miniatura|Muller maltratada cun bastón é un debuxo de Goya. Violencia de xénero é un tipo de violencia física ou psicolóxica exercida contra unha persoa sobre a base do seu sexo ou xénero, que ten como resultado un dano ou sufrimento físico, sexual, ou psicolóxico, así como o ameaza, a coacción ou a privación arbitraria da liberdade, que impacta de maneira negativa a súa identidade e benestar social. Outras formas desta violencia inclúen a violencia a través da linguaxe verbal e non verbal, o acoso laboral, o acoso sexual, a homofobia e a violencia cara ás mulleres no ámbito da saúde.Eva Patrícia Gil Rodríguez, Imma Lloret Ayter, La violència de gènere, Editorial UOC, 2007.
Entre os actos e accións que se consideran violencia contra as mulleres ou os homes e que teñen como resultado dano ou sufrimento para a muller ou o home considéranse o abuso, o abuso sexual, a agresión sexual, o acoso sexual, a cousificación, a cultura da violación, a violencia obstétrica, o abuso de poder, a violencia doméstica, (tamén denominada familiar), a mutilación xenital feminina ou masculina, o tráfico de mulleres e a prostitución forzada, a violencia derivada dos conflitos armados, as prácticas tradicionais prexudiciais para a saúde de nenas e mulleres, ou nenos e homes, a violación e o feminicidio.
A maioría destas prácticas están tipificadas penalmente, e moitas delas constitúen delitos contra a liberdade sexual, o que permite que calquera muller ou nena que se atope nesta situación poida demandar amparo xudicial, así como soporte social.
O 25 de novembro foi designado pola ONU como o "Día Internacional para a Eliminación da Violencia contra a Muller"
Contido
A violencia de xénero é un tipo de violencia física, psicolóxica ou sexual exercida contra calquera persoa ou grupo de persoas sobre a base do seu sexo ou xénero que impacta de maneira negativa na súa identidade e benestar social, físico, psicolóxico ou económico. De acordo coa Organización das Nacións Unidas, o termo utilízase «para distinguir a violencia común daquela que se dirixe a individuos ou grupos sobre a base do seu xénero», constituíndose nunha violación dos dereitos humanos; tal enfoque é compartido por Human Rights Watch en diversos estudos realizados durante os últimos anos.
A violencia de xénero é un problema que pode incluír asaltos ou violacións sexuais, prostitución forzada, explotación laboral, o aborto selectivo en función do sexo, violencia física e sexual contra prostitutas, infanticidio, tráfico de persoas, violacións sexuais durante período de guerra, entre outros.
Este tipo de violencia presenta diversas características diferentes a outros tipos de violencia interpersoal, e normalmente é asociada á violencia contra a muller, aínda que non son sinónimos debido á amplitude que abarcan as distintas formas de violencia e a que non todos os estudos se enfocan nas definicións, identidades e relacións de xénero; así, non toda a violencia contra a muller pode identificarse como violencia de xénero, xa que o termo fai referencia a aquel tipo de violencia que ten as súas raíces nas relacións de xénero dominantes existentes nunha sociedade, polo que é habitual que exista certa confusión respecto diso e polo tanto, existe certa falta de consenso.
Por outra banda, algúns autores equipárana coa violencia de parella, termo máis acoutado que a violencia de xénero: este último é un problema moi amplo e que non só abarca as relacións de parella, e tal equivalencia destes conceptos traería consecuencias negativas para as mulleres que requiren recursos institucionais de apoio. No caso das relacións entre persoas do mesmo sexo, a violencia de xénero no contexto da violencia de parella podería ocultarse baixo o manto da heteronormatividade.
Ademais, tamén tende a confundirse coa violencia doméstica, termo máis restrinxido que, aínda que está intimamente relacionado, inclúe a violencia no terreo da convivencia familiar ou asimilada, por parte dun dos membros contra outros, contra algún dos demais ou contra todos eles, e onde se inclúen ademais das mulleres, a nenos, anciáns e inclusive homes. Para algúns xuristas ambos os termos son confusamente utilizados en gran parte dos estudos xurídicos e mesmo das leis ou normas que se encargaron da súa regulación. Algunhas investigacións utilizan violencia de xénero no espazo familiar co fin de diferenciala.
A violencia de xénero presenta distintas manifestacións, como actos que causan sufrimento ou dano, ameazas, coerción ou outra privación de liberdades. Estes actos maniféstanse en todos os ámbitos da vida social e política, entre os que se atopan a propia familia, o Estado, a educación, os medios de comunicación, as relixións, o mundo do traballo, a sexualidade, as organizacións sociais, a convivencia en espazos públicos, a cultura etc.
Existe consenso respecto de que a maioría das vítimas da violencia de xénero son mulleres e nenas, mentres que historicamente os homes estarían subrepresentados nas estatísticas; outros estudos afirman que a poboación LGBT tamén estaría subrepresentada e mesmo, algúns grupos mostrarían maior prevalencia a nivel comparado. ONU Mulleres advirte sobre o erro habitual de considerar a expresión «violencia de xénero» como sinónimo da expresión «violencia contra a muller», sinalando que o concepto de violencia de xénero é máis amplo e ten como fin destacar a dimensión de xénero na subordinación da muller na sociedade e a súa vulnerabilidade fronte á violencia, que é dirixida contra calquera persoa que non respecte os roles que unha sociedade determinada lle impón a homes e mulleres, razón pola cal tamén homes e nenos poden ser vítimas da violencia de xénero, especialmente da violencia sexual.
Dentro da noción de violencia de xénero inclúense actos como asaltos ou violacións sexuais, prostitución forzada, discriminación laboral, o aborto selectivo por sexo, violencia física e sexual contra persoas que exercen a prostitución, infanticidio con base no xénero, castración parcial ou total, ablación de clítoris, tráfico de persoas, violacións sexuais en guerras ou situacións de represión estatal, acoso e fustrigación sexual —entre eles o acoso na rúa—, patróns de acoso ou fustrigación en organizacións masculinas, ataques homofóbicos e transfóbicos cara a persoas ou grupos LGBT, o encubrimento e a impunidade dos delitos de xénero, a violencia simbólica difundida polos medios de comunicación de masas, entre outros.
Características específicas A violencia de xénero presenta diversas características diferentes a outros tipos de violencia interpersoal, e normalmente é asociada á violencia contra a muller, aínda que non son sinónimos debido á amplitude que abarcan as distintas formas de violencia e a que non todos os estudos se enfocan nas definicións, identidades e relacións de xénero; así, non toda a violencia contra a muller pode identificarse como violencia de xénero, xa que o termo fai referencia a aquel tipo de violencia que ten as súas raíces nas relacións de xénero dominantes existentes nunha sociedade, polo que é habitual que exista certa confusión respecto diso e polo tanto, existe certa falta de consenso.
Por outra banda, algúns autores equipárana coa violencia de parella, termo máis acoutado que a violencia de xénero: este último «é un problema moi amplo e que non só abarca as relacións de parella», e tal equivalencia destes conceptos traería consecuencias negativas para as mulleres que requiren recursos institucionais de apoio. No caso das relacións entre persoas do mesmo sexo, a violencia de xénero —no contexto da violencia de parella— podería ocultarse «baixo o manto da heteronormatividade».
Ademais, tamén tende a confundirse coa violencia doméstica, termo máis restrinxido que, aínda que está intimamente relacionado, inclúe a violencia «no terreo da convivencia familiar ou asimilada, por parte dun dos membros contra outros, contra algún dos demais ou contra todos eles», e onde se inclúen ademais das mulleres, a nenos, anciáns e inclusive varóns. Para algúns xuristas ambos os termos son «confusamente utilizados en gran parte dos estudos xurídicos e mesmo das leis ou normas que se encargaron da súa regulación». Algunhas investigacións utilizan «violencia de xénero no espazo familiar» co fin de diferenciala.
Conceptualización
Xénero
Resulta complexo determinar a evolución teórica do termo «xénero» nas ciencias sociais, expresión derivada do anglicismo gender. A categoría de xénero tería as súas raíces nos debates antropolóxicos e sociolóxicos da primeira metade do século XX que indicaban que a conduta humana era aprendida e non se atopaba predefinida polos xenes, mentres que a inserción do concepto dentro do campo das ciencias sociais sería posterior. Tales debates precederon á «medicalización do sexo» ocorrido aproximadamente entre 1885-1910, fase onde apareceu «unha nova forma de entender e falar sobre a sexualidade humana», perspectiva nova que se afastaba dos xuízos soamente prácticos dos actos sexuais —descendencia, pracer, o socialmente aceptábel—, e que nacía conxuntamente coa psicoloxía e psiquiatría, polo que as voces autorizadas para falar de sexualidade proviñan do mundo médico. Foi nesta época onde se comezou a utilizar termos tales como «homosexual» e «heterosexual».
A distinción entre o medicalizado «sexo» e a categoría psicolóxica «xénero» apareceu a partir da segunda metade do século XX. Un dos primeiros autores que utilizaría tal termo nun sentido distinto ao gramatical foi John Money en 1955 para referirse aos comportamentos asociados á identidade masculina e feminina das persoas, onde intervirían factores sociobiolóxicos; anos máis tarde —en 1963— Robert Stoller sería quen introduciría a distinción sexo/xénero no 23º Congreso Psicanalítico Internacional de Estocolmo tras buscar «unha palabra para poder diagnosticar aquelas persoas que, aínda que posuían un corpo de home, se sentían mulleres», constituíndose no primeiro autor que contrastou explicitamente ambos os termos co fin de precisar o concepto de identidade de xénero con respecto ao termo identidade sexual, que na súa opinión era máis ambiguo. Parte da visión de Ralph Greenson influenciaría na concepción Stolleriana.
O auxe dos estudos feministas na década de 1970 apropiouse da visión que Stoller desenvolveu, e comezou a impulsar no mundo anglosaxón o termo gender desde un punto de vista específico das diferenzas sociais e culturais, en oposición ás biolóxicas existentes entre homes e mulleres; aquí pódense atopar os traballos de Kate Millett, Germaine Greer, Ann Oakley e Nancy Chodorow, entre outras. O uso do termo «xénero» tamén se xeneralizou a mediados de devandita década no mundo feminista do Estado Español, especialmente cun sentido social e cultural.
Logo, ao falar de xénero está a remitirse a unha categoría relacional e non dunha simple clasificación dos suxeitos en grupos identitarios, polo que este «garda relación coas diferenzas sociais entre homes e mulleres en calquera sociedade».
Violencia miniatura|200px|Lazo contra a Violencia de Xénero na casa do concello de Catoira
A violencia é un concepto de múltiples dimensións e connotacións, que de acordo coa Organización Mundial da Saúde inclúe «o uso intencional de forza, poder físico, ou ameazas, en contra dun mesmo, outra persoa, ou en contra dun grupo ou comunidade, cuxo resultado desemboca con alta probabilidade en lesións, morte, secuelas psicolóxicas, ou mal comportamento». Os estudos que abordan este tema utilizan diversos termos para facer alusión a ela, tales como agresión, conflito, delincuencia, desordes de conduta, comportamento criminal, comportamento antisocial, violencia ou outros; ademais, remiten a variadas teorías multidisciplinares, que tentaron definir desde a súa óptica, se o comportamento violento é constitutivo do ser humano ou nace da influencia da cultura.