Паўста́нне на браняно́сцы «Князь Пацё́мкін Таўры́часкі» (таксама вядомае як «абурэ́нне», «непадпарадкава́нне», «адкрытае супраціўле́нне», «бунт», «мяце́ж») — адна з заўважных падзей рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі і першы выпадак узброенага мяцяжу цэлай воіскай часткі падчас гэтай рэвалюцыі. Праходзіла з па года.

У ходзе стыхійна распачатага з-за няякаснай ежы ўзброенага выступу матросы захапілі карабель у свае рукі, забіўшы пры гэтым частку афіцэраў. Не маючы выразнага плана далейшых дзеянняў, паўсталыя павялі карабель у Адэсу, дзе мелі намер папоўніць запасы вугалю, вады і харчу, падтрымаць антыўрадавыя выступы, што праходзілі ў горадзе, і сустрэцца з галоўнымі сіламі Чарнаморскага флота, якія, як меркавалі паўсталыя, далучацца да паўстання. Пасля таго, як планы і надзеі паўсталых не апраўдаліся, браняносец, здзейсніўшы паход ад Канстанцы да Феадосіі і назад, праз адзінаццаць дзён здаўся румынскім уладам у порце Канстанца.

Паўстанне на браняносцы спрыяла паглыбленню крызісу ўлады ў Расійскай імперыі і мела для яе негатыўныя замежнапалітычныя наступствы. Ацэнкі паўстання ў Расіі змяняліся ў адпаведнасці са зменай панавалай у краіне ідэалогіі — ад негатыўных у імперскай Расіі да абсалютнай гераізацыі паўстання і яго ўдзельнікаў у рэспубліканскай і савецкай, прытым кожны раз розныя аспекты паўстання ў гэтыя перыяды асвятляліся неаб'ектыўна. У постсавецкі час гісторыя паўстання або замоўчваецца, або перакручваецца з пазіцый яго дыскрэдытацыі ці гіпертрафавання нацыянальнага складніка.

Папярэднія падзеі

Гістарычны фон Сітуацыя ў Расійскай імперыі да канца вясны 1905 года была ўскладнена наступнымі звонку- і ўнутрыпалітычнымі фактарамі: Непапулярная вайна на Далёкім Усходзе з Японіяй нясла Расіі паражэнне за паражэннем як на сушы (здача крэпасці Порт-Артур у самым пачатку года, няшчасце бітвы за Мукдэн у сакавіку), так і на моры — у маі 1905 года ў Цусімскай бітве Расійскаму імператарскаму флоту на Далёкім Усходзе была нанесена знішчальная параза. Караблі рускай Другой Ціхаакіянскай эскадры, загінулыя пад Цусімай, былі караблямі Балтыйскага флота Расійскай імперыі. Яшчэ падчас фармавання і ходу 2-й эскадры на Далёкі Усход на Чарнаморскім флоце Расіі цыркулявалі чуткі, што магчымая адпраўка на тэатр ваенных дзеянняў і караблёў Чарнаморскага флота («3-й Ціхаакіянскай эскадры»). Пасля паразы пры Цусіме гэтыя чуткі ўзмацніліся. Многія матросы асцерагаліся і пярэчылі адпраўцы на вайну. Падзеі 9 студзеня 1905 года ў Санкт-Пецярбургу, воплеск рэвалюцыйнага тэрору, улучаючы дзёрзкае забойства маскоўскага кіраўніка горада і генерал-губернатара Вялікага князя Сяргея Аляксандравіча, рабілі ўнутранае становішча ў Імперыі трывожным і выбухоўным. Расійскія рэвалюцыянеры, жадаючы зрынуць існы лад і прыйсці да ўлады, дзеялі па прынцыпах «мэта апраўдвае сродкі» і «чым горш — тым лепш». Увесну 1905 года ў некаторых гарадах мяжы аселасці адбыліся яўрэйскія пагромы.

Рыхтоўля сацыял-дэмакратамі ўзброенага паўстання на Чарнаморскам флоце З пачатку XX стагоддзя на Чарнаморскам флоце Расіі пачалі з'яўляцца сацыял-дэмакратычныя гурткі. У красавіку 1904 года гэтыя разрозненыя групы з'ядналіся ў адзіную падпольную арганізацыю сацыял-дэмакратаў — Севастопальскую партыйную арганізацыю ці, як яе коратка звалі матросы — «Севастопальскую цэнтралку». III з'езд РСДРП, на якім былі толькі прадстаўнікі бальшавікоў, прыняў рашэнне праводзіць у Расіі палітыку, скіраваную на пачатак узброенага паўстання. Выконваючы рашэнні з'езда, Севастопальская цэнтралка пачала рыхтаваць усеагульнае паўстанне на Чарнаморскам флоце, запланаванае на восень 1905 года. Цэнтралка ўсталявала сувязі з камітэтамі РСДРП шэрага прыморскіх гарадоў, а таксама змешчаным у Жэневе кіраўніком бальшавікоў У. І. Леніным. Нарастальныя рэвалюцыйныя настроі на флоце — хваляванні салдатаў севастопальскай прыгоннай артылерыі напачатку чэрвеня 1905 года і выступу ў іх абарону матросаў браняносцаў «Кацярына II» і «Тры свяціцелі» — прымусілі Цэнтралку перасунуць тэрміны пачатку паўстання на лета 1905 года. Разам з тым браняносец «Пацёмкін» лічыўся ў кіраўнікоў Цэнтралкі самым «адсталым» у плане рэвалюцыйнасці караблём. Падзеі, што адбыліся на «Пацёмкіне» пасля выхаду на навучальныя стрэльбы, былі нечаканы для кіраўніцтва Цэнтралкі і зусім зблыталі ўсе іх планы.

Сітуацыя ў Адэсе

Палітычнае становішча вясной і летам 1905 года ў Адэсе было напружаным. 1 мая ў горадзе праводзіліся традыцыйныя імпрэзы пралетарыята — гулянні, сходкі, мітынгі, што суправаджаліся сутыкненнямі з паліцыяй. Вясной у Адэсе больш месяца доўжылася «ўсеагульная стачка», што ахапіла ўсе адэскія заводы, фабрыкі і дробныя майстэрні, якая паралізавала гарадское жыццё і моцна ўскладніла побытавыя ўмовы жыхароў. Да далучэння да стачкі «несвядомыя» працаўнікі прыцягваліся сілай, шляхам пагроз і нават збіццяў, разгромам тых вытворчасцей, якія адмаўляліся страйкаваць. У горад былі ўведзены казачыя часткі, якія патрулявалі вуліцы супольна з узмоцненымі строямі паліцыі. Яўрэйскае насельніцтва горада, што складала ў Адэсе самую значную нацыянальную меншасць — да 40 % насельніцтва, ці да 170 тыс. чалавек у абсалютнай велічыні, устрывожанае паведамленнямі пра яўрэйскія пагромы, што адбыліся ў некаторых гарадах Поўдня Расіі, з бояззю чакала пагрому і ў Адэсе. Яўрэі прыступілі да арганізацыі «атрадаў самаабароны», члены якіх узбройваліся агнястрэльнай зброяй.

У Адэсе ў той час існавала дзве арганізацыі РСДРП — бальшавіцкі «Адэскі камітэт РСДРП» і меншавіцкая «Адэская група РСДРП». У маі 1905 года, для аказання ўплыву на страйкавы рух, гэтымі групамі была створана «Злучаная камісія» (часам таксама званая «Кантактнай…»), у якую таксама ўвайшлі прадстаўнікі Бунда.

У панядзелак года працоўныя завода сельскагаспадарчых машын Іагана Гена, што ўжо больш месяца праводзілі да таго моманту страйк з эканамічнымі вымогамі, вырашылі правесці супольную сустрэчу для абмеркавання бягучых спраў і планаў на будучыню. З просьбай пра дазвол на такую сустрэчу да кіраўніка горада была паслана дэпутацыя працоўных. Кіраўнік горада, запытаўшы думку фабрычнага інспектара, у правядзенні сустрэчы працоўным адмовіў. Тады натоўп працоўных у 200—300 чалавек, вырашыўшы сабрацца насуперак забароне ўлад, пачалі збірацца на вуліцы ў завадскога кіравання. Паліцыя, бачачы правядзенне несанкцыянаванага сходу, здзейсніла арышты актывістаў, выхопліваючы іх проста з натоўпу і адводзячы іх у паліцэйскі ўчастак. Натоўп працоўных рушыў услед за арыштаванымі да ўчастка, патрабуючы іх вызвалення. Для ўціхамірвання хваляванняў былі выкліканы казакі. Працоўныя сталі закідваць прыбылых казакоў камянямі, прытым сярод казакоў былі параненыя. Казакі далі залп па натоўпу баявымі патронамі. Двое працоўных былі забіты.

Пасля гэтага пачаліся сутычкі працоўных з паліцыяй і казакамі ў многіх месцах цэнтра горада — на Успенскай, Рышельеўскай, Праабражэнскай, Ліннай вуліцах, на Ціраспальскай плошчы. Асабліва моцныя сутыкненні адбыліся на Мяшчанскай вуліцы. Арганізатары хваляванняў ішлі на правакацыі — стральбу ў казакоў і паліцыю з вокнаў верхніх паверхаў, кіданне бомбаў. года ўвечар на Саборнай плошчы з экіпажа ў размешчаных на плошчы казакоў была кінута бомба, прытым быў забіты гарадскі Паўлоўскі — найстарэйшы гарадавы адэскай паліцыі. У ноч на года была распачата спроба зрабаваць крамы на Аляксандраўскім праспекце, што гандляввалі зброяй. Па выпадковым збегу абставін, менавіта ў самы разгар хваляванняў на рэйдзе Адэсы з'явіўся браняносец «Пацёмкін», захоплены паўсталай камандай.

Падзеі на браняносцы

Браняносец «Князь Пацёмкін Таўрычаскі» быў на той момант самым новым і адным з самых моцных караблёў Чарнаморскага флота Расіі. Пабудова карабля ішла даўжэй запланаванага з-за пажару ў кацельным аддзяленні і выяўленых дэфектаў брані веж гармат галоўнага калібру. Незадоўга да апісваных падзей карабель паспяхова прайшоў хадавыя выпрабаванні і прыступіў да выпрабавання ўзбраення.

З-за працяглых кантактаў з працоўнымі суднарамонтных заводаў экіпаж карабля быў раскладзены рэвалюцыйнай агітацыяй. Камандзір браняносца атрымваў ананімныя лісты з папярэджаннямі пра паўстанне, якое рыхтавалася. За дзень да выхаду ў мора на навучальныя стрэльбы з карабля былі спісаны 50 матросаў, якія самі падалі прашэнне пра спісанне, бо ведалі пра паўстанне і не жадалі ў ім браць удзел. У той жа дзень камандзір карабля спісаў яшчэ каля 40 матросаў, якіх лічыў нядобранадзейнымі.

Экіпаж браняносца Матросы Да фармавання экіпажа браняносца прыступілі адначасна з яго закладкай. Для гэтага быў створаны 36-ы флоцкі экіпаж. Па штаце экіпаж складаўся з 731 чалавека, у тым ліку 26 афіцэраў. На момант выхаду ў мора на борце браняносца знаходзіўся экіпаж з 781 матроса, 15 афіцэраў, двух лекараў і святара. Павелічэнне колькасці каманды ў параўнанні са штатнай было выклікана тым, што ў мора была ўзята вялікая колькасць вучняў качагараў і машыністаў. Маладых матросаў прызыву 1904 года, якія трапілі на борт карабля толькі ўвесну 1905 года, было зусім вельмі шмат — 28 % ад агульнага ліку. Разам з прызыўнікамі папярэдніх двух гадоў (тэрмін службы на флоце Расійскай імперыі складаў тады сем гадоў) — 1902 і 1903 гадоў — якія таксама лічыліся маладымі матросамі, доля «навабранцаў» складала 56 %. Звыштэрміновікаў (дасведчаных матросаў, якія засталіся служыць на флоце па заканчэнні пакладзеных сямі гадоў) было ўсяго 16 чалавек.

З матросаў 106 былі гараджанамі, 618 — выхадцамі з вёсак. Больш паловы каманды былі набраны ў губернях Поўдня Расіі. Прыблізна 80 % каманды вызнавалі праваслаўе, гэтулькі ж былі рускімі па нацыянальнасці. Да саслоўя сялян сябе адносілі 73 % матросаў.

Пісьменных сярод каманды браняносца было 33,3 %, малапісьменных — 18,3 %, непісьменных — 32,9 %, на 121 чалавека дадзеныя пра пісьменнасць адсутнічаюць. Найвышэйшы адсотак пісьменных быў сярод былых службоўцаў (такіх на браняносцы служыла 10 чалавек) — 90 %, найніжэйшы — сярод сялян (359 чалавек) — 26 %, прамежкавыя паказнікі мелі гандляры і прыслуга (12 чалавек) — 58 % і працоўныя (265 чалавек) — 52 %.

Не адпавядаюць рэчаіснасці палажэнні савецкай гістарыяграфіі, што на флот на тэхнічныя спецыяльнасці заклікалі амаль вылучна пісьменную працоўную моладзь — так, на браняносцы «Пацёмкін» па тэхнічных службах служылі 250 чалавек (з іх 50,8 % былі пісьменнымі — самы высокі паказнік пісьменнасці па службах), з якіх працоўнымі былі 102 чалавекі, 91 чалавек быў хлебаробамі, 9 — службоўцамі, па астатніх матросах няма дадзеных.

Для пераважнай большасці матросаў «Князь Пацёмкін Таўрычаскі» быў адзіным месцам праходжання службы — толькі 80 матросаў служылі да гэтага на іншых караблях Расійскага флота. З іх 14 матросаў служылі да «Пацёмкіна» на крэйсеры «Вараг» і былі ўдзельнікамі бою ў Чэмульпо.

Па дадзеных Дэпартамента паліцыі і матэрыялах суднаў, праведзеных пасля паўстання, вядома, што з каманды браняносца 24 чалавекі бралі ўдзел у рэвалюцыйным руху, ведалі пра паўстанне на Чарнаморскім флоце. З іх дзевяцера былі ў мінулым працоўнымі, чацвёра — хлебаробамі, астатнія — людзьмі такіх прафесій, як маляр, пастух, пісьмавод, артыст, гандляр. Роўна палова з ліку рэвалюцыянераў праходзіла службу ў тэхнічных службах, другая палова — у страявых.

Гісторык Ю. П. Кардашоў такім апісаў сярэднестатыстычнага матроса, які служыў на браняносцы: малады чалавек 23—25 гадоў, які служыў на флоце першую палову з адведзеных службе сямі гадоў, не меў досведу праходжання службы на іншых караблях, апроч толькі што ўведзенага ў лад «Пацёмкіна», праваслаўны, рускі, з сялян, выхадзец з паўднёвых губерняў Еўрапейскай Расіі, не меў сфармаваных рэвалюцыйных паглядаў.

Афіцэры