miniatura|dereita|250px|A reputación tradicional dos vándalos: unha visión idealizada do saqueo de Roma en 455 por Heinrich Leutemann, cara a 1870. Os vándalos foron un pobo de Europa central, un dos pobos indoeuropeos da familia xermánica que habitaban as rexións ribeiregas do Báltico (na zona das actuais Alemaña e Polonia). Os lugii ou vándalos ocupaban o territorio ao oeste do Vístula e xunto ao Oder, ata o norte de Bohemia. A palabra vándalo parece ter un dobre significado e querería dicir «os que cambian» e «os hábiles», mentres que o seu outro nome, lugii ou lugiones, tamén con dobre significado, querería dicir «mentireiros» e «confederados».
Parece ser que nun principio as tribos dos vandulii (ou vandali) e a dos lugii (ou lugiones), xunto coas dos silingos, omanos, buros, varinos (seguramente chamados tamén auarinos), didunos, helvecones, arios ou carinos, manimios (talvez denominación variante de omanos), elisios e nahanarvales correspondían a pequenos grupos de orixe similar (aínda que non está claro que todas as citadas fosen da mesma orixe), integrando outra rama do grupo dos hermiones (unha rama do cal eran os suevos e tribos afíns), formándose despois un gran grupo identificado xeralmente como lugiones, cuxo nome predominaba para designar a todos os pobos compoñentes, incluídos os vándalos. Máis tarde (século II) acabou prevalecendo o nome de vándalos para o conxunto de pobos. Tamén entraron na agrupación dos lugiones, pobos celtas como os osen ou osos e os cotinos.
Outras posibles terras de orixe dos vándalos en Escandinavia serían Vendsyssel en Dinamarca e Hallingdal en Noruega. Porén, hoxe en día, a maior parte da historiografía considéraos inseridos na Cultura Przeworsk (celtoxermánica), situada entre os ríos Oder e o Vístula (Polonia).
Denominación O etnónimo está testemuñado como Wandali e Wendilenses por Saxo, como Vendill en nórdico antigo e como Wend(e)las en inglés antigo, sendo tódalas formas derivadas dunha outra forma protoxermánica reconstruída como *Wanđilaz.
Porén, a etimoloxía do nome segue sen estar clara. así, segundo o lingüista Vladimir Orel, pode derivar do adxectivo protoxermánico *wanđaz ("xiro, retorto"), derivado do verbo *wenđanan (ou *winđanan), que significa "enrolar". Alternativamente, puido derivar dunha raíz *wanđ-, que significa "auga", baseándose na idea de que a tribo estaba orixinalmente situada preto do fiorde do Limfjord (un entrante marítimo en Dinamarca). O talo tamén se pode atopar no alto alemán antigo wentilsēo e no inglés antigo wendelsǣ, ámbolos dous significando literalmente "mar vándalo" e designando o mar Mediterráneo.
Algúns autores medievais equipararon dous etnónimos clásicos, "vándalos" e veneti, e a´mbolos dous foron incseridos entre os eslavos occidentais, o que leva ao termo wends, que se utilizou para varios grupos de fala eslava e aínda se usa para os lusacianos. Porén, os estudosos modernos derivan "Wend" de "Veneti", mais non os equiparan aos Veneti e aos vándalos.Annales Alamannici, 795 adGesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum por Adán de Bremen 1075 adLenček, Rado L. (1990). "The Terms Wende-Winde, Wendisch-Windisch in the Historiographic Tradition of the Slovene Lands". Slovene Studies. 12 (2). doi:10.7152/ssj.v12i1.3797. ISSN 0193-1075
O nome dos vándalos estivo relacionado co de Vendel, o nome dunha provincia de Uppland, actual Suecia, que tamén está presente na denominada "Era de Vendel" (550-793) correspondente tamén dende a Idade do Ferro xermánica até a Idade ou Era Viquinga. A tense por limitada ou escasa no mellor dos casos e, máis plausiblemente, o resultado do azar, aínda que Escandinavia considérase o lugar de orixe dos vándalos antes do Período das Grandes Migracións e mantería o seu nome tribal como topónimo.
Clasificación Dado que os vándalos migraron fóra da Xermania antiga, os autores romanos antigos non os consideraban xermanos; de igual xeito e, seguramente, polas mesmas razóns, nin os godos, nin os nórdicos (primeiros escandinavos), foron contados entre os xermanos polos romanos. Mais, hoxe en día, dado que os vándalos falaban unha lingua xermánica (o antigo vandálico) e pertencían á cultura xermánica primitiva, os eruditos contemporáneos como Heather, Hitchner, Bennet e outros, si os clasifican como pobo xermánico.
Historia
Orixe dos vándalos
Fontes clásicas O primeiro historiador romano que os mencionou foi Plinio o Vello, quen os chamou Vandili e os identifica como un dos cinco grandes grupos dos xermanos e do que formarían parte os Burgundiones, Varini, Carini (descoñecidos) e os Gutones. Tamén Tácito menciona os Vandili pero só unha pasaxe onde menciona lendas sobre as orixes dos pobos xermánicos. Noméaos como un dos grupos que, ás veces, se pensa que é unha das divisións máis antigas destes pobos, xunto cos Marsios, Gambrivii e Suevos, pero non indica onde vivían nin que pobos estaban dentro desta categoría. Por outra banda, Tácito e Ptolomeo si informaron sobre a posición de Varini, Borgoña e Gutones neste período, e estes indicios suxiren que os vándalos neste período vivían entre os ríos Oder e Vístula. A seguinte mención nas fontes romanas, por Ptolomeo, é de finais do século II (na época do emperador Marco Aurelio durante as Guerras Marcomanas na que aparecen divididos en dous grupos: os silingos (Tácito os localiza ao sur dos Semnones; estes eran suevos que vivían no Elba e que se estendían ata o Oder) e os asdingos. A seguinte mención é do historiador gótico Xordanes que sitúa aos vándalos silingi fóra do Imperio Romano, situados nos actuais Sudetes, e os asdingos, dentro do imperio, máis ao leste, no val do Tisza (no límite entre os actuais Sudetes, Hungría e Romanía) na provincia da Baixa Panonia dende o 332, onde servirían de foederati e estarían suxeitos "aos decretos do emperador como súbditos". Finalmente, os Lacringi, só aparecen nos rexistros do século III. Lugii miniatura|Tribos de Europa Central a mediados do século I d.C. Os vándalos/Lugii están representados en verde, na zona da moderna Polonia Hai un certo misterio sobre a existencia dos lugii como antecesores ou como parte dos vándalos. Hoxe en día. a convención é que os lugii, que foron mencionados nas primeiras fontes clásicas sobre a mesma rexión, é probable que fosen os mesmos pobos que os vándalos. Así, os lugii foron mencionados por Estrabón, Tácito e Ptolomeo como un gran grupo de tribos entre o Vístula e o Oder e, mentres, Estrabón e Ptolomeo non mencionan en absoluto aos vándalos, só aos lugii, Tácito menciónaos nunha pasaxe sobre a ascendencia dos pobos xermánicos sen dicir onde vivían; finalmente, Plinio o Vello, menciona aos vándalos pero non aos lugii.
Modernamente, Walter Pohl e Walter Goffart sinalaron que Ptolomeo parece distinguir os silingi dos lugii, e no século II os asdingos, cando aparecen nas fontes romanas, tamén se distinguen dos lugii. Herwig Wolfram sinala que: "Con toda probabilidade, os lugii e os vándalos eran unha comunidade cultual que vivía na mesma rexión do Oder en Silesia, que estivo primeiro baixo a dominación celta e despois baixo a dominación xermánica" Isto pode explicar o diferenciación entre os lugii, como antecesores célticos e os seus sucesores máis xermánicos, os vándalos.
Contacto cos romanos (século I) A chegada dos godos obrigounos a desprazárense cara ao sur e a asentárense nas ribeiras do Mar Negro, sendo, xa que logo, veciños e, en ocasións, aliados dos godos.
Durante o século I, as tribos do grupo dos lugiones ou lugii (incluíndo entre elas ás tribos da rama dos vándalos) estiveron en guerra frecuente cos suevos e os cuados, contando ocasionalmente coa alianza doutras tribos, especialmente os hermunduros. A mediados de século derrocaron a un rei dos suevos, e no 84 someteron temporalmente aos cuados. Durante parte deste século e no seguinte, fundíronse as diversas tribos de lugiones e deron orixe a un grupo maior coñecido por vándalos.
En tempos das Guerras Marcomanas xa predomina a denominación de vándalos e aparecen divididos en varios grupos: os silingos, os lacringi e os victovales, estes últimos gobernados pola liñaxe dos Astingos, Asdingos ou Hasdingos, e cuxo nome evocaba a súa longa cabeleira. Xunto aos longobardos, os lacringi e os victovales ou victofalios cruzaron o Danubio cara ao 167 e pediron establecerse en Panonia. Mais. os asdingos ou victovales, dirixidos por Rao e Rapto (cuxos nomes son traducidos como «tubo» e «viga»), non foron admitidos en Panonia (onde si se estableceron longobardos e lacringi ) polo que avanzaron cara ao 171 en dirección á parte media dos Cárpatos e, de acordo cos romanos, instaláronse na fronteira setentrional de Dacia. Máis tarde apropiáronse da Dacia Occidental. Ao parecer, os vándalos quedaron divididos unicamente en asdingos (ou victovales) e silingos, desaparecendo -mesturada entre ambos os grupos e cos longobardos- a tribo dos lacringi durante o século III.
A partir do 275, os asdingos enfrontáronse aos godos pola posesión do Banato (abandonado por Roma), mentres que os silingos, seguramente baixo presión dos godos, abandonaron os seus asentamentos en Silesia e emigraron xunto aos burgundios para acabar establecéndose na zona do Main ou Meno. Os seus ataques a Recia foron rexeitados por Probo. O rei asdingo Wisumarh (Visumaro) combateu contra os godos procedentes do leste ao mando de Xeberico, que atacaron os seus territorios. Wisumarh morreu en loita contra os godos, e os integrantes das tribos de vándalos que non quixeron someterse aos godos, tiveron que pasar a territorio imperial, establecéndose en Panonia, onde tamén se asentaron os cuados. A principios do século V abandonaran Panonia (como tamén os cuados) e uníronse aos suevos e alanos para invadiren as Galias. Nas primeiras loitas do ano 406 morreu o rei Godexiselo (Godexisilo). Poucos anos despois, os dous grupos vándalos acabaron fusionados. Invasión do Imperio romano (406-429) miniatura|esquerda|Os vándalos na Península Ibérica no século V.
Ocupación e repartimento de Hispania (409-418) O 13 de outubro de 409, cruzaron os Pireneos para entrar na Península Ibérica. Alí, os asdingos recibiron terras dos romanos, como foederati, na zona noroeste e cantábrica da Gallaecia e os silingos na Bética (sur), mentres que os alanos conseguiron terras na Lusitania (oeste) e na Cartaxinense, mentres os suevos controlaron gran parte da zona atlántica da Gallaecia.
Os visigodos, que invadiron Hispania por orde dos romanos, antes de recibir terras en Septimania (sur de Francia), enfrontáronse e esmagaron aos vándalos silingos no 417 e aos alanos no 418, matando ao rei alano occidental Attaces. O resto do seu pobo e os restos dos silingos, que case foron exterminados, achegáronse, posteriormente, ao rei vándalo (asdingo) Gunderico para que aceptase a coroa alana e, este, pasou a se denominar Rex Vandalorum et Alanorum ("Rei dos vándalos e dos alanos"), título que mantiveron os reis vándalos posteriores no norte de África.
No 419, os vándalos asdingos foron derrotados por unha coalición conxunta romano-sueva e Gunderico fuxiu á Bética, onde tamén foi proclamado rei dos vándalos silingos. No 422, Gunderico derrotou de forma decisiva a coalición romano-suevo-gótica dirixida polo patricio romano Castino na batalla de Tarraco. É probable que moitas tropas romanas e góticas desertasen xunto a Gunderico despois da batalla. No 426 tomaron a cidade de Híspalis (actual Sevilla) con Gunderico ao mando.
A formación e apoxeo do reino vándalo: o reinado de Xenserico