Кансанантнае пісьмо, або абджад — тып літарнага пісьма, у якім асноўныя графемы абазначаюць зычныя, а галосныя не перадаюцца або абазначаюцца дадатковымі, часта неабавязковымі сродкамі.Daniels P. T. Fundamentals of Grammatology // Journal of the American Oriental Society. — 1990. — Vol. 110, No. 4. — P. 727—731. Да кансанантных належаць фінікійскае, арамейскае, старажытнае паўднёвааравійскае і шэраг іншых старажытных сістэм; найбольш пашыраныя сучасныя абджады — арабскае і яўрэйскае пісьмо.Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.
Тэрмін абджад (англ. abjad) увёў у сучасную тыпалогію сістэм пісьма амерыканскі мовазнавец Пітэр Дэніэлс у 1990 годзе. Ён утвораны ад традыцыйнай арабскай паслядоўнасці першых літар аліф — ба — джым — даль, якая ўзыходзіць да старажытнага семіцкага парадку ʾālep — bēt — gīml — dālet. У гэтай класіфікацыі кансанантнае пісьмо і абджад абазначаюць адзін тып сістэмы пісьма; у старэйшай літаратуры такія сістэмы часта называлі таксама кансанантнымі алфавітамі.Daniels P. T. Writing systems // The Handbook of Linguistics / ed. M. Aronoff, J. Rees-Miller. — Oxford: Blackwell, 2001. — P. 43—80.
Тэрміналогія і месца ў класіфікацыі
У шырокім значэнні слова алфавіт можа ахопліваць розныя сегментныя сістэмы пісьма. У вузкай тыпалагічнай класіфікацыі адрозніваюць тры асноўныя тыпы: абджад, у якім асноўныя знакі перадаюць зычныя; алфавіт, у якім асобныя раўнапраўныя знакі перадаюць зычныя і галосныя; і абугіду, у якой базавы знак абазначае зычны з пэўным галосным, а іншыя галосныя перадаюцца сістэматычнай мадыфікацыяй знака.
Мяжа паміж гэтымі тыпамі не заўсёды абсалютная. У большасці абджадаў існуюць сродкі перадачы часткі або ўсіх галосных, але яны структурна другасныя адносна асноўнага набору зычных знакаў; пры прыстасаванні той самай графікі да іншай мовы сістэма можа нават ператварыцца ў поўны алфавіт.
Таму назва кансанантнае пісьмо не азначае, што галосныя ў тэксце ніколі не могуць абазначацца. Яна паказвае перадусім на арганізацыю асноўнага набору графем вакол зычных.Daniels P. T. The Arabic writing system // The Oxford Handbook of Arabic Linguistics / ed. J. Owens. — Oxford: Oxford University Press, 2013. — P. 412—432.
Прынцып будовы
У кансанантным пісьме асобны асноўны знак звычайна адпавядае зычнай фанеме. Галосныя чытач узнаўляе паводле будовы слова, граматычнай формы і кантэксту або, пры неабходнасці, паводле дадатковых графічных паказчыкаў.
Гэты прынцып добра адпавядае марфалагічнай структуры многіх семіцкіх моў, у якіх значная частка лексічнага значэння звязана з паслядоўнасцю каранёвых зычных. Напрыклад, у арабскай мове зычны корань k-t-b, звязаны са значэннем пісьма, рэалізуецца ў словах kitāb «кніга», kātib «пісьменнік», kataba «ён напісаў» і інш.; галосныя разам з іншымі марфалагічнымі сродкамі размяжоўваюць розныя словаўтваральныя і граматычныя мадэлі.Goldenberg G. Semitic Languages: Features, Structures, Relations, Processes. — Oxford: Oxford University Press, 2013. — ISBN 978-0-19-964491-9.
Гэта, аднак, не азначае, што кансанантнае пісьмо магло ўзнікнуць або функцыянаваць толькі для семіцкіх моў. Абджады гістарычна выкарыстоўваліся і для моў іншай будовы, прычым пры іх адаптацыі часта развіваліся дадатковыя спосабы перадачы галосных.
Абазначэнне галосных
Ужо ў старажытных заходнесеміцкіх сістэмах асобныя літары для зычных пачалі дадаткова выкарыстоўвацца як паказчыкі галосных, асабліва доўгіх. Такія знакі традыцыйна называюць лацінскім тэрмінам matres lectionis — «маці чытання».Naveh J. Early History of the Alphabet: An Introduction to West Semitic Epigraphy and Palaeography. — Jerusalem: Magnes Press, Hebrew University, 1982.
У яўрэйскім пісьме частка літар можа перадаваць таксама галосныя, а для дакладнай вакалізацыі выкарыстоўваецца сістэма дыякрытычных знакаў нікуд. У сучасных звычайных тэкстах поўны нікуд пераважна не выкарыстоўваецца, але ён шырока ўжываецца ў біблейскіх, навучальных і іншых тэкстах, дзе неабходна адназначна пазначыць вымаўленне.
У арабскім пісьме доўгія галосныя перадаюцца ў тым ліку літарамі аліф, ваў і йа, а кароткія могуць абазначацца харакатамі — дыякрытычнымі знакамі над або пад літарамі. У звычайным арабскім пісьме большасць кароткіх галосных не пазначаецца, тады як у Каране, навучальных тэкстах і ў іншых выпадках можа выкарыстоўвацца поўная або частковая вакалізацыя.
Паходжанне
Ранняе заходнесеміцкае пісьмо
Вытокі кансанантнага пісьма звязваюць з раннімі алфавітнымі сістэмамі II тысячагоддзя да н. э. Найстаражытнейшыя вядомыя помнікі гэтага кола — надпісы з Вадзі-эль-Холь у Егіпце і Серабіт-эль-Хадзім на Сінайскім паўвостраве, знакі якіх былі звязаны з егіпецкай выяўленчай традыцыяй, але выкарыстоўваліся паводле іншага, алфавітнага прынцыпу.Darnell J. C., Dobbs-Allsopp F. W., Lundberg M. J., McCarter P. K., Zuckerman B. Two Early Alphabetic Inscriptions from the Wadi el-Hôl: New Evidence for the Origin of the Alphabet from the Western Desert of Egypt. — Boston: American Schools of Oriental Research, 2005.
Мяркуецца, што значэнні шэрагу ранніх знакаў вызначаліся паводле акрафанічнага прынцыпу: выява пэўнага прадмета абазначала першы гук семіцкай назвы гэтага прадмета. Так, знак, які першапачаткова адлюстроўваў галаву вала, быў звязаны з семіцкім словам ʾalp і стаў продкам фінікійскага 𐤀, а пазней грэчаскай Α і лацінскай A.
Дакладнае месца і час узнікнення першай такой сістэмы, а таксама адносіны паміж асобнымі раннімі помнікамі застаюцца прадметам даследаванняў. Аднак менавіта ранняе заходнесеміцкае пісьмо стала асновай галоўнай гістарычнай лініі кансанантных пісьменнасцей.
Угарыцкае пісьмо
У XIV—XIII стст. да н. э. ва Угарыце выкарыстоўвалася угарыцкае пісьмо з 30 клінападобных знакаў. Нягледзячы на знешняе падабенства да клінапісу, паводле структуры гэта была алфавітная, пераважна кансанантная сістэма.Schniedewind W. M., Hunt J. H. A Primer on Ugaritic: Language, Culture and Literature. — Cambridge: Cambridge University Press, 2007. — ISBN 978-0-521-87933-0.
Асаблівасцю былі тры знакі для гартаннай зычнай /ʔ/, якія адрозніваліся ў залежнасці ад спалучэння з галоснымі /a/, /i/ і /u/. Таму ўгарыцкае пісьмо не было цалкам «чыстай» кансанантнай сістэмай, але паводле асноўнага прынцыпу звычайна адносіцца да абджадаў.
Угарыцкія абецэдары маюць вялікае значэнне для гісторыі алфавіта, бо сведчаць пра існаванне ўжо ў II тысячагоддзі да н. э. замацаванага парадку знакаў. Паслядоўнасць, блізкая да ʾ-l-p, b-t, g-m-l, d-l-t, пазней засведчана ў фінікійскім і іншых заходнесеміцкіх пісьменнасцях.
Фінікійскае пісьмо
Каля пачатку I тысячагоддзя да н. э. сфарміравалася класічнае фінікійскае пісьмо з 22 асноўных знакаў. Яны абазначалі зычныя, галосныя асобнымі раўнапраўнымі літарамі не перадаваліся, а асноўным напрамкам пісьма быў справа налева.
Фінікійская сістэма стала адной з найбольш уплывовых у гісторыі пісьма. Ад яе развіліся дзве асабліва важныя галіны — арамейская і грэчаская; праз іх генеалагічна звязаная з фінікійскім пісьмом вялікая частка пазнейшых сістэм Еўропы, Пярэдняй Азіі і Паўночнай Афрыкі.
Фінікійская традыцыя перадала нашчадкам не толькі формы і гукавыя значэнні многіх знакаў, але і іх парадак і назвы. Паслядоўнасць ʾālep — bēt — gīml — dālet адбілася ў грэчаскім альфа — бэта — гама — дэльта і ў самой назве абджад.
Арамейскае пісьмо і яго нашчадкі
Арамейскае пісьмо развілося з паўночна-заходняй семіцкай традыцыі ў пачатку I тысячагоддзя да н. э. Яго шырокаму распаўсюджанню садзейнічала выкарыстанне арамейскай мовы як мовы міжрэгіянальных зносін, а пасля — у адміністрацыі Дзяржавы Ахеменідаў.
З арамейскай пісьмовай традыцыяй непасрэдна або праз прамежкавыя галіны звязаны яўрэйскае, сірыйскае, набатаейскае, пальмірскае, мандэйскае, сагдыйскае і іншыя пісьменнасці. Частка гэтых сістэм захавала кансанантны прынцып, а частка ў працэсе далейшага развіцця набыла іншыя структурныя асаблівасці.
Арабскае пісьмо сфарміравалася на аснове набатаейскай галіны арамейскага пісьма. У наступныя стагоддзі разам з распаўсюджваннем ісламу яно было прыстасавана да шматлікіх семіцкіх і несеміцкіх моў.
Паўднёвааравійская традыцыя
Старажытнае паўднёвааравійскае пісьмо выкарыстоўвалася на поўдні Аравійскага паўвострава ў I тысячагоддзі да н. э. і першай палове I тысячагоддзя н. э. Яго асноўны набор складаўся з 29 зычных знакаў, сістэматычнай перадачы галосных не было.The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 10: Middle East-II. Old South Arabian. — Unicode Consortium, 2025.
Ад роднаснай паўднёвасеміцкай традыцыі паходзіць старажытнае эфіопскае пісьмо. Першапачаткова яно мела кансанантную структуру, але каля IV ст. н. э. было перабудавана: формы асноўных зычных знакаў пачалі сістэматычна змяняцца ў залежнасці ад наступнага галоснага, у выніку чаго сістэма стала абугідай.
Узнікненне поўнага алфавіта
Найбольш значным тыпалагічным пераўтварэннем заходнесеміцкага кансанантнага пісьма стала стварэнне грэчаскага алфавіта. Грэкі запазычылі фінікійскую сістэму і пераасэнсавалі некалькі знакаў для семіцкіх зычных, якіх не было ў грэчаскай мове, як асобныя літары для галосных.Jeffery L. H. The Local Scripts of Archaic Greece: A Study of the Origin of the Greek Alphabet and its Development from the Eighth to the Fifth Centuries B.C. — Oxford: Clarendon Press, 1961.
Так, фінікійскі ʾālep стаў грэчаскай Α для /a/, hē — Ε, yōd — Ι, а ʿayin — Ο. У выніку з'явілася сістэма, у якой зычныя і галосныя атрымалі асобныя асноўныя знакі; у тыпалогіі Дэніэлса грэчаскае пісьмо таму разглядаецца як першы вядомы алфавіт у вузкім значэнні.
Ад грэчаскага алфавіта праз стараіталійскія пісьменнасці паходзіць лацінскі алфавіт, а непасрэдна або пад моцным грэчаскім уплывам сфарміраваўся шэраг іншых еўрапейскіх пісьменнасцей, у тым ліку кірыліца. Такім чынам, сучасныя лацінскія і кірылічныя алфавіты генеалагічна ўзыходзяць да той самай заходнесеміцкай традыцыі, што і абджады, але тыпалагічна з'яўляюцца поўнымі алфавітамі.
Сучасныя абджады
Найбуйнейшай сучаснай кансанантнай пісьмовай традыцыяй з'яўляецца арабскае пісьмо. Яно выкарыстоўваецца для арабскай мовы, а яго мадыфікаваныя формы — для персідскай, урду, пушту, курдскіх і шэрагу іншых моў.
Яўрэйскае пісьмо таксама захоўвае асноўную структуру абджада. У сучасным іўрыце звычайны неагаласаваны тэкст запісваецца пераважна асноўнымі літарамі, тады як сістэма нікуд дазваляе пры неабходнасці дакладней паказваць галосныя і іншыя асаблівасці вымаўлення.
Да сучасных або нядаўна ўжываных сістэм арамейскай традыцыі з кансанантнай асновай належаць таксама сірыйскае, самарыцянскае і мандэйскае пісьмо. Ступень графічнага выражэння галосных у іх розная, таму кансанантныя сістэмы ўтвараюць не абсалютна аднародны клас.
Адна і тая ж гістарычная графічная аснова можа функцыянаваць па-рознаму ў розных мовах. Напрыклад, сучаснае арабскае пісьмо уйгурскай мовы сістэматычна абазначае галосныя, таму паводле функцыянальнай тыпалогіі з'яўляецца ўжо не абджадам, а поўным алфавітам.
Кансанантная традыцыя і беларускае пісьмо
З кансанантнай пісьмовай традыцыяй генеалагічна звязаны Беларускі арабскі алфавіт, якім татары Вялікага Княства Літоўскага запісвалі беларускія тэксты. Яго графічнай асновай было арабскае пісьмо — абджад арамейскага паходжання.Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс, 1968.
Аднак прыстасаванне арабскай графікі да беларускай мовы прывяло да істотнай перабудовы яе функцыянальнага прынцыпу. У беларускіх тэкстах галосныя перадаваліся значна сістэматычней, чым у класічнай арабскай арфаграфіі: для розных галосных выкарыстоўваліся агаласоўкі і спалучэнні іх з літарамі, у тым ліку аліф, ваў і йа.Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс, 1968. — С. 288—332.