O capitalismo é un sistema económico caracterizado pola propiedade privada dos medios de produción, no que individuos e empresas operan estes activos para xerar beneficio a través de intercambios voluntarios en economías de mercado competitivas, cunha asignación de recursos determinada principalmente pola oferta e a demanda en lugar de por unha autoridade central. As súas características definitorias inclúen dereitos de propiedade privada seguros, o motivo de lucro como impulsor da innovación e a eficiencia, a competencia que fomenta a mellora, e unha intervención gobernamental limitada para facer cumprir os contratos e previr a coerción.

Orixinado na Europa medieval a través da expansión comercial e as prácticas mercantís, o capitalismo cristalizou intelectualmente coa obra A riqueza das nacións (1776) de Adam Smith e practicamente a través da Revolución Industrial, que desencadeou a produción mecanizada, a urbanización e o comercio global. Empiricamente, as economías capitalistas correlacionaron con aumentos sen precedentes no nivel de vida, incluíndo un forte descenso da pobreza extrema —de máis do 90% da poboación mundial no século XIX a menos do 10% no século XXI— e un crecemento sostido do PIB per cápita, xa que a expansión económica eleva directamente os ingresos e reduce a privación.

Entre os seus logros máis salientables figuran os avances tecnolóxicos, das máquinas de vapor ás redes dixitais, impulsados polo emprendemento e a asunción de riscos, así como unha prosperidade máis ampla que posibilitou vidas máis longas, mellor nutrición e un acceso xeneralizado á educación e á sanidade. As críticas adoitan centrarse nas disparidades de riqueza e nos ciclos económicos recorrentes; porén, os datos e as análises indican que estes fenómenos proveñen frecuentemente de distorsións políticas como subsidios, regulacións que favorecen os axentes establecidos e manipulacións monetarias —trazos propios do capitalismo clientelista— antes que das dinámicas do mercado en si, que tenden cara á destrución creativa e ao equilibrio a longo prazo.

Distincións conceptuais O capitalismo difire fundamentalmente do socialismo na súa dependencia da propiedade privada dos medios de produción —como fábricas, terras e bens de capital— en mans de individuos ou empresas co propósito de xerar beneficio a través da competencia de mercado, mentres que o socialismo implica a propiedade colectiva ou estatal deses medios para dar prioridade ao benestar social e a distribución equitativa por encima da maximización do beneficio.

Nos sistemas capitalistas, a asignación de recursos ten lugar mediante intercambios voluntarios en mercados competitivos rexidos pola oferta e a demanda, o que xera prezos que sinalan a escaseza e as preferencias dos consumidores; os sistemas socialistas, pola contra, dependen da planificación central para orientar a produción cara ás necesidades sociais percibidas, suprimindo frecuentemente os mecanismos de prezos e os incentivos individuais.

Esta distinción remite a resultados empíricos: os marcos capitalistas correlacionaron historicamente con maiores taxas de innovación e crecemento do PIB —evidentes no milagre económico da Alemaña Occidental tras 1945 baixo reformas de mercado, fronte ao estancamento das economías de planificación central do bloque do Leste— aínda que os críticos atribúen as desigualdades ao capitalismo sen ter en conta o papel do beneficio como incentivo da eficiencia.

Existe unha distinción interna fundamental entre o capitalismo de laissez-faire, que preconiza unha intervención estatal mínima para preservar os contratos voluntarios e os dereitos de propiedade, permitindo que os mercados se autoregulen a través do emprendemento e da competencia, e o capitalismo clientelista, no que o goberno favorece a determinadas empresas mediante subsidios, regulacións ou rescates, creando barreiras de entrada e comportamentos de busca de rendas (rent-seeking) que socavan as dinámicas xenuínas do mercado.

Os principios do laissez-faire, enraizados nas ideas dos fisiócratas do século XVIII e desenvolvidos por economistas como Adam Smith, postulan que a interferencia distorsiona os incentivos, como se aprecia nos casos antimonopolio estadounidenses a partir de 1890, nos que a captura regulatoria por parte dos axentes establecidos freou a competidores máis pequenos; o capitalismo clientelista, pola contra, manifestouse en acontecementos como os rescates financeiros de 2008 por un total de 700.000 millóns de dólares en fondos TARP dos Estados Unidos, que sostiveron a bancos con conexións políticas mentres penalizaban a aforradores e emprendedores.

Os defensores do capitalismo puro argumentan que o capitalismo clientelista perverte a lóxica causal do sistema —a propiedade privada que impón responsabilidade mediante o mecanismo de perdas e ganancias—, mais as análises maioritarias adoitan confundir ambos os dous, pasando por alto como o poder estatal posibilita tales distorsións.

O capitalismo contrasta tamén coas economías mixtas, que combinan a empresa privada cun control gobernamental substancial —como a redistribución do benestar e a regulación industrial—, afastándose dos ideais do libre mercado, nos que todas as decisións económicas emanan de escollas individuais sen redistribución coercitiva.

No capitalismo de libre mercado puro —ausente na práctica desde a Gilded Age estadounidense do século XIX—, fenómenos como a concentración da riqueza derivan do aforro e o investimento voluntarios antes que das políticas; os sistemas mixtos, dominantes a partir das expansións do New Deal nos anos trinta, introducen intervencións —como o aumento do gasto federal dos Estados Unidos do 7% do PIB en 1930 ao 35% en 2023— que poden mitigar a volatilidade, pero corren o risco de reducir a produtividade, como evidencia o menor crecemento nos sectores con maior regulación, como os mercados enerxéticos europeos antes das crises de 2022.

Estas variantes poñen de manifesto o espectro do capitalismo, no que a fidelidade á non intervención correlaciona con métricas empíricas de prosperidade, como o aumento do PIB per cápita de Hong Kong antes de 1997 baixo políticas de baixos impostos e escasa regulación, en contraste con homólogos máis intervencionistas.

Definición e principios

Concepto central O capitalismo é un sistema económico caracterizado pola propiedade privada dos medios de produción, no que individuos ou empresas controlan bens de capital como terras, fábricas e maquinaria para producir bens e servizos fundamentalmente con fins lucrativos. Neste sistema, as decisións económicas están descentralizadas, e a asignación de recursos está guiada polos prezos de mercado formados a través de intercambios voluntarios entre compradores e vendedores, en lugar de por directrices gobernamentais. Os dereitos de propiedade privada permiten aos propietarios reter os excedentes tras os custos, o que incentiva a innovación e a eficiencia na medida en que os produtores responden ás demandas dos consumidores sinalizadas polos prezos.

O principio de intercambio voluntario é un elemento central do capitalismo: os participantes realizan transaccións unicamente cando perciben un beneficio mutuo, favorecendo a especialización e a división do traballo que incrementan a produtividade. A competencia entre entidades privadas reduce os custos e mellora a calidade, xa que as empresas rivalizan pola cota de mercado sen monopolios coercitivos impostos polo Estado. Os mercados laborais funcionan de maneira similar, con salarios determinados pola oferta e a demanda de cualificacións, en contraste con sistemas nos que o emprego é ordenado ou asignado de forma centralizada.

A diferenza do socialismo, que implica a propiedade pública ou colectiva dos medios de produción para dar prioridade á distribución equitativa por encima do beneficio, o capitalismo confía no interese propio canalizado a través dos mercados para xerar riqueza, correlacionando historicamente con taxas de crecemento máis elevadas nas economías que o adoptaron. Este marco presupón a existencia de contratos executables e o imperio da lei para protexer a propiedade e facilitar as transaccións, minimizando a intervención arbitraria que podería distorsionar os incentivos. Mentres que as variantes do laissez-faire puro minimizan a participación do Estado, a maioría das formas observadas na práctica inclúen marcos regulatorios para abordar externalidades como os monopolios ou a fraude, aínda que unha regulación excesiva arrisca minar o dinamismo propio do sistema.

Propiedade privada e titularidade

miniatura|John Locke, filósofo e teórico político inglés cuxos escritos estableceron as bases do empirismo e do liberalismo clásico.

Os dereitos de propiedade privada constitúen a pedra angular dos sistemas capitalistas, outorgando a individuos e empresas un control exclusivo sobre recursos, bens de capital e medios de produción, incluíndo a capacidade de utilizalos, excluír a terceiros do seu uso, melloralos e transferilos a través do intercambio voluntario. Estes dereitos incentivan aos propietarios a asignar os recursos de forma eficiente, xa que asumen os custos e obteñen os beneficios das súas decisións, en contraste coa propiedade comunal ou estatal, na que o control difuso adoita conducir á infrainversión e ao sobreúso, como ilustra a dinámica da "traxedia dos comúns" observada en pastos compartidos sen xestión. Na práctica, as economías capitalistas distinguen entre a propiedade persoal (bens de consumo) e a propiedade produtiva (fábricas, terras, activos intelectuais), sendo esta última a que posibilita as operacións orientadas ao beneficio.

Os seus fundamentos teóricos remítense ás filosofías dos dereitos naturais, en particular á teoría do traballo aplicada á propiedade de John Locke, segundo a cal os individuos adquiren a titularidade ao combinar o seu traballo con recursos naturais previamente sen propietario ou subutilizados, como labrar terra virxe ou extraer minerais, transformándoos así en dominio persoal, sempre que queden recursos suficientes para outros (a chamada "cláusula lockeana"). Locke argumentou que este dereito precede ao goberno civil, servindo como base para unha autoridade fundada no consentimento co fin de protexer as posesións fronte á usurpación, unha visión que influíu nos pensadores da Ilustración e nos redactores das proteccións da propiedade en documentos como a Quinta Emenda da Constitución dos Estados Unidos (ratificada en 1791), que prohibe a privación de propiedade sen un debido proceso. Este marco rexeita as orixes divinas ou comunais da propiedade en favor do esforzo humano como xerador causal das reivindicacións de titularidade.

Enfoque alternativo e perspectiva institucional