Чарніцы

Чарніцы (Vaccínium myrtíllus) — від шматгадовых нізкарослых кусцікаў з роду сямейства .

Расліна распаўсюджана ў Азіі, Еўропе і Паўночнай Амерыцы ў раёнах з умераным і кліматам. Шырока выкарыстоўваюцца як лекавая і харчовая.

Назва Навуковая назва роду паходзіць ад  — «карова», па прыдатнасці лісця некаторых відаў на корм жывёле. Відавая назва myrtillus уяўляе памяншальнае ад  — «мірт», па падабенстве расліны з маленькім міртам.

Беларуская назва паходзіць ад колеру ягад і таго, што яны чарняць рукі і рот. Сярод беларускіх назваў такія, як чарніцыЛекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. «Наука и техника». Мн., 1974. 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.Ганчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927Шатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929, чарніцаАнтонов А. А. О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888Добровольский В. Н. Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914, чорніцы, чорныя ягадыFederowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897, чарнушкі.

Таксама назва роду кактусаў утворана ад назвы чарніц (Vaccinium myrtillus) і тлумачыцца вонкавым падабенствам пладоў гэтых кактусаў і чарніц.

Апісанне

Шматгадовая расліна.

Марфалогія

Кусцік, рэдка куст, які дасягае вышыні ад 15 да 30 см, радзей ад 5 (такія нізкія расліны пашыраны ў горных і тундравыхGunnevi Bonekamp, s. 78 раёнах) да 60, ці нават да 90 см. Расліна мае доўгае паўзучае карэнішча, якое дае вялікую колькасць парасткаў, з-за чаго чарнічнік утварае шырокія ўчасткі. Адна расліна можа займаць плошчу ў некалькі квадратных метраў.

Сцябло

Пад зямлёй (звычайна на глыбіні 15-20 см) ў выглядзе карэнішча дасягае максімуму 5,5 м даўжыні, пры сярэдняй даўжыні 2 м. Вузлы, з якіх вырастаюць разгалінаванні карэнішча або надземныя парасткі, размешчаны на адлегласці 20-30 см. Надземныя парасткі моцна разгалінаваны, накіраваны ўгару, галіны адыходзяць ад галоўнага стволіка пад вострымі кутамі. Маладыя — зялёныя, з патройнымі галінамі і з вострымі краямі, больш старыя — з шэра-карычневымі і шэрымі плямамі. Сцёблы голыя, рэдка рабрыстыя, апушаны ў зморшчынах. У самых старых раслінах можа быць да 17 мм у дыяметры ля аснавання.

Лісце

Лісце чаргова. Лісце кароткахвосцікавае (хвосцік каля 1 мм даўжыні). Пласцінка бледна-зялёная, голая і тонкая. Мае даўгавата-авальную форму, на краях дробна-пілаватая, на вяршыні круглявая або завостраная, ля аснавання клінаватая. Дасягае, як правіла, ад 1 да 1,5 см у даўжыню, і рэдка да 4 см у шырыню, як правіла, 0,1-1,5 см, рэдка да 3 см. З ніжняга боку ліста праводзячыя пучкі выразна бачныя, а з верхняга — невыразныя. Нерваў другога парадку маецца 6-7 пар. Увосень лісце афарбоўваецца чырвоным і ападае на зіму. Дажджавая вада па жалабках лісця і хвосціках адводзіцца да галін з глыбокімі баразёнкамі, па якіх і скочваецца да корня.

Кветкі

Цвіце ў маі-пачатку чэрвеня. Кветкі правільныя, сядзяць па адной, рэдка па дзве, развіваюцца на мінулагодніх парастках, звісаюць у пазухах лісця на хвосціках даўжынёй 3-5 мм. Вяночак мае чатыры-пяць дробных зубчыкаў даўжынёй 0,4–0,6 мм. Ён бочкападобны ад зелянява-белага праз ружова-зялёны да бела-ружовага, дасягае да 6 мм у даўжыню. Адгін чашачкі непадзельны. Тычынак дзесяць, даўжыня да 3 мм, з якой каля 1,5 мм — нітка, а каля 2 мм — пылавік. Іх ніткі злёгку выгінаюцца і пашыраны ў ніжняй частцы. злёгку злучаныя бакамі, на канцах выцягнуты ў доўгія конусы. Песцік — адзін, ён у два разы даўжэй за тычынкі і таму крыху выступае над вяночкам. Складаецца з 4-5 . Завязь ніжняя, у яе поласці шматлікія семязавязі.

Кветка нахілена ўніз, і гэта абараняе пылок ад волкасці.

thumb|right||Збор чарніц у Францыі

: .

Плады

спачатку зялёныя, потым чырванеюць і становяцца больш цёмнымі з паспяваннем. Спелыя ягады шарападобныя, сінявата-чорныя з-за васкавога шызаватага налёту або проста чорныя. Васкавы налёт лёгка выдаляецца, і тады ягада цалкам адпавядае сваёй назвеHonkavaara, Johanna: «Ultraviolet cues in fruit-frugivore interactions», sivu 22. Jyväskylä: University of Jyväskylä, 2002. Дыяметр ягад дасягае 6-10 мм.

Ягады становяцца спелымі ў ліпені-жніўні.

Нутро мяккае, чырвона-фіялетавае ці пурпурнае, насенін можа быць да 40, але сярэдняя колькасць звычайна напалову менш. Яны карычневага колеру, даўжынёй ад 1 да 1,5 мм.

Распаўсюджанне thumb|left|160px|Кветка thumb|left|160px|Кветка Арэал віду ахоплівае ўсю Паўночную і Цэнтральную Еўропу. Паўднёвая мяжа арэалу на кантыненце праходзіць праз цэнтральную частку Пірэнэйскага паўвострава, Корсіку, цэнтральную частку Апенінскага паўвострава і на Балканах (Албанія, Македонія і Балгарыя, але від адсутнічае на шырокіх тэрыторыях Сярэднедунайскай нізіны. На поўначы від сустракаецца па ўсёй Скандынавіі і Ісландыі. У Польшчы гэты від шырока распаўсюджаны па ўсёй краіне, але месцамі сустракаецца радзей або цалкам адсутнічае (напрыклад, на Жулавах, лакальна на Падляшшы і ў Мазовіі). Скапленні чарнічнікаў, якія ў Польшчы называюць словам «jagodzisko», апісваюцца як больш вялікія і багатыя ў паўночнай частцы краіны. На Беларусі сустракаецца часта і паўсюдна. Далей на ўсход чарніцы дасягаюць Цэнтральнай Сібіры, сустракаюцца ў Заходняй і Усходняй Сібіры. Сустракаецца на Палярным Урале і ў Краснаярскім краі (у бярэзніках), Арктыцы (у сухой кустовай тундры), на паўвостраве Канін і ў Прыобскай тундры (у зарасніках ), паступова знікаючы на поўначы. Паўднёвая мяжа перасякае Цэнтральную Украіну і Расію. На поўдні расце ў гарах Алтая. У Каўказскім рэгіёне маецца вобласць распаўсюджання, раздзеленая , від таксама распаўсюджаны ў паўночнай частцы Малой Азіі. На Далёкім Усходзе від сустракаецца рэдка, у тым ліку на паўночнай і цэнтральнай частцы вострава Хонсю. У Паўночнай Амерыцы гэты від расце на паўднёвым ускрайку Грэнландыі (дзе ён мог быць інтрадукаваны вікінгамі), у паўднёва-заходняй частцы канадскай правінцыі Альберта і паўднёвым усходзе Брытанскай Калумбіі. У ЗША сустракаецца ў заходняй частцы краіны, у штатах: Каларада, Айдаха, Мантана, Арэгон, Вашынгтон, Ваёмінг, Нью-Мексіка, Арызона, Невада і Юта.

Расце вялікімі зараснікамі ў хвойніках, ельніку і ялова-шыракалістых лясах у супольнасці з , , , , і папараццю-. Аддае перавагу кіслым глебам, гумінавым і не занадта сухім.

Біялогія

Развіццё

Кусцік, . Расліны прарастаюць скрозь карэнішчы канцэнтрычна знутры, утвараючы няправільныя круглыя плямы з самымі старымі часткамі карэнішчаў і кустоў у сярэдняй частцы, з самымі маладымі на ўскраінах. Асобныя клоны чарніц распаўсюджваюцца на плошчы дыяметрам да 6-7 м. Карэнішчы разгаліноўваюцца . Расце адным ствалом без разгалінавання да вышыні 20-30 см, пасля чаго ўтварае дзве, радзей тры ці болей галінак. Сярэдняя расце самай моцнай і вырастае ў надземны парастак або працягвае расці карэнішчам, утвараючы праз 20-30 см новую групу надземных парасткаў. Развіццё карэнішчаў працягваецца на бакавых галінах. У папуляцыі пераважаюць , маладзейшыя за 6 гадоў. Надземныя парасткі на працягу першых гадоў растуць толькі ў вегетацыйнай форме. Яны ўпершыню заквітаюць прыкладна праз 3-5 гадоў, інтэнсіўна цвітуць і даюць плады прыкладна з 5 да 13 гадоў. Інтэнсіўнае цвіценне наступае з другога года. Больш старыя асобнікі ўступаюць у фазу старэння і саслабляюць цвіценне. Пасля дасягнення 15-гадовага ўзросту, рост раслін запавольваецца, яны рэдка ўтвараюць новыя парасткі і надземныя парасткі, жывуць прыкладна да 34 гадоў.

Цвіце з красавіка па чэрвень. Кветкі могуць апыляцца двума спосабамі: з дапамогай насякомых і самаапыленнем. У натуральных умовах зафіксавана апыленне такімі відамі, як , , , , , , , , , , , , , , , . Па самаапыленне адзіным істотным фактарам з’яўляецца ўплыў сілы цяжару.

Час ад апылення да поўнага паспявання пладоў складае каля 2 месяцаў (40-60 дзён). Перыяд плоданашэння доўжыцца ад 21 да 41 дня.

ў прыродных умовах назіраюцца рэдка. Прарастанне адбываецца восенню і вясной. Рост расады вельмі павольны. дасягае да 1 см у даўжыню, ён аголены і травяністы. Дзве семядолі маюць амаль эліптычнае ланцэтнае аснаванне з закругленым кончыкам. Дасягаюць да 4 мм даўжыні. дасягае да 1 мм даўжыні. Да каля 10 тыдняў растуць толькі адзінкавыя ювенільныя лісты, адрозныя з’яўленнем мнагаклетачных залозістых вейчыкаў на іх краі і ніжнім баку. Растуць звіліста, маюць эліптычную бляшку і даўжыню да 3 мм. Уласна лісце з’яўляецца толькі ў трохмесячных раслін.

Увосень вылучаюцца пажыўныя рэчывы, якія выводзяцца з надземных органаў у карэнішчы. Тады і ўвесну карэнішчы растуць больш за ўсё. Карані растуць з карэнішчаў галоўным чынам у канцы лета і ўвосень, калі новыя парасткі растуць над зямлёй у канцы вясны і ў пачатку лета. Ва ўмовах высокагор’яў расліны распаўсюджваюцца толькі вегетатыўна.

Генетыка і размнажэнне Лік храмасомаў 2n = 24. Расліны размножваюцца пераважна вегетатыўна, а насеннае размнажэнне абмежавана. У выніку існуюць групы каліў, не вельмі генетычна разнастайных, нават удзел насякомых у пераносе пылка не гарантуе ў гэтай сітуацыі перакрыжаванага апылення. Самаапыленне ў чарніц прыводзіць да рэзкага зніжэння ўтварэння жыццяздольнага насення, што звязана з хуткім з’яўленнем ў выніку . Пасля апылення пылком падобнай або генетычна ідэнтычнай асобіны адбываецца апладненне, але колькасць утворанага насення абмежавана, што звязана з гібеллю зародка падчас развіцця. Гэтую з’яву можна інтэрпрэтаваць як інбрэдную дэпрэсію ці як частковы механізм на генетычным узроўні. Колькасць пладоў аднолькавая як пры крыжаваным апыленні, так і пры самаапыленні, паколькі памер пладоў карэлюе з колькасцю і памерам насення — разнастайнасць клонаў спрыяе павышэнню ўрадлівасці раслін. Была выяўлена значна больш высокая генетычная разнастайнасць раслін у асобных папуляцыях (86 %), чым паміж імі (14 %).

Фітахімічныя асаблівасці Асаблівасцю гэтага віду з’яўляецца асабліва высокае ўтрыманне антацыянаў (самае вялікае з прадстаўнікоў роду ). Доля асобных хімічных злучэнняў у гэтай групе з’яўляецца зменнай і залежыць ад шматлікіх фактараў. У 100 г вагі свежай садавіны ўтрымліваецца ад 300 да 700 мг. У пладах з розных папуляцый у Фінляндыі сярэдняе ўтрыманне антацыянаў складае 2878 мг/100 г сухой вагі. У пладах раслін, якія растуць у паўднёвай частцы гэтай краіны, агульнае ўтрыманне антацыянаў было ніжэй, і ў асноўным гэта былі гліказіды . У паўночных раёнах у пладах пераважалі гліказіды . На пачатковай стадыі паспявання яны ў асноўным вырабляюць і , але затым іх утрыманне хутка памяншаецца. Спецыфічны для чарніц набор антацыянаў называецца . У склад уваходзяць 14-15 розных злучэнняў антацыянавай групы. У моцна шчолачным асяроддзі яны зялёныя, у слабашчолачным — цёмна-сінія, а ў кіслым — чырвоныя. Доля антацыянаў у пладах павялічваецца з іх паспяваннем і парой года. Багацейшымі на антацыяны з’яўляюцца плады, сабраныя ў канцы лета, якія ўтрымліваюць у 1,5 разы больш гэтых злучэнняў, чым плады, сабраныя ў ліпені.

Утрыманне складае ў сярэднім 14 мг на 100 г пладоў і памяншаецца па меры іх паспявання.