціў Нягледзячы на пратэсты, улады працягвалі рэпрэсіі. Маёмасць пакутнікаў была канфіскавана і прададзена на аўкцыёнах, а атрыманыя грошы пайшлі на аплату канцылярскіх выдаткаў і ўзнагароды паліцыі. Самых непакорлівых жанчын, Магдалену Раманоўскую і Ганну Шопік, адарваўшы ад сем'яў і дзяцей, выслалі ў Гродзенскі манастыр, а 9 чэрвеня 1862 года адправілі пад канвоем у манастыр Узнясення Маці Божай у Чарнігаўскай губерні.

Паводле даных гісторыка Святланы Марозавай, з каранацыяй імператара Аляксандра II (1856 год) жыхары Поразава зноў зрабілі спробу вярнуцца да ўніі. У адказ віленскі генерал-губернатар У. І. Назімаў накіраваў туды атрад салдат і паліцыю, якія без суда і следства жорстка вылупцавалі мясцовых жыхароў, прымушаючы іх прыняць прычасце ад праваслаўнага святара. Супраціўленне ўніятаў мела доўгатэрміновыя наступствы: затоеная незадаволенасць вымушанай праваслаўнасцю прывяла да таго, што пасля выдання маніфеста аб верацярпімасці ў 1905 годзе значная частка жыхароў рэгіёна масава перайшла ў каталіцтва.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Гісторыя Ваўкавыскага раёна Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі Катэгорыя:Канфлікты ў Расійскай імперыі Катэгорыя:Падзеі 1834 года Катэгорыя:Гісторыя Рускай праваслаўнай царквы Катэгорыя:Поразава Катэгорыя:1834 год у Беларусі Катэгорыя:Рэлігійныя канфлікты ў Беларусі