Беларусазнаўства ў Вільні — сукупнасць навуковых даследаванняў, выкладання, збірання, захавання і публікацыі крыніц, звязаных з Беларуссю, беларусамі, беларускай мовай, літаратурай, гісторыяй, этнаграфіяй, фальклорам і культурай, якія вяліся і вядуцца ў Вільні. Да віленскага беларусазнаўства ў шырокім разуменні адносяцца таксама даследаванні беларуска-літоўскіх і беларуска-польскіх моўных і культурных кантактаў, пісьмовай спадчыны Вялікага Княства Літоўскага, беларускіх гаворак Літвы, рукапіснай спадчыны беларускіх татар, а з канца XX — пачатку XXI стагоддзя — даследаванні сучаснага беларускага грамадства, палітыкі і медыя.
Развіццё беларусазнаўства ў Вільні адбывалася ва ўмовах неаднаразовай змены дзяржаўнай прыналежнасці і палітычнага рэжыму. На працягу перыяду фарміравання навуковага беларусазнаўства горад знаходзіўся ў складзе Расійскай імперыі, пад нямецкай акупацыяй у 1915—1918 гадах, пад уладай розных дзяржаўных утварэнняў у 1918—1922 гадах, у складзе Польшчы ў 1922—1939 гадах, Літвы ў 1939—1940 гадах, Літоўскай ССР у 1940—1941 і 1944—1990 гадах і пад нямецкай акупацыяй у 1941—1944 гадах; з 1990 года Вільня з'яўляецца сталіцай незалежнай Літвы.Vilniaus istorija // Visuotinė lietuvių enciklopedija. Таму беларусазнаўчыя даследаванні ў горадзе развіваліся ў розных беларускіх, польскіх, літоўскіх, расійскіх, савецкіх і міжнародных інстытуцыянальных і інтэлектуальных асяродках.
Гісторыя
Перадумовы ў першай палове XIX стагоддзя
Перадумовы віленскага беларусазнаўства сфарміраваліся ў першай палове XIX стагоддзя ў асяроддзі Віленскага ўніверсітэта і звязаных з ім навуковых і літаратурных колаў. У гэты час беларусазнаўства яшчэ не існавала як асобная акадэмічная дысцыпліна: даследаванні земляў сучаснай Беларусі праводзіліся ў межах гісторыі і культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, славістыкі, археаграфіі, фалькларыстыкі і краязнаўства.
З Віленскім універсітэтам былі звязаны гісторыкі і археографы Ігнат Даніловіч і Міхаіл Баброўскі, якія даследавалі прававыя і пісьмовыя помнікі Вялікага Княства Літоўскага. У віленскім культурным асяроддзі дзейнічаў таксама Ян Чачот, які збіраў і публікаваў фальклорныя і моўныя матэрыялы з беларускіх зямель. Гэтыя даследаванні яшчэ не мелі выразна беларускага нацыянальнага інстытуцыянальнага характару, але стварылі частку крыніцавай і метадалагічнай базы пазнейшага беларусазнаўства.
У складзе Расійскай імперыі
Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта адным з цэнтраў вывучэння мінулага рэгіёна сталі Віленская археалагічная камісія і створаны пры ёй Віленскі музей старажытнасцей. Камісія, заснаваная ў 1855 годзе з ініцыятывы Яўстаха Тышкевіча, збірала і даследавала археалагічныя, гістарычныя, этнаграфічныя і пісьмовыя помнікі земляў былога Вялікага Княства Літоўскага. У яе дзейнасці ўдзельнічалі Канстанцін Тышкевіч, Адам Кіркор, Уладзіслаў Сыракомля, Тэадор Нарбут і іншыя даследчыкі.Ilgiewicz H. Wileńskie towarzystwa i instytucje naukowe w XIX wieku. — Toruń: Adam Marszałek, 2005.
Даследаванні гэтага асяроддзя ахоплівалі ў тым ліку тэрыторыю сучаснай Беларусі. Канстанцін Тышкевіч у 1857 годзе правёў комплексную экспедыцыю па Віліі ад яе вытокаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі да Коўна, спалучыўшы геаграфічныя, археалагічныя, этнаграфічныя і фальклорныя назіранні.Konstanty Tyszkiewicz's manuscript monograph about the River Neris and its banks // UNESCO Memory of the World. У XIX стагоддзі нацыянальная атрыбуцыя многіх даследчыкаў і вывучаных імі аб'ектаў не супадала з пазнейшымі нацыянальнымі навуковымі межамі, таму дзейнасць гэтых устаноў разглядаецца перадусім як перадгісторыя беларускага, літоўскага і польскага краязнаўства і гістарыяграфіі.
Пасля паўстання 1863—1864 гадоў Віленская археалагічная камісія была ліквідавана. У 1864 годзе расійскія ўлады стварылі Віленскую камісію для разбору і выдання старажытных актаў, якая займалася зборам і публікацыяй гістарычных дакументаў. Нягледзячы на сувязь яе дзейнасці з афіцыйнай гістарычнай палітыкай Расійскай імперыі, шматтомныя выданні камісіі ўвялі ў навуковы ўжытак значны корпус крыніц па гісторыі беларускіх і літоўскіх зямель.
З Вільняй быў звязаны ранні этап навуковай дзейнасці Яўхіма Карскага. Пасля заканчэння ўніверсітэта ў 1885 годзе ён быў накіраваны выкладаць у Віленскую 2-ю мужчынскую гімназію і працаваў у горадзе да 1893 года, адначасова займаючыся даследаваннямі беларускай мовы.Янушкевіч Я. Яўхім Карскі // Беларуская энцыклапедыя. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1999. — Т. 8. Другое выданне першай часткі яго фундаментальнай працы «Белорусы», прысвечанай увядзенню ў вывучэнне беларускай мовы і народнай паэзіі, выйшла ў Вільні ў 1904 годзе.Беларускае мовазнаўства: Бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.) / склад. А. Д. Васілеўская, М. Л. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967.
Першая сусветная вайна і нямецкая акупацыя 1915—1918 гадоў
У верасні 1915 года Вільня была занята германскай арміяй і ўвайшла ў зону ваеннай адміністрацыі Обер-Ост. Ва ўмовах нямецкай акупацыі ў горадзе пачалі легальна дзейнічаць беларускія адукацыйныя, выдавецкія і культурныя арганізацыі, што стварыла таксама магчымасці для інстытуцыяналізацыі беларусазнаўства.Lietuva Pirmojo pasaulinio karo metais (1914–1918) // Visuotinė lietuvių enciklopedija.
26 студзеня 1918 года адбыўся ўстаноўчы сход Беларускага навуковага таварыства. Паводле статута, яго мэтамі былі навуковыя даследаванні і распаўсюджванне ведаў; таварыства магло ствараць музеі, бібліятэкі і навуковыя ўстановы, арганізоўваць лекцыі, курсы, выставы, экскурсіі і выдавецкую дзейнасць. Сярод заснавальнікаў былі Вацлаў Ластоўскі, Іван Луцкевіч, Антон Луцкевіч, Ян Станкевіч, Дамінік Сямашка і Уладзіслаў Талочка; першым старшынёй стаў Казімір Шафнагель.Смалянчук А. Білоруське наукове товариство у Вільні // Енциклопедія історії Білорусі.
Дазвол германскай адміністрацыі на дзейнасць таварыства быў звязаны, сярод іншага, з разлікамі на супрацоўніцтва з нямецкімі і іншымі заходнееўрапейскімі даследчыкамі Беларусі. У мерапрыемствах таварыства ўдзельнічалі нямецкія даследчыкі археалогіі, мастацтва і этнаграфіі, а Іван Луцкевіч падтрымліваў навуковыя кантакты з прафесарам Брэслаўскага ўніверсітэта Рудольфам Абіхтам. Такім чынам, ужо на пачатковым этапе Беларускае навуковае таварыства спалучала беларускую нацыянальную навуковую ініцыятыву з міжнароднымі кантактамі.
Вільня ў гэты час была таксама важным цэнтрам кадыфікацыі і выкладання беларускай літаратурнай мовы. У 1918 годзе тут выйшла першае выданне «Беларускай граматыкі для школ» Браніслава Тарашкевіча, якая істотна паўплывала на далейшае развіццё беларускай граматычнай і правапіснай нормы. Ян Станкевіч у тым жа годзе апублікаваў у віленскай газеце «Гоман» артыкул «Правапіс і граматыка».Саўка З. Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2021.
1919—1922 гады: змены ўлады і аднаўленне навуковага жыцця
У 1919—1920 гадах Вільня некалькі разоў пераходзіла пад кантроль розных армій і дзяржаўных адміністрацый. У кастрычніку 1920 года горад стаў цэнтрам Сярэдняй Літвы, а ў 1922 годзе быў уключаны ў склад Польшчы.Vilniaus kraštas // Visuotinė lietuvių enciklopedija.
Пасля перапынкаў Беларускае навуковае таварыства аднавіла дзейнасць. У кіраўніцтве і працы арганізацыі ўдзельнічалі Вацлаў Іваноўскі, Максім Гарэцкі, Адам Станкевіч, Браніслаў Тарашкевіч, Антон Луцкевіч і іншыя прадстаўнікі беларускага навуковага і культурнага асяроддзя.Ilgiewicz H. Baltarusių mokslo draugija Vilniuje ir jos įnašas į gimtosios kultūros tyrinėjimą bei puoselėjimą (1918–1939) // Sovijus. Tarpdalykiniai kultūros tyrimai. — 2017. — T. 5, Nr. 2. — P. 40—60.
Асновай музейных збораў таварыства стала калекцыя Івана Луцкевіча, які збіраў рукапісы, старадрукі, археалагічныя, этнаграфічныя і мастацкія помнікі. У 1921 годзе ў Вільні адкрыўся музей, які неўзабаве атрымаў імя Івана Луцкевіча і стаў вядомы як Беларускі музей у Вільні.Baltarusių Ivano Luckevičiaus muziejaus Vilniuje dokumentinis paveldas Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekoje // Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka. — 2023. — T. 12. — P. 85—112.
У складзе Польшчы, 1922—1939
Беларускае навуковае таварыства і Беларускі музей
У міжваенны перыяд Беларускае навуковае таварыства было асноўнай уласна беларускай навуковай арганізацыяй Вільні. У розны час у яго дзейнасці ўдзельнічалі Антон Луцкевіч, Адам Станкевіч, Ян Станкевіч, Вацлаў Іваноўскі, Аркадзь Смоліч, Сяргей Паўловіч, Уладзімір Самойла, Антон Неканда-Трэпка, Мікола Ільяшэвіч, Мікалай Шкялёнак, Станіслаў Станкевіч, Мар’ян Пецюкевіч і Вінцэнт Жук-Грышкевіч.
У таварыстве дзейнічалі мовазнаўчы, гістарычны, літаратурна-мастацкі і краязнаўчы кірункі. Яго ўдзельнікі чыталі даклады па гісторыі Беларусі, беларускай мове, літаратуры і народным мастацтве, арганізоўвалі выставы і памятныя навуковыя мерапрыемствы. Пры таварыстве існавалі бібліятэка і музей, фондамі якіх карысталіся навукоўцы, настаўнікі, студэнты і навучэнцы.
Мовазнаўчай працай таварыства актыўна займаўся Ян Станкевіч, які даследаваў гісторыю беларускай мовы, яе граматыку, правапіс і лексіку. Краязнаўчая секцыя, звязаная з дзейнасцю Міколы Ільяшэвіча, арганізоўвала экскурсіі і выставы; у мастацка-этнаграфічнай выставе 1930 года былі прадстаўлены, у прыватнасці, творы Язэпа Драздовіча і Пётры Сергіевіча.
У 1933 годзе выйшаў першы «Гадавік Беларускага Навуковага Таварыства ў Вільні», у якім былі надрукаваны гістарычныя, літаратуразнаўчыя і мовазнаўчыя даследаванні. Сярод іх была праца Яна Станкевіча пра беларускіх татар і іх беларускамоўную літаратуру арабскім пісьмом, што стала адной з ранніх прац віленскай кітабістыкі.
Беларускі музей выконваў не толькі культурна-асветную, але і даследчую і крыніцазнаўчую функцыю. У яго зборах знаходзіліся археалагічныя і этнаграфічныя матэрыялы, рукапісы, старадрукі, дакументы, творы мастацтва, нумізматычныя і сфрагістычныя калекцыі, а таксама рукапісы татар Вялікага Княства Літоўскага. Частка гэтых матэрыялаў стала аб'ектам пазнейшых даследаванняў гісторыкаў, мовазнаўцаў, кнігазнаўцаў і фалькларыстаў.
Мовазнаўства і лексікаграфія
Вільня была адным з галоўных цэнтраў беларускага мовазнаўчага і навучальнага кнігавыдання міжваеннага часу. Тут выходзілі выданні «Беларускай граматыкі для школ» Браніслава Тарашкевіча ў 1918, 1919, 1920 і 1929 гадах.
Значны корпус прац па граматыцы, правапісе, фанетыцы, гісторыі мовы і лексіцы апублікаваў у Вільні Ян Станкевіч. Сярод яго прац — «Беларуская правапісь» (1921), «Правапісь чужых словаў» (1921), серыя артыкулаў «Да вымовы і правапісу чужых словаў» у часопісе «Родная мова» (1930) і даследаванне «Зьмена граматыкі беларускага языка ў БСРР» (1936).
У Вільні развівалася і беларуская лексікаграфія. «Невялічкі беларуска-маскоўскі слоўнік» Максіма Гарэцкага выйшаў тут у 1919 годзе і быў перавыдадзены ў 1921 годзе. У 1929 годзе быў выдадзены «Падручны беларуска-польскі слоўнік» Баляслава Друцкага-Падбярэскага пад рэдакцыяй Вінцэнта Грышкевіча.Siwek B. Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju // Roczniki Humanistyczne. — 2021. — T. 69, z. 7. — S. 131—154. — DOI: 10.18290/rh21697-9.
Літаратуразнаўства, гісторыя і культура
Віленскае беларускае асяроддзе міжваеннага перыяду даследавала таксама літаратуру, гісторыю і культуру. Максім Гарэцкі працаваў над гісторыяй беларускай літаратуры, Антон Луцкевіч — над літаратуразнаўствам, гісторыяй беларускага руху і гісторыяй музейных збораў, Адам Станкевіч — над гісторыяй беларускай культуры і грамадскага руху, Мікалай Шкялёнак — над гісторыяй Беларусі і Вялікага Княства Літоўскага.
Асобнае месца займала вывучэнне спадчыны Францыска Скарыны і гісторыі беларускага кнігадрукавання. У 1925 годзе Беларускае навуковае таварыства арганізавала мерапрыемствы да 400-годдзя беларускага кнігадрукавання, на якіх з навуковымі дакладамі выступалі Браніслаў Тарашкевіч і Адам Станкевіч.
Універсітэт Стэфана Баторыя