Гео́ргій Я́каўлевіч Сядо́ў (5 мая (23 красавіка) 1877 — 5 сакавіка (20 лютага) 1914) — расійскі гідрограф, палярны даследчык, старшы лейтэнант. Арганізатар няўдалай экспедыцыі да Паўночнага полюса, падчас якой памёр, не дасягнуўшы заяўленай мэты, прайшоўшы прыкладна 200 кіламетраў з неабходных 2000 км.
Выхадзец з рыбацкай сям’і, афіцэр ваенна-марскога флоту (старшы лейтэнант), правадзейны член Рускага геаграфічнага таварыства, ганаровы член Рускага астранамічнага таварыства.
Удзельнічаў у экспедыцыях па вывучэнні вострава Вайгач, вусця ракі Кары, Новай Зямлі, Карскага мора, Каспійскага мора, вусця ракі Калымы і марскіх падыходаў да яе, Крыжовай губы.
У савецкі час дзейнасці Сядова надавалася асаблівая ўвага, паколькі ён з’яўляўся выхадцам з самых бедных слаёў народа.
Дзяцінства Нарадзіўся на хутары Крывая Каса (Вобласць Войска Данскога, цяпер пасёлак Сядова ў Новаазоўскім раёне Данецкай вобласці). У сям’і было чацвёра сыноў: Міхаіл, Іван, Васіль і Георгій (Ягор), а таксама пяць дачок: Меланія, Аўдоцця, Кацярына, Марыя і Ганна. Бацька, Якаў Яўцеевіч Сядоў, паходзіў з Палтаўскай губерні і займаўся рыбалоўствам і пілоўкай лесу. Калі ён сыходзіў у запой, прапіваў маёмасць і сям’я Седова жыла надгаладзь, калі выходзіў з запою, актыўна працаваў і сям’я пачынала жыць ніштавата.
Георгій з васьмі гадоў займаўся з бацькам рыбалоўствам, хадзіў на падзённую працу, працаваў у полі. Пасля таго як бацька сышоў з сям’і на тры гады, маці — Наталля Сцяпанаўна — наймалася на падзённую працу, так як сям’я стала галадаць. Старэйшы брат Міхаіл у гэты час ужо працаваў, але зарабляў мала, малодшыя браты — Васіль і Георгій — дапамагалі маці. Неўзабаве пасля сыходу бацькі ад запалення лёгкіх памёр Васіль, пасля чаго Георгія аддалі ў батракі заможнаму казаку, у якога ён працаваў за ежу. У казака хлопчык пас быкоў, веяў зерне, вазіў грузы. Справы сям’і трохі палепшыліся пасля вяртання бацькі.
У 1891 годзе ва ўзросце 14 гадоў Георгій паступіў у , за два гады скончыў трохгадовы курс. У школе ён быў першым вучнем, неафіцыйным памочнікам настаўніка, старэйшым у шыхце ваеннай гімнастыкі і атрымаў па заканчэнні пахвальны ліст. Пасля школы парабкаваў у мясцовага багацея Афончыкава, але, пасля таго, як ад стомы праспаў і за што быў пабіты бізуном, ад крыўды сышоў ад яго. Праз месяц стаў працаваць прыказчыкам у краме Фралова на Крывой касе.
Да гэтага часу ў юнака сфармавалася мара быць капітанам далёкага плавання, а пасля размовы з маладым капітанам шхуны, якая швартавалася на прычале Крывой касы, мара адужэла, і юнак цвёрда вырашыў паступаць у мараходныя класы Таганрога або Растова-на-Доне. Бацькі былі супраць вучобы сына, і ён стаў таемна рыхтавацца да сыходу з дому — збіраў грошы, схаваў свае метрычнае пасведчанне і пахвальны ліст царкоўна-парафіяльнага вучылішча.
Вучоба
У 1894 годзе Сядоў пакінуў сям’ю і дабраўся да Таганрога, а адтуль параходам — да Растова-на-Доне. Інспектар мараходных класаў паставіў яму ўмову, што прыме яго на вучобу, калі Георгій праплавае тры месяцы на гандлёвым судне. Юнак уладкаваўся працаваць матросам на параходзе «Труд» у капітана Н. П. Мусуры і плаваў на ім лета і пачатак восені па Азоўскім і Чорным морах. У апошні месяц капітан перавёў яго на масток рулявым. 13 лістапада Георгій Сядоў паступіў у «мараходныя класы» імя графа Кацэбу ў Растове-на-Доне, пасля чаго напісаў пра гэта ліст бацькам. Бацькі, даведаўшыся пра паступленне, змянілі сваё меркаванне і з тых часоў падтрымлівалі сына, а ён, у сваю чаргу, высылаў ім зэканомленыя грошы. У другім паўгоддзі юнака за выдатныя поспехі ў вучобе вызвалілі ад платы за навучанне, затым перавялі ў другі клас без экзаменаў і датэрмінова адпусцілі на вакацыі. Улетку 1895 года Сядоў працаваў на параходзе «Труд» рулявым, а наступную навігацыю — другім памочнікам капітана.
Пасля трох гадоў навучання ў мараходных класах Сядоў у 1899 годзе атрымаў дыплом кабатажнага плавання і ўладкаваўся працаваць на невялікі сухагруз. 14 сакавіка 1899 года ў Поці ён здаў экзамен і атрымаў дыплом штурмана далёкага плавання, пасля чаго быў прызначаны на параход «Султан». У адным з плаванняў гаспадар судна паставіў яго капітанам і прапанаваў накіраваць судна на камяні, каб атрымаць за яго страхавую прэмію. Георгій Якаўлевіч адмовіўся і прывёў у Наварасійскі порт даверанае яму судна спраўным. Пасля гэтага малады капітан атрымаў разлік і застаўся без працы. Ён не знайшоў працы, акрамя таго, хацеў займацца марской навукай і экспедыцыйнай дзейнасцю, для чаго трэба было перайсці ў ваенны флот.
Сядоў паступіў вальнапісаным у ваенна-марскі флот і прыбыў у Севастопаль, быў залічаны ў вучэбную каманду і прызначаны штурманам на навучальнае судна «Беразань». У 1901 годзе, дамогшыся звання прапаршчыка запасу, Георгій Якаўлевіч жыў у Пецярбургу, дзе экстэрнам здаў экзамены за курс марскога корпуса і быў узведзены ў паручнікі запасу. Рыхтавацца да здачы экзамену ў марскі корпус Сядову дапамагаў інспектар мараходных класаў контр-адмірал Аляксандр Кірылавіч Дрыжэнка, які даслаў былому вучню праграму Марскога корпуса і літаратуру, а таксама забяспечыў яго рэкамендацыйным лістом да брата — Ф. К. ДрыжэнкіКолотило Л. Г. Фёдор Кириллович Дриженко (1858—1922). — СПб.: Наука, 1997. — 128 с. — С. 86—93. — ISBN 5-02-024722-7..
Служба
У 1901 годзе Сядоў з’явіўся з рэкамендацыйным лістом да Ф. К. Дрыжэнкі. Н. В. Пінегін успамінаў:
Навуковец прыняў Сядова ласкава і нават прымусіў пасяліцца ў сябе, пакуль не атрымаецца паступіць на службу. Дрыжэнка і яго сябар гідрограф Варнек дапамаглі пераадолець перашкоды, якія ўзніклі пры клопатах аб дазволе сялянскаму сыну трымаць экзамен за курс Марскога корпуса. Распавядаў Сядоў, што яго сябры і заступнікі дамагліся спачатку нейкага папярэдняга выпрабавання… Афіцыйны экзамен здаў бліскуча і быў узведзены ў чын паручніка па Адміралцейству… Па радзе Дрыжэнкі Сядоў паступіў на службу ў Галоўнае Гідраграфічнае ўпраўленне.Пинегин Н. В. Полярный исследователь Г. Я. Седов. — Ростов: Ростовское областное книжное издательство, 1940. — С. 84—85.
Вясной 1902 года Сядоў быў залічаны на сапраўдную службу па Адміралцейства ў Галоўнае Гідраграфічнае ўпраўленне.
Накіраваны ў Гідраграфічную экспедыцыю Паўночнага Ледавітага акіяна, якая праводзіла ў 1902 годзе вывучэнне раёна вострава Вайгач, а таксама гідраграфічныя працы ў вусці ракі Кары і каля Новай Зямлі. Выконваў абавязкі памочніка начальніка Гідраграфічнай экспедыцыі.
Дзейнасць Сядова атрымала высокую ацэнку з боку кіраўніка экспедыцыі гідрографа А. І. Варнека:
Заўсёды, калі трэба было знайсці каго-небудзь для выканання цяжкай і адказнай справы, спалучанай часам з немалой небяспекай, мой выбар падаў на яго, і ён выконваў гэтыя даручэнні з поўнай энергіяй, неабходнай асцярожнасцю і веданнем справы.
У 1903 годзе выконваў абавязкі памочніка начальніка экспедыцыі ўжо пад кіраўніцтвам Ф. К. Дрыжэнкі па апісанні Карскага мора. У гэтым жа годзе ў Архангельску Сядоў сустрэў і пазнаёміўся з яго капітанам Энтані Фіялай, які рыхтаваўся да экспедыцыі на Паўночны полюс, што ў далейшым падштурхнула Г. Я. Сядова да арганізацыі ўласнай экспедыцыі, аднак з-за руска-японскай вайны планы па яе падрыхтоўцы прыйшлося адкласці. У час руска-японскай вайны Сядоў камандаваў мінаноскай № 48 Сібірскай ваеннай флатыліі, якая несла вартавую вахту ў Амурскім заліве.
У 1905 годзе Георгій Якаўлевіч быў прызначаны памочнікам лоцмайстра Нікалаеўскай-на-Амуры крэпасці. 2 мая 1905 года «за выдатна шчырую службу» ганараваны ордэна св. Станіслава 3-й ступені. У 1906 годзе пад кіраўніцтвам Сядова былі праведзены лоцмайстарскія работы па паляпшэнні ўмоў суднаходства на Амуры. У 1906 і 1907 гадах у газеце «Усурыйскае жыццё» ён апублікаваў артыкулы «Паўночны акіянскі шлях» і «Значэнне Паўночнага акіянскага шляху для Расіі», дзе абгрунтоўваў далейшае асваенне Паўночнага марскога шляху.
У 1907 годзе Георгій Якаўлевіч за свой кошт выдаў брашуру «Права жанчыны на моры», у якой казаў, што жанчынам таксама трэба даць права на атрыманне марской адукацыі. У 1908 годзе працаваў у экспедыцыі Каспійскага мора пад кіраўніцтвам Ф. К. Дрыжэнкі, дзе праводзіў рэкагнасцыровачныя працы для складання новых навігацыйных карт. У 1909 годзе даследаваў вусце ракі Калымы і марскіх падыходаў да яе. У 1910 годзе на Новай Зямлі Сядоў картаграфаваў Крыжовую губу, дзе быў закладзены Ольгінскі пасёлак. У 1911 годзе Георгій Якаўлевіч ізноў працаваў над картамі і лоцыяй Каспійскага мора.
Вяселле
У 1909 годзе Сядоў пазнаёміўся з будучай жонкай — Верай Валяр’янаўнай Май-Маеўскай (пляменніцай генерала У. З. Май-Маеўскага). У ліпені 1910 годзе ён ажаніўся з Верай Валяр’янаўнай у Адміралцейскім саборы Санкт-Пецярбурга, размешчаным у будынку Галоўнага Адміралцейства. У гэтым жа будынку знаходзілася і Галоўнае Гідраграфічнае ўпраўленне, дзе служыў Сядоў. Ён з’яўляўся, як і ўсе служачыя Галоўнага Гідраграфічнага ўпраўлення, вернікам Адміралцейскага сабора.
Сваёй жаніцьбай, як лічыў Сядоў, ён максімальна наблізіўся да «вышэйшага свету».
Паводле некаторых дадзеных, у 1908 ці 1909 годзе ён абзавёўся маёнткам ў Палтаўскай губерні. Пры гэтым Сядову пастаянна здавалася, што яго недаацэньваюць і ўсяляк абыходзяць па службе:
Раз-пораз ад Сядова было чутна скаргі аб стаўленні да яго як да «выскачкі»Григорьев Г. К. Дороги ведут в Арктику. — М.: Мысль, 1969. — С. 46..
Некалькі разоў Сядоў парываўся пакінуць службу, але Ф. К. Дрыжэнка кожны раз цярпліва яго адгаворваў ад гэтага, аднак нават ён не заўсёды мог утрымліваць Сядова ў разумных рамках. Прэтэнзіі і ганарлівасць Сядова былі вельмі высокіміКолотило Л. Г. Фёдор Кириллович Дриженко (1858—1922). — СПб.: Наука, 1997. — 128 с. — ISBN 5-02-024722-7..
У навуковых таварыствах
Сабраныя падчас экспедыцыйных прац матэрыялы Георгій Якаўлевіч перадаў ва ўстановы навукі і музеі.
6 красавіка 1910 года Рускае геаграфічнае таварыства (РГТ) па прапанове , У. А. Обручава, і абрала Георгія Сядова сваім членам.
Экспедыцыя да полюса
Традыцыйна экспедыцыю Г. Я. Сядова называюць «Першай рускай экспедыцыяй да Паўночнага полюса». Аднак, гэты тэрмін нясе ў сабе пэўную падмену паняццяў, пра якую палярнік З. М. Канеўскі пісаў у навуковым часопісе «Прырода»:
Ні адна кніга, ні адзін артыкул па гісторыі Крайняга Поўначы не абыходзілася і не абыходзяцца па гэты дзень без паважнай, а часцей — нястрымна захопленай згадкі аб экспедыцыі Сядова. Нібы яна, без ахвяр і страт, завяршылася небывалым поспехам, «заваяваннем» полюса, дасягненнем пастаўленай мэты! «Экспедыцыя выдатнага рускага палярнага даследчыка Г. Я. Сядова да Паўночнага полюса» — вось што напісана на ўсіх сцягах, якія праслаўляюць імя Сядова. Які полюс? Ці можна памінаць гэты і дагэтуль цяжкадасягальны пункт, на шляху да якога Сядоў прайшоў усяго сто кіламетраў? Сто з дзвюх тысяч…
Прычына і мэты экспедыцыі У 1912 годзе ў Сядова з’явілася задума экспедыцыі да Паўночнага полюса. Да гэтага часу пра пакарэнне Паўночнага Полюса ўжо заявілі амерыканцы Фрэдэрык Кук (1908) і Роберт Піры (1909).
Прынцыповай умовай экспедыцыі Сядоў чамусьці лічыў неабходнасць апярэдзіць на полюсе Амундсена, хоць няўдалая спроба апошняга дасягнуць Паўночнага полюса была зроблена толькі ў 1918 годзе ў экспедыцыі на .
9 сакавіка 1912 года Сядоў накіраваў у Галоўнае Гідраграфічнае таварыства наступны тэкст:
Гарачыя парывы ў рускіх людзей да адкрыцця Паўночнага полюса выяўляліся яшчэ ў часы Ламаносава і не пагаслі да гэтага часу. Амундсен жадае ў што б там ні стала пакінуць гонар адкрыцця за Нарвегіяй і Паўночнага полюса. Ён хоча ісці ў 1913 годзе, а мы пойдзем у гэтым годзе і дакажам ўсім свеце, што і рускія здольныя на гэты подзвіг…
З гэтага моманту Сядоў загнаў сябе ў цэйтнот, таму што часу для падрыхтоўкі экспедыцыі практычна не было. Прычына такой паспешнасці, на думку Л. Г. Калацілы, наступная: