Міжнаро́дная вы́стаўка суча́сных дэкараты́ўных і прамысло́вых маста́цтваў () — спецыялізаваная міжнародная выстаўка, якая праходзіла ў Парыжы (Францыя) з 28 красавіка па 8 лістапада 1925 года. На выстаўцы дэманстраваліся дасягненні ў галіне сучаснага дэкаратыўнага мастацтва, архітэктуры і дызайну. Ад французскай назвы выстаўкі (скарачэння слоў Arts Décoratifs) атрымала сваю назву мастацкая плынь ар-дэко.
Мерапрыемства было арганізавана французскім урадам, каб прадэманстраваць новы «сучасны стыль» архітэктуры, афармлення інтэр’ераў, дызайну мэблі, шкла, ювелірных вырабаў і іншых дэкаратыўных мастацтваў у Еўропе і ва ўсім свеце. Многія ідэі міжнароднага авангарда былі прадстаўлены на ёй упершыню. Нацыянальнымі раздзеламі былі прадстаўлены 21 краіна, у выстаўцы ўдзельнічалі каля 15 000 экспанентаў, а колькасць наведвальнікаў за шэсць месяцаў перавысіла 16 мільёнаў чалавек (першапачаткова планавалася закрыць выстаўку 25 кастрычніка, але з-за вялікай папулярнасці яна была прадоўжана). Удзел СССР (у тым ліку Беларускай ССР) стаў адным з першых актаў культурнага абмену паміж Савецкім Саюзам і Францыяй пасля ўстанаўлення дыпламатычных адносін.
Гісторыя і арганізацыя
Ідэя правядзення выстаўкі, цалкам прысвечанай дэкаратыўнаму мастацтву, першапачаткова зыходзіла ад Таварыства мастакоў-дэкаратараў () — групы, заснаванай у 1901 годзе, у якую ўваходзілі як прызнаныя майстры, такія як Эжэн Грасэ і Эктар Гімар, так і маладыя мастакі, у тым ліку Франсіс Журдэн, Марыс Дзюфрэн, Поль Фало і П’ер Шаро. Мастакам-дэкаратарам дазвалялася ўдзельнічаць у папярэдніх двух Парыжскіх салонах, але яны размяшчаліся ў падпарадкаваным становішчы да жывапісцаў, таму ўзнікла патрэба ў асобнай экспазіцыі, дзе дэкаратыўнае мастацтва заняло б першае месца. Першыя салоны новай групы праводзіліся ў нядаўна адкрытым Музеі дэкаратыўнага мастацтва ў павільёне Марсан у Луўры. Заснаваны ў 1903 годзе Восеньскі салон ушаноўваў жывапісцаў, скульптараў і архітэктараў, але дэкаратыўнае мастацтва зноў у асноўным ігнаравалася. Франсіс Журдэн абвясціў пра неабходнасць як мага хутчэй правесці асобную выставу. У сваім эсэ ён пазней тлумачыў гэты намер наступным чынам:
Таварыства мастакоў-дэкаратараў лабіравала сваю прапанову ў Палаце дэпутатаў Францыі, якая ў 1912 годзе пагадзілася прыняць міжнародную выставу ў 1915 годзе. Аднак з-за пачатку Першай сусветнай вайны планы былі адкладзены. Яны аднавіліся толькі пасля перамір’я 1918 года. Выстаўку спачатку перанеслі на 1922 год, затым з-за недахопу будаўнічых матэрыялаў — на 1924, і нарэшце, на 1925 год, праз дваццаць пяць гадоў пасля Парыжскай сусветнай выстаўкі 1900 года.
Праграма выстаўкі ясна давала зразумець, што яна павінна стаць святам мадэрнізму, а не гістарычных стыляў. Было абвешчана, што выстаўка «адкрыта для ўсіх вытворцаў, чыя прадукцыя мае мастацкі характар і яўна дэманструе сучасныя тэндэнцыі». Асабліва падкрэслівалася, што незалежна ад рэпутацыі мастака або камерцыйнай магутнасці вытворцы, яны не будуць дапушчаныя на выставу, калі іх працы не адпавядаюць умовам, вызначаным у праграме. Другой мэтай выстаўкі было ўшанаванне краін-саюзніц у Першай сусветнай вайне. Па гэтай прычыне быў запрошаны нядаўна ўтвораны Савецкі Саюз, хаця яго ўрад на той момант яшчэ не быў афіцыйна прызнаны Францыяй, у той час як Германіі запрашэння не даслалі. ЗША адмовіліся ад удзелу; тагачасны міністр гандлю ЗША Герберт Гувер растлумачыў гэта тым, што ў Злучаных Штатах нібыта няма сучаснага мастацтва належнага ўзроўню. Тым не менш, Міністэрства гандлю ЗША прызначыла спецыяльную камісію для наведвання выстаўкі і падрыхтоўкі справаздачы. Справаздача, апублікаваная ў 1926 годзе, канстатавала, што ЗША відавочна няправільна зразумелі мэту выстаўкі і павінны былі хаця б часткова прыняць удзел, каб ушанаваць французска-амерыканскі альянс часоў вайны. Нягледзячы на адсутнасць афіцыйнага павільёна ЗША, сотні амерыканскіх дызайнераў, мастакоў, журналістаў і пакупнікоў з універмагаў прыехалі ў Парыж. Таксама асобнымі экспанентамі была прадстаўлена Латвія, якая не мела ўласнага нацыянальнага павільёна, але яе прадстаўнікі былі ўзнагароджаны ў розных секцыях. Актыўна ўдзельнічалі тэрыторыі французскай юрысдыкцыі: Алжыр, Французскі Індакітай, Марока, Сірыя і Туніс. У дзень адкрыцця, 28 красавіка, на прыватнай цырымоніі прысутнічаў Прэзідэнт Францыі Гастон Думерг.
Тэрыторыя і архітэктура
Экспазіцыйная тэрыторыя плошчай 23,1 га размяшчалася ў самым цэнтры Парыжа вакол Вялікага палаца (Гран-Пале) — велізарнага павільёна са шкла і металу, пабудаванага для выстаўкі 1900 года. Структура выстаўкі фарміравалася ўздоўж цэнтральнай восі, якая праходзіла ад галоўнага ўваходу ля Вялікага палаца праз мост Аляксандра III да Дома інвалідаў. Галоўным архітэктарам тэрыторыі быў прызначаны Шарль Плюмэ. Павільёны размяшчаліся на абодвух берагах ракі Сены, а паміж імі былі разбіты сады і фантаны. Мост Аляксандра III, які злучаў дзве часткі экспазіцыі, намаганнямі архітэктара Марыса Дзюфрэна быў ператвораны ў мадэрнісцкі гандлёвы цэнтр. Берагі Сены былі ўпрыгожаны плывучымі рэстаранамі, якія сталі адной з самых папулярных атракцый.
На выставу вялі трынаццаць брам, кожная з якіх была спраектавана рознымі архітэктарамі. Галоўны ўваход знаходзіўся на плошчы Згоды і быў спраектаваны архітэктарам П’ерам Пату. У цэнтры ўваходу стаяла скульптура жанчыны пад назвай «Сардэчна запрашаем» (аўтар Луі Дэжан). Структура размяшчэння экспанентаў вызначалася строгім рэгламентам: ніводная краіна не атрымлівала адзінага замкнёнага ўчастка, экспазіцыі дзяліліся на чатыры групы. Першую групу складалі нацыянальныя павільёны; другую — тэматычныя секцыі ў залах Вялікага палаца; трэцюю — экспанаты ў галерэях эспланады Інвалідаў; чацвёртую — разнастайныя камерцыйныя кіёскі і пабудовы на левым беразе Сены ў зоне забаў і атракцыёнаў. Асобныя секцыі вылучаліся для павільёнаў дызайнераў з французскіх правінцый (асабліва Нансі і Ліёна), а таксама для прадукцыі з французскіх калоній (рэдкія пароды дрэва, слановая косць, перламутр).
Павільёны ўдзельнікаў прадэманстравалі два асноўныя напрамкі ў архітэктуры 1920-х гадоў. Большасць будынкаў была вытрымана ў багатых, манументальных формах з падкрэсленай увагай да дэкору, што дало пачатак стылю ар-дэко. Меншая, але канцэптуальна важная група будынкаў адрознівалася простымі, строга геаметрычнымі формамі, дзе дэкор саступаў месца функцыяналізму. Да апошняй плыні належалі павільён СССР канструктывіста К. С. Мельнікава і павільён часопіса «L’Esprit Nouveau» (аўтары Ле Карбюзье і П’ер Жанерэ), а таксама строгая 15-метровая вежа Павільёна турызму праекта Рабера Мале-Стывенса. У 1929 годзе Мале-Стывенс узначаліў стварэнне Саюза сучасных мастакоў (), які паўстаў супраць раскошных дэкаратыўных стыляў на карысць архітэктуры без арнаменту.
Павільёны Францыі
Адразу за галоўным уваходам на плошчы Згоды размяшчалася цэнтральная праменада з павільёнамі найбуйнейшых французскіх універмагаў і вытворцаў элітнай мэблі, фарфору, шкла і тэкстылю. Кожны павільён праектаваўся асобным архітэктарам, і яны спаборнічалі паміж сабой у афармленні рознакаляровых уваходаў, скульптурных фрызаў, керамічных і металічных пано. Унутры кожны павільён дэманстраваў пакоі з ансамблямі мэблі, дываноў і жывапісу. Упершыню на міжнароднай выстаўцы прадметы мэблі экспанаваліся не як асобныя вырабы, а як частка скаардынаванага жылога інтэр’ера. Узорам такога падыходу стаў «Павільён калекцыянера» () праекта П’ера Пату, у якім размясцілася вытанчаная мэбля майстра Жак-Эміля Рульмана разам з карцінамі Жана Дзюпа і барэльефамі Антуана Бурдэля. Разам з ім прыцягвалі ўвагу павільёны ўнівермагаў «Printemps» і «Galeries Lafayette».
Рэзкім кантрастам на фоне раскошнага ар-дэко стаў павільён часопіса «L’Esprit Nouveau» (Новы дух), створаны Ле Карбюзье і П’ерам Жанерэ. З’яўляючыся заснавальнікамі пурызму, яны выступалі за ліквідацыю дэкору і замену ручной працы на машынную вытворчасць. Ле Карбюзье пісаў: «Дэкаратыўнае мастацтва ў супрацьлегласць машыннай з’яве — гэта апошняя перадсмяротная сутарга старога ручнога спосабу. Наш павільён будзе ўтрымліваць толькі стандартныя рэчы, створаныя прамысловасцю на фабрыках і запушчаныя ў масавую вытворчасць, сапраўдныя аб’екты сённяшняга дня». Іх павільён быў схаваны паміж двума крыламі Вялікага палаца. Ён быў пабудаваны з бетону, сталі і шкла без аніякага арнаменту. Арганізатары выстаўкі былі настолькі шакаваныя выглядам будынка, што спачатку паспрабавалі схаваць яго за плотам, але пасля звароту Ле Карбюзье да Міністэрства прыгожых мастацтваў агароджу прыбралі. Унутры павільёна дэманстраваўся маштабны ўрбаністычны «План Вуазен» () па перабудове правабярэжнага Парыжа з дапамогай гіганцкіх крыжападобных хмарачосаўAnthony Sutcliffe, Paris: An Architectural History, Yale University Press, 1993, Page 143, .
Для прадстаўлення французскіх правінцый былі пабудаваны асобныя павільёны гарадоў і рэгіёнаў, сярод якіх павільёны Бардо, Ніцы, Мюлуза, Ліёна і Сент-Эцьена (праекта Тоні Гарнье), Рубэ і Туркуэна. Павільён Бардо змяшчаўся ў адной з чатырох вежаў французскіх вінаў і быў упрыгожаны маштабнымі фрэскамі на тэму Аквітаніі.
Замежныя павільёны
На выстаўцы прысутнічала каля дваццаці краін, многія з якіх прадставілі выдатныя ўзоры нацыянальнай інтэрпрэтацыі сучаснага стылю.
Аўстрыя: Аўстрыйскі павільён быў спраектаваны вядомым архітэктарам Ёзэфам Гофманам і размяшчаўся каля Сены. Комплекс уключаў вежу, кубічную экспазіцыйную залу са шкла і жалеза (праект Петэра Берэнса) і дэкараванае кафэ. Бельгія: Нягледзячы на разбурэнні Першай сусветнай вайны і абмежаваны бюджэт, краіна пабудавала вялікі павільён з дрэва і гіпсу па праекце піянера мадэрна Віктора Арта. Вежу павільёна вянчалі шэсць статуй, якія сімвалізавалі дэкаратыўнае мастацтва. Свае працы выставілі вядомыя архітэктары Анры ван дэ Велдэ і Віктор Буржуа. Вялікабрытанія: Брытанскі павільён праекта Істана і Робертсана нагадваў сабор у стылі ар-дэко, упрыгожаны рознакаляровымі сцягамі, вітражамі і арабескамі з усходнімі матывамі. Данія: Павільён архітэктара Кая Фіскера ўяўляў сабой строгі крыжападобны блок з чырвонай і белай цэглы. Італія: Павільён праекта Арманда Бразіні быў класічным манументальным блокам з бетону, шчодра дэкараваным мармурам і керамікай, у цэнтры якога знаходзілася гіганцкая бронзавая галава працы Адольфа Вільта. Нідэрланды: Павільён Яна Фрэдэрыка Сталя быў выкананы ў мадэрнісцкім стылі з дахам, падобным да ўсходняй пагады, што сімвалізавала багацце галандскіх калоній у Ост-Індыі. Швецыя: Шведскі павільён Карла Бергстэна прадэманстраваў спрошчаную версію класіцызму ў духу ар-дэко, адлюстроўваючыся ў басейне і далікатна ўпрыгожаны статуямі. Японія: Павільён спалучаў класічныя японскія традыцыі і матэрыялы (салома, лакіраванае дрэва) з сучаснай тэхнікай. Ён быў пабудаваны ў Японіі і сабраны ў Парыжы японскімі майстрамі.
Удзел Польшчы Польшча ўпершыню ўдзельнічала ў Сусветнай выстаўцы як самастойная, незалежная дзяржава (да гэтага палякі маглі выстаўляцца толькі ў складзе прадстаўніцтваў дзяржаў-захопнікаў). Адным з камісараў польскага раздзела быў мастацтвазнаўца і архітэктар Южы Вархалоўскі.