Mariia Aleksandrovna Spiridonova (en ruso Мари́я Алекса́ндровна Спиридо́нова), nada en Tambov (Rusia) o e finada no bosque Medvedevsk preto de Oriol o 11 de setembro de 1941, foi unha revolucionaria rusa de principios do século XX, destacada dirixente do Partido Socialrevolucionario de Esquerda (PSRE). Paradigma por excelencia de terrorista revolucionaria do último período tsarista, foi a candidata gobernamental a presidir a Asemblea Constituínte logo da Revolución de Outubro. Logo de organizar o asasinato do embaixador alemán no verán de 1918, os bolxeviques detivérona. Pasou o resto da súa vida no exilio interior e en diversas prisións e campos de traballo. Durante as Purgas de Stalin, foi arrestada xunto con outros doce antigos membros do PSRE en Ufa, onde vivían no exilio (8 de febreiro de 1937).
Naceu no seo dunha familia nobre na provincia de Tambov en 1884 e formouse en enfermaría, mais en 1905 abandonou os estudos e entregouse á actividade revolucionaria como membro do Partido Social-Revolucionario (PSR). Condenada a morte polo asasinato de Gavriil Nikolaevich Luzhenovski, responsable policial dun distrito da provincia de Tambov, a presión popular obrigou a conmutar a pena por cadea perpetua. O seu maltrato durante o seu período de encarceramento converteuna nun mito entre o campesiñado e a súa popularidade foi empregada posteriormente polo partido. Pasou os dez anos seguintes en prisión en Siberia. Continuamente enferma e con períodos de depresión, apenas participou nas actividades organizadas polas súas compañeiras de cativerio.
Foi liberada cando estalou a Revolución de Febreiro de 1917. Converteuse axiña nunha das principais representantes da corrente máis esquerdistas do PSR. Icona revolucionaria da esquerda do PSR, foi o paladín dos que se opuñan a continuar a guerra mundial e desexaban acabar con calquera vestixio da autocracia tsarista. Máis consumada axitadora e símbolo moral que hábil política, inspiraba e convencía polo seu exemplo persoal e a súa firme fe case relixiosa na capacidade do individuo para levar a cabo unha profunda reforma moral e social. A pesar de non pertencer á dirección nacional do PSR, participou intensamente nas actividades tanto da sección do partido na capital —dominada xa polos socialrevolucionarios de esquerda— como no campo. Mentres a dirección moderada do partido avogaba por manter a revolución limitada á política e por non emprender mudanzas sociais, Spiridonova, do mesmo xeito que a corrente máis esquerdistas dos socialrevolucionarios, propugnaba unha gran transformación social. Logo da fracasada tentativa do xeneral Kornilov de tomar o poder, comezou a vituperar máis intensamente o Goberno e a dirección do partido, personificada en Chernov. Hábil oradora, converteuse axiña na alma da corrente esquerdista do partido que pronto se escindiría do PSR.
Acudiu á capital para asistir ao II Congreso dos Soviets, simultáneo á Revolución de Outubro. Membro da presidencia do congreso, participou na abolición da pena de morte aos desertores. Inicialmente, Spiridonova avogou pola formación dun Goberno socialista de coalición mais, cando isto resultou imposible, defendeu con ardor a coalición entre o Partido Socialrevolucionario de Esquerda (PSRE) e os bolxeviques. Converteuse nunha das personalidades máis destacadas do PSRE. A finais de 1917 e principios de 1918, tomou o control total da organización de consellos campesiños, ata aquela en mans do PSR. Logo da unión dos soviets de soldados e obreiros cos de campesiños, mantívose unha sección campesiña separada, presidida por Spiridonova, que foi a principal responsable da extensión do sistema de soviets no campo, o fomento do apoio ao goberno soviético, a preparación da reforma agraria e a defensa dos intereses campesiños en xeral. Permaneceu á fronte desta sección do CEC entre o segundo e o quinto congreso soviético.
Decidida partidaria do Goberno bolxevique durante os primeiros meses deste, en xuño de 1918 pasou á oposición. Defensora de retomar o terrorismo contra os representantes alemáns en Rusia para anular o Tratado de Brest-Litovsk, aprobou o asasinato do embaixador alemán en xullo durante o «alzamento socialrevolucionario». Arrestada entón, pasou o resto da súa vida entre a clandestinidade e as prisións e exilios interiores. Logo de varias detencións, foi liberada finalmente o 18 de novembro de 1921, coa condición de que abandonase toda actividade política, limitación que cumpriu.
Pasou catorce anos exiliada: en Kaluga entre 1923 e 1925, en Samarcanda entre 1925 e 1928 e en Tashkent entre 1928 e 1930. En 1931 foi enviada a Ufa, onde traballou como planificadora económica experta nun banco agrícola, actividade que consideraba a súa pequena contribución ao establecemento do socialismo. O 8 de febreiro de 1937, foi detida xunto cos seus compañeiros de piso: non volveu recuperar a liberdade. Encarcerada en diversas prisións, finalmente na de Oriol xunto ao seu marido, foi fusilada en 1941, días antes de que a cidade caese en mans dos alemáns durante a Operación Barbarossa. En 1992, anuláronse os cargos polos que fora exiliada en 1918 e foi completamente rehabilitada.
Inicios miniatura|dereita|Spiridonova nunha fotografía sen datar anterior ao atentado de 1906. Filla dun funcionario ennobrecido polos seus servizos ao Estado, abandonou os seus estudos e converteuse en socialrevolucionaria en 1905. Naceu en Tambov o 16 de outubro de 1884, no seo dunha familia da baixa nobreza rural. Seu pai, un antigo funcionario, recibira un título aristocrático non hereditario polos seus servizos ao Estado. Traballaba como contable nun banco. Mariya tiña outros catro irmáns, tres mulleres e un home. A familia posuía unha vivenda na propia cidade de Tambov, unha dacha no campo e chegou a ser dona dunha fábrica de entarimados.
Tendo sido educada con esmero na casa, ingresou no segundo ano de escola secundaria en 1895. Boa estudante, abandonou os estudos secundarios no ximnasio en 1902 —o oitavo e último ano—, probablemente tanto pola mala situación económica familiar á morte de seu pai como por problemas de saúde —sufría ataques de tuberculose dende a adolescencia—. Abandonado o ximnasio e aínda sen interese polas actividades revolucionarias, partiu a Moscova, onde contaba con familiares, a formarse como dentista. En 1903, de volta na súa provincia natal, comezou traballar para a asemblea aristocrática rexional, probablemente para paliar a penuria familiar. Foi entón cando comezou a interesarse polas actividades subversivas; en novembro de 1904, o seu piso foi rexistrado pola policía en busca de prensa ilegal. En marzo de 1905, participou en manifestacións estudantís polas que foi encarcerada durante tres semanas. Neste primeiro e breve encarceramento, xa amosou a mala saúde que a acompañou durante todos os seus períodos en prisión e tivo que ser atendida polo médico da cadea. En setembro do mesmo ano, tratou de ingresar sen éxito na escola local de auxiliares médicos; foi rexeitada pola súa actividade política. O seu mentor como revolucionaria foi un mozo dirixente socialrevolucionario local, que se converteu no seu amante. Uniuse ao Partido Socialista Revolucionario en 1905. Ao ter sido educada nun ambiente rural, a proximidade ao campesiñado máis que ao novo proletariado urbano e a súa preferencia polo que consideraba socialismo moral dos socialrevolucionarios fronte ao economicismo impersoal dos socialdemócratas marxistas fixérona unirse aos primeiros.
Terrorista e heroína popular O e por orde do partido, Spiridonova asasinou o inspector xeral da Policía Gavriil Nikolaevich Luzhenovskii, quen tería ordenado a brutal represión policial do levantamento campesiño local durante a revolución de 1905. A vítima era un oficial da Okhrana destinado en Tambov. Terratenente provincial, membro da Unión do Pobo Ruso, teríaselle encargado o esmagamento das revoltas campesiñas nun dos distritos máis conflitivos da provincia. Spiridonova, membro xa daquela dunha célula terrorista do partido, presentouse voluntaria para a misión. Logo de seguir o tren de Luzhenovskii durante varios días, logrou achegarse a el disfrazada de alumna de escola secundaria mentres descendía á plataforma en Borisoglebsk e inflixirlle cinco feridas de bala, dúas no estómago, outras tantas no peito e unha no brazo, feríndoo de morte —faleceu case un mes máis tarde, o 10 de febreiro—. O atentado foi un dos case douscentos cometidos polos socialrevolucionarios durante os dous anos da revolución de 1905 e pasou inicialmente relativamente desapercibido. miniatura|esquerda|Spiridonova, no centro en segunda fila, con quevedos, xunto con outras dúas presas e os seus gardas, camiño da súa prisión siberiana no verán de 1906. Logo do asasinato e tralo seu arresto, foi obxecto de terribles torturas, tanto físicas como sexuais, por parte da policía e o persoal do cárcere. O atentado e o maltrato de Spiridonova saíron á luz por primeira vez nas páxinas dun diario liberal da capital, que publicou unha carta súa na que se detallaban os abusos cometidos por cosacos e policías durante o seu arresto e encarceramento. O partido fomentou a publicidade do caso, co visto e prace da propia Spiridonova, como instrumento de propaganda política. Aireado o maltrato na prensa —en ocasións de xeito inexacto ou exaxerado—, unha parte da sociedade reaccionou indignada polo cruel trato. O ministro de Xustiza ordenou unha investigación oficial do caso ao fiscal provincial, lista a finais de febreiro pero non publicada en espera da investigación militar sobre o comportamento dos militares. Este atraso interpretouse como renuencia gobernamental a xulgar os funcionarios, o que aumentou o descontento popular. Ao mesmo tempo, o diario que destapara o caso enviara o seu xornalista máis renomeado a realizar unha indagación paralela, que se plasmou nunha serie de artigos publicados entre o 7 de marzo e o 5 de abril. O contido destes, frecuentemente sensacionalista, non coincidía nalgúns aspectos nin cos resultados da investigación oficial nin cos datos incluídos na correspondencia persoal de Spiridonova. A pesar diso, grazas a estes artigos forxouse a imaxe idealizada de Spiridonova como nobre, gallarda, intelixente, bela e virxinal. A reticencia das autoridades locais a divulgar a súa relación co seu correlixionario de partido —tamén arrestado— e o desexo da propia Spiridonova de mantela oculta favoreceu a súa imaxe de virxe ultraxada.
O mesmo tribunal que o 11 de marzo a condenara a aforcamento solicitou a conmutación da pena de morte pola de exilio interior. Grazas ao apoio e admiración popular, conmutóuselle a sentenza de morte pola de cadea perpetua no exilio siberiano. O gobernador militar de Moscova aprobou a petición do tribunal o 20 do mesmo mes. O seu caso atraera a atención nacional e internacional. A indignación popular, o seu sexo e a súa mala saúde permitiron que salvara a vida. Os artigos escritos polo reporteiro enviado polo diario liberal que publicara a carta de Spiridonova dende prisión, frecuentemente incorrectos, publicáronse axiña como libro, en abril. Spiridonova converteuse así no modelo dos terroristas revolucionarios.
O 19 de maio, aínda moi feble e vomitando sangue, foi trasladada de Tambov á prisión de Butyrka, en Moscova. Alí coñeceu outras cinco terroristas coas que pasou os longos anos de exilio en Siberia e coas que compartía parcialmente orixes.
Exilio siberiano