Antonio Gramsci, nado en Ales (Sardeña) o 22 de xaneiro de 1891 e finado en Roma o 27 de abril de 1937, foi un político, periodista, pedagogo, filósofo e teórico marxista italiano. Foi un dos fundadores do Partido Comunista Italiano, e do que foi secretario xeral, e estivo preso polo réxime fascista de Benito Mussolini.
Durante o encarceramento, escribiu 30 cadernos e 3 000 páxinas que conforman os seus Quaderni del carcere. Estes están considerados unha gran contribución á teoría política do século XX, abarcando unha ampla temática (historia e nacionalismo de Italia, Revolución Francesa, fascismo, fordismo, sociedade civil, folclore, relixión e cultura). Isto débese a que tivo influencias de distintas correntes, non só marxistas, tales como Niccolò Machiavelli, Vilfredo Pareto, Georges Sorel e Benedetto Croce.
Gramsci é coñecido pola súa teoría da hexemonía cultural, que explica como o aparello do estado e a clase capitalista gobernante (a burguesía) empregan as institucións culturais para manter o poder en dita sociedade. Dende o seu punto de vista, a burguesía desenvolve unha cultura hexemónica empregando a ideoloxía en lugar da violencia, a forza económica ou a coerción. Esta propaga os seus propios valores e normas, que se tornan no "sentido común", mantendo así o statu quo. Polo tanto, o poder hexemónico é usado para manter o consentimento da orde capitalista antes de acudir ao poder coercitivo. Esta hexemonía cultural é producida e reproducida pola clase dominante mediante as institucións que conforman a superestrutura.
Traxectoria Os seus pais foron Francesco Gramsci (1860-1937) e Giuseppina Marcias (1861-1932). Francesco era orixinario de Gaeta e comezou a estudar Dereito, pero por mor da pobreza da súa familia debeu atopar rápido un traballo e partiu para Sardeña. Corría o ano 1881 e empregouse na oficina de rexistro de Ghilarza. Alí coñeceu a Peppina, que só estudara ata terceiro de primaria, e casaron malia a oposición dos pais dela. Durante este período naceron os seus fillos: Gennaro (1884), Grazietta (1887), Emma (1889) e en 1891, en Ales, Antonio, bautizado o 29 de xaneiro. O ano seguinte, os Gramsci mudáronse a Sorgono onde nacen os seus fillos Mario en 1893, Teresina en 1895 e Carlos en 1897.
Arrestado o 9 de agosto de 1898 coa acusación de peculado, concusión e falsidade en actos, Francesco Gramsci é condenado o 27 de outubro de 1900 ao mínimo da pena co atenuante do leve valor: 5 anos, 8 meses e 22 días de cárcere, para expiar en Gaeta. Privada do soldo do pai, para a familia Gramsci son anos de extrema miseria. Antonio, por unha caída aos tres anos, sofre un traumatismo que lle provoca unha deformación na súa columna e non crece máis: a súa altura non superará o metro e medio. Aínda que segundo a autopsia e os datos que dan na "Casa-museo de Antonio Gramsci" en Ghilarza, estaba enfermo de tuberculose ósea, o que lle impediu o crecemento. E xa pouco antes da morte afectoulle aos pulmóns.
Antonio comeza a asistir á escola primaria aos sete anos e conclúea en 1903 co máximo de cualificacións. Con todo, as condicións da familia non lle permiten inscribirse á secundaria e dá a súa pequena contribución á economía doméstica traballando na Oficina do Catastro por 9 liras ao mes, o equivalente a un quilo de pan ao día. Traballaba dez horas ao día removendo «rexistros que pesaban máis ca min e moitas noites choraba ás agachadas porque me doía moito o corpo».
O 31 de xaneiro de 1904 Francesco cumpre a súa condena. É rehabilitado e obterá un emprego de escribán na Oficina do Catastro. Antonio pode inscribirse na secundaria municipal de Santu Lussurgiu, a 18 quilómetros de Ghilarza, «unha pequena escola na cal tres presuntos profesores regañaban, con caras esaxeradamente sombrías, durante as cinco clases». Con esta preparación aventurada logra graduarse en Oristano e no verán de 1908 inscríbese no liceo de Torri de Cagliari, onde comparte unha pensión xunto ao seu irmán Gennaro, que traballa nunha fábrica de xeo.
O irmán, logo de prestar o servizo militar en Turín, regresara a Sardeña "convertido" en militante socialista. Así, Antonio pode ler libros, periódicos e opúsculos socialistas, como tamén as novelas populares de Carolina Invernizio e de Antón Giulio Barrili. Tamén le a Grazia Deledda pero non a aprecia, considerando que a visión que a escritora manifestaba era substancialmente folclorística. Le a Voz e o Marzocco, Giovanni Papini, Emilio Cecchi e sobre todo a Benedetto Croce e Salvemini.
Ao fin do segundo ano do instituto, pide ao seu profesor, director da Unión Sarda, poder colaborar durante o verán no xornal con breves correspondencias e o profesor acéptao: o 20 de xullo de 1910 recibe a credencial de xornalista. O ano seguinte gradúase no liceo con varios oitos e un nove en italiano.
Turín En 1911 o Colexio Carlo Alberto de Turín ofrece 39 bolsas de estudos, 70 liras ao mes por once meses, para poder frecuentar a Universidade de Turín. «Partín para Turín coma se fose en estado de somnambulismo. Tiña 55 liras na bolsa, gastara 45 para a viaxe en terceira clase das cen obtidas en casa». O 27 de outubro de 1911 concluíu os exames: supéraos clasificándose no noveno lugar; no segundo estaba un estudante proveniente de Sassari, Palmiro Togliatti.
Inscríbese na facultade de Letras pero as 70 liras non bastan: «a preocupación do frío non me permite estudar porque paseo na recámara para quentarme os pés ou debo de estar totalmente cuberto porque non logro soster a primeira xeada».
As súas opinións políticas naquel tempo consisten nunha xenérica adhesión a ideas socialistas, pero sobre todo, nun forte resentimento polas inxustizas que foron feitas en Sardeña, e en xeral a todo o mediodía, que el retén foron ocasionadas polos atrasos das decisións políticas e económicas feitas polos continentais.
Está en casa para as eleccións políticas do 26 de outubro de 1913, Italia atópase en guerra contra Turquía pola conquista de Libia; votan, por primeira vez, ata os analfabetos, pero a corrupción e a intimidación electoral son as mesmas das eleccións precedentes. Angelo Tasca, novo dirixente socialista turinés, amigo e compañeiro de estudos de Gramsci, escribe que Antonio «fora moi golpeado pola transformación producida naquel ambiente da participación das masas campesiñas nas eleccións, aínda que non soubesen e non puidesen aínda servirse por conta eles da nova arma. Foi este espectáculo, e a meditación disto, que fixo definitivamente de Gramsci un socialista ».
Nos primeiros días de novembro de 1913, vai habitar nun faiado do último piso do palacio de rúa San Máximo 14, hoxe Monumento nacional, debe fecharse neste período a súa inscrición no partido socialista. Está en retardo cos exames, por mor dun «tipo de anemia cerebral, que me quita a memoria, que me devasta o cerebro, que me fai tolear hora tras hora, sen que logre atopar descanso nin paseando, nin tendido na cama, nin tendido no piso arrolándome en certos momentos como un furibundo». Para non perder o mensual da Fundación Albertina logra recuperar diversos exames entre marzo e abril de 1914
Toma leccións privadas de filosofía co profesor Annibale Pastore polo que escribiu logo que «a súa orientación era orixinalmente crociana [...] quería darse conta do proceso formativo da cultura aos fins da revolución [...] como fai o pensar para actuar [...] como as ideas vólvense forzas prácticas ». Gramsci escribirá sobre sentir tamén a necesidade de superar un modo de vivir e de pensar atrasado, como aquel que era propio dun sardo do principio de século, para apropiarse un modo de vivir e de pensar non máis rexional e de aldea, pero nacional» pero tamén «de provocar na clase obreira a superación daquel provincialismo ao revés da bóla de chumbo [como o Sur era xeralmente considerado no Norte] que tiña as súas profundas raíces na tradición reformista e corporativa do movemento socialista ».
Frecuenta aos novos compañeiros de partido, entre os cales atopábanse Tasca, Togliatti, Terracini «saïamos seguido das reunións partido [...] mentres os últimos noctámbulos detíñanse a observarnos continuabamos as nosas discusións, mesturándoas de propostas feroces, de gargalladas estrepitosas, de galopes no reino do imposible e do soño».
Na Italia que declarou a propia neutralidade na primeira guerra mundial en curso (neutralidade tamén afirmada polo partido socialista) escribe por primeira vez, sobre o xornal socialista turinés Il Grido do Popolo, o 31 de outubro de 1914, o artigo Neutralidade activa e operante en resposta do artigo de Mussolini Da neutralidade absoluta á neutralidade activa e operante, sen comprender, con todo, en que momento político crucial o importante e popular expoñente socialista propuxésese entón.
Sostén o 13 de abril de 1915 aquel que será o seu último exame na Universidade; Italia entra en guerra e Gramsci sente, como nunca antes, a necesidade dun compromiso político directo e asiduo.
Actividade xornalística Desde os primeiros meses de 1916, en plena guerra mundial, é un dos tres redactores do semanario da sección socialista de Turín “O Berro do Pobo” e da folla turinesa do “Avanti!” baixo a sección Baixo a Mole; publica breves panfletos e de crítica teatral. Máis tarde dirá escribir, en dez anos de xornalismo, «quince ou vinte volumes de 400 páxinas, pero escritas ao día e debían morrer despois do día» e se xactará de contribuír a facer popular o teatro de Luigi Pirandello, entón incomprendido ou escarnecido. Libérase do illamento da súa vida de estudante pobre e solitario visitando obreiros, tendo algunhas conferencias nos círculos socialistas e escribe por si mesmo o número único do xornal dos mozos socialistas A Cittá futura, publicado o 11 de febreiro de 1917.
Aquí mostra a súa intransixencia política, a súa ironía, ata en contra dos socialistas reformistas, o fastío cara a cada expresión retórica pero tamén a súa formación idealista, as súas débedas culturais nas confrontacións con Croce, superiores ata a aquelas debidas a Marx «Naquel tempo» - escribirá – «o concepto de unidade de teoría e práctica, de filosofía e política, non estaba abofé en min e eu era por tendencia crociano».
En marzo de 1917 o tsar de Rusia é derribado e vén instaurado un moderado goberno liberal; as noticias chegan parciais e confusas, pero o 29 de abril escribe que «a revolución rusa é un acto proletario e que ela naturalmente debe desembocar nun réxime socialista» e en maio sostén que Lenin «suscitou enerxías que xamais morrerán. El e os seus compañeiros bolxeviques están persuadidos que é posible en todo momento realizar o socialismo».
O 25 de agosto de 1917 Turín álzase espontaneamente contra a guerra e a fame, a represión militar causa máis de cincuenta mortos e centenares de feridos e a cidade é declarada zona de guerra. Os dirixentes socialistas son arrestados en masa e a dirección da Sección socialista vén asumida por un comité de doce persoas, do cal forma parte Gramsci.
Os bolxeviques toman o poder en Rusia o 7 de novembro pero durante semanas a Europa chegan só noticias confusas, ata que o 24 de novembro a edición nacional do Avanti! publica unha editorial co título A Revolución contra o capital, asinado por Gramsci.
«A revolución dos bolxeviques é a revolución contra o Capital de Carlos Marx. O Capital [...] era a demostración crítica da fatal necesidade que en Rusia se formase unha burguesía, se iniciase unha era capitalista, se instaurase unha cidadanía de tipo occidental [...] se os bolxeviques renegan dalgunhas afirmacións do Capital, non renegan do pensamento inmanente, vivificador [...] viven o pensamento marxista, aquel que non morre nunca [...] que en Marx se contaminou de incrustacións positivistas e naturalistas».