Каспа́р Ха́ўзер (раней таксама Каспа́р Га́ўзер, / Casparus Hauser), празваны «Дзіця Еўропы» (як мяркуецца, — ) — вядомы сваім таямнічым лёсам знайдыш, адна з загадак XIX стагоддзя. Юнак, які практычна не ўмеў хадзіць і гаварыць, быў знойдзены ў Нюрнбергу, у Пяцідзясятніцу 1828 года, быў забіты невядомым праз пяць гадоў. Нягледзячы на ўсе намаганні і велізарную ўзнагароду, прызначаную баварскім каралём, ні сапраўднае імя, ні паходжанне Каспара, ні прычыну яго забойства, ні асобу забойцы вызначыць так і не ўдалося.
Паводле расказаў самога Каспара, , што непадалёк ад Базеля, і гучанне венгерскай і нямецкай моў выклікалі ў яго смутныя ўспаміны дзяцінства, пры тым што ва ўзросце 3 ці 4 гадоў юны Каспар быў заключаны невядомым у падземную камеру, дзе ў поўнай адзіноце жыў да шаснаццаці гадоў, пакуль не быў знойдзены і дастаўлены ў Нюрнберг. У народзе ўпарта хадзілі чуткі, што Каспар — наследны прынц Бадэнскага трона, выкрадзены з калыскі (афіцыйна «памерлы»), трон якога заняў узурпатар. Канчатковага адказу на пытанне, кім быў на самай справе Каспар Хаўзер, няма да цяперашняга часу.
Біяграфія
Пачатак
З’яўленне
26 мая 1828 года на рынкавай плошчы Нюрнберга быў заўважаны незвычайны падлетак прыкладна 16-17 гадоў . Яго сустрэў нейкі шавец Вайхман, аб якім вядома толькі, што ён жыў па суседству з . Выйшаўшы з дому паміж чатырма і пяццю гадзінамі папаўдні, ён накіроўваўся да Новай Брамнай вуліцы (), дзе сустрэў свайго прыяцеля Бэка. Прыяцелі вырашылі адправіцца за горад, папіць піва і патанцаваць, калі заўважылі непадалёк дзіўнага юнака, які гайдаўся, нібы п’яны, ён знакамі паказваў ім спыніцца. Яны зацікавіліся яго паводзінамі і падышлі бліжэй, пасля чаго незнаёмы спытаў іх, як прайсці да прадмесця Ное Торштрасэ.
Вайхман прапанаваў паказаць дарогу, але, прайшоўшы некалькі крокаў, юнак моўчкі працягнуў шаўцу канверт, адрасаваны «Пану камандуючаму 4-м эскадронам 6-га палка лёгкай кавалерыі. Нюрнберг». Шавец паспрабаваў даведацца ў юнака, хто ён і чаго хоча, але не змог дабіцца зразумелага адказу. Ён давёў юнака да бліжэйшага паста гарадской варты і здаў з рук у рукі салдатам. Адтуль невядомы падлетак быў накіраваны да дома камандуючага пана Фрыдрыха фон Весэніга (), які пражываў у прадмесці.
На думку першага біёграфа Каспара Хаўзера (як пазней сталі называць знайдыша), , Ансельма фон Феербаха, паліцыя горада адразу дапусціла шэраг грубых промахаў, якія ў далейшым не дазволілі па гарачых слядах раскрыць магчымае злачынства, якое па законах краіны ўяўлялася бясспрэчным. Паліцэйскія проста не надалі значэння таму, што адбылося; дакументы па факце выяўлення невядомага мелі шмат прабелаў і супярэчнасцей. Імя шаўца, які даставіў падлетка, засталося невядомым. Яго паказанні, запісаныя невядома кім і з чыіх слоў, відавочна супярэчылі фактам. Напрыклад, ён нібыта запэўніваў, што юнак у адказ на яго пытанне «Адкуль ты ўзяўся?» — адказаў «З Рэгенсбурга» і далей, падышоўшы да Новай брамы, заўважыў, што яна скончана нядаўна і таму так называецца.
Аднак, паводле сведчанняў фон Феербаха, які ўпершыню ўбачыў Каспара Хаўзера праз два месяцы, той тлумачыўся з людзьмі пераважна жэстамі і абрыўкамі слоў, а ў дзень свайго выяўлення і зусім не мог нічога сказаць, акрамя «Не ведаю» і «Хачу быць кавалерыстам, як мой бацька», прычым паўтараў гэтыя фразы чыста механічна, відавочна не разумеючы іх сэнсу. Па здагадцы фон Феербаха, шавец палічыў юнака прыдуркаватым і, па сутнасці, прыдумаў астатняе. Гэтак жа незразумела, як Каспар Хаўзер, які з цяжкасцю трымаўся на нагах, наогул мог прайсці патрэбную адлегласць.
Так ці інакш, знайдыш быў дастаўлены да дома капітана фон Весэніга (паводле іншай крыніцы, Каспар Хаўзер прыбыў самастойна, а фон Весэніг меў званне палкоўніка), куды ўвайшоў, не зняўшы шапкі, і на пытанне слугі, што яму трэба, адказаў, што яго накіравалі ў гэты дом і што ён застанецца тут, заключыўшы пры гэтым: «Хачу быць кавалерыстам, як мой бацька». Пазней слуга расказваў, што юнак здаўся яму да крайнасці змучаным. Знайдыш плакаў, з цяжкасцю трымаўся на нагах і яўна пакутаваў ад голаду і смагі. Слуга (па загадзе гаспадыні, якой за адсутнасцю мужа быў перададзены ліст) прапанаваў яму мяса і піва, аднак малады чалавек выплюнуў і тое, і другое, грымасай выказаўшы сваю агіду. Затое ён прагна з’еў кавалак чорнага хлеба, запіўшы яго шклянкай вады. Спробы распытаць яго нічога не далі, невядомы завучана паўтараў «Хачу быць кавалерыстам, як мой бацька», відавочна не разумеючы, пра што яму кажуць, у выніку чаго слуга зрабіў выснову, што перад ім нейкі дзікун. Паколькі фон Весэніга не было дома, слуга праводзіў незнаёмца ў стайню і прапанаваў адпачыць на ахапку саломы, дзе той і заснуў.
Фон Весэніг прыйшоў дадому праз некалькі гадзін, і ўзбуджаныя дзеці тут жа паведамілі яму пра «дзікуна». Капітан адправіўся ў стайню і паспрабаваў разбудзіць невядомага, але той не рэагаваў на крыкі, штуршкі, плясканні па твары і нават спробу паставіць яго на ногі. У рэшце рэшт, пасля доўгіх намаганняў яго ўдалося прывесці ў прытомнасць (паводле іншых звестак, Весэніг пайшоў будзіць Хаўзера ў суправаджэнні трох афіцэраў, і Каспар прачнуўся імгненна). Убачыўшы яркую кавалерыйскую форму, невядомы выказаў зусім дзіцячае захапленне. З наіўным захапленнем малады чалавек дакрануўся да дзяржальна шаблі Весэніга і ціха прамовіў: «Вось такім я хацеў бы быць». На гэта быў адказ афіцэра, што для кавалерыста той занадта малы ростам і што яму варта паспрабаваць свае сілы ў пяхоце. «Не, не, не ў пяхоту… Я хачу быць вось гэтым…», — усклікнуў малады чалавек. Дамагчыся ад незнаёмца звестак аб яго асобу, па-ранейшаму, не ўдавалася, за выключэннем адной фразы — «Хачу быць кавалерыстам, як мой бацька». На пытанне Весэніга, як яго завуць, юнак сказаў: «Мой апякун казаў мне заўсёды адказваць: „Не ведаю, ваша міласць!“». Агаліўшы, нарэшце, сваю галаву, ён дадаў: «Мой апякун раіў мне заўсёды здымаць капялюш і казаць „Ваша міласць“». Пазней, даючы паказанні перад судом, фон Весэніг прызнаўся, што інфантыльнасць невядомага ніяк не спалучалася з яго меркаваным узростам (юнак выглядаў гадоў на 17, з пушком над верхняй губой), і бравы ваенны быў проста збіты з панталыку. У рэшце рэшт, вырашана было даставіць дзіўнага візіцёра ў паліцэйскі ўчастак.
Каля 8 гадзін вечара зморанага юнака прывялі ў паліцэйскі камісарыят. У гэты час там знаходзілася некалькі малодшых афіцэраў і ніжніх паліцэйскіх чыноў. Спробы дапытаць невядомага па звыклым сцэнарыі — імя, узрост, месца пражывання — нічога не далі. Ад яго можна было дамагчыся толькі трох фраз: «Мой дом» (паводле іншых звестак «Дадому» або «Адвядзіце дадому»), «Не ведаю» і «Хачу быць кавалерыстам, як мой бацька», да чаго дадаваліся слёзы і невыразныя гукі. Юнак, відаць, не ўсведамляў, дзе знаходзіцца, не выказваў ніякіх пачуццяў, яго позірк, рассеяны, як у прыдуркаватага, абыякава слізгаў вакол. Прадпрымаліся спробы ўздзейнічаць на юнака вокрыкамі, але ніякія строгасці не падзейнічалі. Паліцыянты былі зусім збітыя з толку — выпадак відавочна выходзіў за межы звыклага. Аб злачынстве відавочна гаворкі не было, невядомы выклікаў у іх толькі жаль. Спроба накарміць яго мясам і півам скончылася роўна гэтак жа, як і ў мінулы раз, і зноў ён пагадзіўся з’есці кавалак чорнага хлеба і выпіць вады.
Адзін з паліцэйскіх дастаў з кішэні манету. Бліскучы прадмет адразу выклікаў ажыўленне і цалкам дзіцячую рэакцыю. Знайдыш з захапленнем пачаў круціць манету ў руках, пасля чаго стаў паўтараць «конік, конік» (Ross, Ross), жэстамі паказваючы, што манетка падышла б для ўпрыгожвання конскай збруі. Па патрабаванні паліцыі Каспар здолеў сяк-так прачытаць Pater noster.
Нарэшце, хтосьці здагадаўся прынесці яму паперу і чарніла і, практычна не спадзеючыся на поспех, жэстамі прапанаваў напісаць што-небудзь. Аднак невядомы ўпэўнена ўзяў пяро і вывеў на паперы «Каспар Хаўзер». Пад гэтым імем ён і ўвайшоў у гісторыю. Спробы прымусіць яго напісаць назву месца, адкуль ён прыйшоў, канчаліся толькі тым, што юнак паўтараў: «Мой дом. Хачу быць кавалерыстам… Чаму не». Дамагчыся ад яго чаго-небудзь іншага было цалкам немагчыма.
Бо было ўжо позна, спробы ўстанавіць асобу невядомага вырашылі адкласці на заўтра. Аднаму з паліцэйскіх даручылі адвесці Каспара на ноч у Фестнэраву вежу, — мясцовую турму, дзе ўтрымліваліся валацугі. Адлегласць была вельмі невялікай, але Каспар прайшоў яе з велічэзнай цяжкасцю, плакаў і адчуваў сябе дрэнна. Іншая крыніца, наадварот, сведчыць, што затрыманы даволі лёгка для яго самаадчування пераадолеў 90 прыступак вежы, а апынуўшыся, нарэшце, у камеры, сказаў, што ў яго ўжо быў такі пакой. У турме Каспар апынуўся разам з яшчэ адным затрыманым. Юнак упаў на салому і заснуў мёртвым сном.
Вынікі першага агляду. Адзенне. Лісты
Згодна з паліцэйскім вопісам, у момант з’яўлення ў паліцыі на Каспары быў надзеты лямцавы капялюш, пашыты па гарадской модзе, з жоўтай шаўковай стужкай і тонкай палоскай чырвонай скуры, унутры з цяжкасцю распазнаваўся малюнак Мюнхена не вельмі добрай якасці. Вакол шыі быў абкручаны чорны шаўковы шалік. Акрамя таго, на ім была кашуля з грубай тканіны і стракатая не новая камізэлька, а таксама шэрая палатняная куртка сялянскага крою. Больш уважлівы агляд паказаў, што куртка гэтая раней была фракам, але была няўмела перароблена. Фалды былі адрэзаныя, краі зрэзу залатаныя, захаваўся толькі адкладны каўнер. Шэрыя штаны з больш тонкай і мяккай матэрыі, з палатняным лапікам паміж ног, як у штаноў для верхавой язды, належалі, хутчэй за ўсё, конюху або егеру. На нагах у невядомага былі цяжкія батфорты, падбітыя цвікамі, на высокіх абцасах, з прымацаванымі ўнізе конскімі падковамі. Боты відавочна былі яму малыя, іх наскі былі адрэзаныя і пальцы ног тырчалі вонкі.
У кішэнях у Каспара былі знойдзеныя: белая насавая хустка ў чырвоную клетку з чырвонымі ж вышытымі ініцыяламі К. Х., некалькі яркіх ануч чырвонага і блакітнага колераў, пара кішэнных малітоўнікаў, на адным з якіх было ўпрыгожванне ў выглядзе кароны, пасыпанай залатым пяском, ключ, рагавыя пацеркі і некалькі запісак з каталіцкімі малітвамі (падобныя, па словах фон Феербаха, у Паўднёвай Германіі вельмі распаўсюджаны сярод багамольцаў). На некаторых з іх былі адзначаны адрасы друкарань у Зальцбургу, Празе і Бургхаўзене. Змест запісак казаў сам за сябе: «Духоўны шчыт», «Палкая малітва, якую варта паўтараць пастаянна падчас служб», «Малітва анёлу-ахоўніку» і нават запіска, названая «Мастацтва як вярнуць страчаны час і марна патрачаныя гады», што ў дадзенай сітуацыі здавалася змрочнай насмешкай.
У далейшым адзенне Каспара было знішчана з прычыны «драхласці», што выклікала гнеў і абурэнне фон Феербаха, які спрабаваў па бедных слядах аднавіць паходжанне знайдыша. Паводле іншых дадзеных, адзенне хлопца не было старым. Ён быў у яе пераапрануты меркаваным «апекуном» непасрэдна перад першым з’яўленнем Каспара ў свеце людзей пасля яго доўгага знаходжання ў вязніцы. Лёс астатніх прадметаў невядомы, да гэтага часу яны не захаваліся.
Акрамя таго, пры Каспары быў канверт, які змяшчаў два лісты. На вугле канверта былі бачныя тры неразборлівыя літары, якія можна было прачытаць як G.I.R альбо як C.T.R. Лісты былі напісаныя з сапраўднымі або штучнымі арфаграфічнымі памылкамі ў простанароднай, магчыма, некалькі знарочыстай манеры. Першае з іх казала:
Тэкст ліста пераведзены з нямецкай мовы з захаваннем правіл арфаграфіі і пунктуацыі беларускай мовы.
Баварская мяжа месца не названа 1828 г.
Яго Высокаблагароддзю капітану кавалерыі!