François-Marie Arouet, nado en París o 21 de novembro de 1694 e finado na mesma cidade o 30 de maio de 1778, foi un poeta, ensaísta, dramaturgo, filósofo e historiador ilustrado francés, máis coñecido co pseudónimo de Voltaire.
Voltaire destacou no século XVIII e ocupou un lugar particular na memoria colectiva dos franceses. Con el, iníciase a figura do intelectual comprometido ao servizo da verdade, da xustiza e da liberdade de pensamento. Foi elixido membro da Academia Francesa en 1746.
Símbolo da Ilustración, xefe de fila do partido filosófico, o seu nome está asociado ao seu combate polo progreso, a tolerancia e contra «a infamia», nome que deu ao fanatismo relixioso. Era, con todo, deísta e o seu ideal era o dunha monarquía moderada e liberal, ilustrada polos «filósofos». Actuou, por outra banda, coas elites avanzadas da Europa da Ilustración servíndose da súa inmensa notoriedade e tomando, el só, a defensa das vítimas da intolerancia relixiosa e da arbitrariedade en asuntos que se fixeron soados (asunto Calas, Sirven, o cabaleiro de Várrea , conde de Lally ...).
Da súa impoñente obra literaria, lense hoxe esencialmente os seus escritos «filosóficos» en prosa: contos e novelas ( Cándido é a súa obra máis soada), Cartas inglesas, Dicionario filosófico e unha correspondencia monumental da que coñecemos máis de 15 000 cartas dun total estimado ás veces en 40.000.Voltaire, Lettres choisies, édition de Nicholas Cronk, 2017, Préface, p.7. O seu teatro, as súas poesías épicas, as súas obras históricas, que fixeron del un dos escritores franceses máis soados no século XVIII, son hoxe amplamente esquecidas ou ignoradas. A reputación de Voltaire parece, como o seu estilo, marcada pola elegancia e a precisión, e a miúdo ao servizo dunha ironía mordaz.
Ao longo da súa vida, Voltaire frecuentou "os grandes" e afagou os monarcas, sen disimular o seu desprezo polo pobo, pero tamén estivo suxeito á inxerencia do poder, que a acabaría encarcerando na Bastilla e obrigouno ao exilio en Inglaterra ou nos arredores de París. O 1749, despois da morte de Émilie du Châtelet, con quen mantivera unha relación axitada de quince anos, foi ao tribunal de Prusia, pero, decepcionado nas súas esperanzas de xogar un gran papel con Frederico o Grande en Berlín, enfadouse con el despois de tres anos, e deixou Berlín en 1753. Refuxiouse un pouco máis tarde nas Delicias, en Suíza, preto de Xenebra, antes de gañar en 1759 unha herdanza en Ferney, na fronteira francoxenebrina, ao abrigo dos poderosos. Sacou proveito da propiedade e fixo de Ferney un centro de cultura prezado en toda Europa. Non volveu a París ata 1778 onde foi ovacionado polo pobo. Morreu aos 84 anos.
Voltaire era un amante do luxo, os praceres da mesa e da conversación, que consideraba, xunto co teatro, como unha das formas con maior éxito da vida en sociedade. Preocupado pola súa capacidade material para garantir a súa liberdade e a súa independencia, acumulou unha fortuna considerable en operacións especulativas, o que lle permitiu instalarse en 1759 no castelo de Ferney rodeado dunha corte de bos espíritos. Era, con todo, un busca-razoes, e ás veces feroz, contra os seus adversarios, por exemplo con Jean-Jacques Rousseau e con Crébillon.
Considerado pola Revolución Francesa -co seu adversario Jean-Jacques Rousseau- como un precursor (entrou no Panteón en 1791, o segundo despois de Mirabeau), foi adulado pola Terceira República Francesa. Durante o século XIX, o seu pensamento alimentou as paixóns antagonistas dos adversarios e defensores da laicidade do estado e da escola pública, máis aló do espírito da Ilustración. O pseudónimo «Voltaire»
Existen varias hipóteses achega do pseudónimo Voltaire. Unha versión moi aceptada di que deriva do apelativo Petit Volontaire (o pequeno voluntario) que usaban os seus familiares para referirse a el de neno. Con todo, parece ser que a versión máis verosímil é que Voltaire sexa o anagrama de Arouet L(e) J(eune) (Arouet, o mozo), utilizando as maiúsculas do alfabeto latino.
Tamén existen outras hipóteses: pode tratarse do nome dunha pequena facenda que posuía a súa nai; díxose que pode ser o sintagma verbal que significaba en francés antigo que el voulait faire taire (‘desexaba facer calar’, de aí vol-taire), por mor do seu pensamento innovador, que poden ser as sílabas da palabra re-vol-tair (‘revoltoso’) noutra orde. En calquera caso, é posible que a elección que o mozo Arouet adopta, tras a súa detención en 1717, sexa unha combinación de máis dunha destoutras hipóteses. Traxectoria Infancia Fillo do notario François Arouet, François-Marie Arouet naceu o 21 de novembro do 1694; pero, en varios escritos, o mesmo Voltaire afirmaba nacer en realidade nove meses antes, o 19 ou 20 de febreiro de 1694 en Châtenay-Malabry. O seu bautizo, o 22 de novembro en París na igrexa de Saint-André des-Arts, sería atrasado como consecuencia da pouca esperanza de supervivencia do bebé. Arouet cuestionaba, mesmo, a súa paternidade. Voltaire non discutía só a súa data de nacemento senón tamén a súa filiación. Desde 1750, a miúdo facíase chamar fillo do Señor de Rochebrune, procedente dunha familia nobre de Haute-Auvergne e antigo cliente de François Arouet. En 1756, por ocasión dunha visita de Alembert ás Delices, Jean Louis du Pan, testemuña da escena, refire as súas palabras (recollidas por René Pomeau, Voltaire al seu temps, tomo I, páx.132): «Creo tan certo que d'Alembert é o fillo de Fontenelle, como eu o son de Roquebrune. (…) Voltaire insinuaba que a honra da súa nai consistira en preferir un home de espírito como era Roquebrune, mosqueteiro, oficial, autor, antes que seu pai, ao que el consideraba un home moi común; e explicaba que ela sempre se xactara do seu nacemento, atribuíndo a responsabilidade a Roquebrune. »Non existe ningunha certeza máis aló de que a idea dun nacemento ilexítimo e dunha relación de sangue coa nobreza de espada non desagradaba a Voltaire.
Os Arouet Por parte do pai os Arouet son orixinarios dunha pequena vila do norte de Poitou, Saint-Loup-Lamairé, preto de Airvault, onde exercerón durante os séculos XV e XVI unha actividade de curtidores, que enriquece os antepasados de Voltaire, os Arouet eran un exemplo da ascensión social na burguesía no século XVI. O primeiro Arouet foise da súa provincia e instalouse en París en 1625, onde abriu unha tenda de vendedor de sabas e de seda. Casou coa filla dun rico comerciante de teas e enriqueceuse o suficiente como para comprar, para o seu fillo, o pai de Voltaire, un cargo de notario en Châtelet en 1675, asegurando ao seu titular o acceso á pequena nobreza de toga. Este último, traballador austero e honesto nas relacións importantes, redondea máis a fortuna familiar, casou coa filla dun secretario penal do parlamento parisiense e vendeu o seu estudo en 1696 para gañar un cargo de conselleiro do rei, recadador das especies no Tribunal de contas. Tiña un irmán máis vello, Armand Arouet (1685-1745), avogado do parlamento, católico rigoroso e xansenista obstinado e solteiro, de quen Voltaire herdou os bens, e unha irmá, Marie Arouet (morta o 15 de outubro do 1726), esposa de Pierre François Mignot, corrector na Cámara das contas e única persoa da súa familia que lle manifestou afecto. A irmá tivo dous fillos, un deles o abade Mignot, e dúas mozas, señora de Fontaine e Marie Louise Mignot, a futura señora Denis. Contrariado e triste, o pai de Voltaire dicía: «Teño por fillos dous tolos, un en prosa e outro en verso».
Educación: os xesuítas e a sociedade libertina do Temple miniatura|160px|O cercado do Temple, detalle do plano de Turgot, 1739. O palacio do gran prior atópase á dereita da porta de entrada Arouet pai quería dar ao seu fillo pequeno unha formación intelectual que estivese á altura dos dons que este manifestaba desde a súa máis nova idade. Aos dez anos, entrou nos xesuítas do colexio Louis-le-grand, o establecemento máis frecuentado e máis caro da capital. Os xesuítas ensináronlle latín, grego e retórica. Máis tarde na vida aprendeu a falar italiano, castelán e inglés con fluidez. Pero os xesuítas querían antes de todo formar persoas de mundo e iniciaban os seus alumnos nas artes sociais: confrontacións oratorias, defensas xudiciais, concurso de versificación e teatro, que ocupaba un amplo espazo na vida do colexio. Alumno brillante, enseguida fíxose soado pola súa facilidade de versificar, Arouet aí aprendeu a agradar e falar de igual a igual cos grandes. Teceu relacións de amizade e relacións precisas que saberá usar toda a súa vida: os irmáns de Argenson, René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson e Marc-Pierre de Voyer de Paulmy d'Argenson, futuros ministros de Lois XV de Francia e o futuro duque de Richelieu.
En sentido contrario á educación dos xesuítas, a frecuentación da sociedade libertina do Temple tivo unha influencia non menos importante sobre o mozo Arouet. O abade de Châteauneuf, padriño seu e home de letras, introdúceo desde a idade dos doce anos nesta sociedade que se reunía no Templo, no hotel de Philippe de Vendôme, gran prior da orde de Malta, con membros da alta nobreza e poetas, epicúreos, letrados coñecidos polo seu espírito e a súa amoralidade, afeccionados ás respostas elegantes e ás bebidas secas. O mozo divertíaos facéndolles versos «lixeiros, rápidos, picantes, cheos de referencias antigas, desde fortes ata mordaces, chanceándose sen retención sobre a relixión e a monarquía».Pierre Lepape Voltaire conquerint-lo, Seuil, 1994, páx.24 Con esta compañía, el deuse conta que nacera un gran señor libertino e que non tiña nada que ver cos Arouet e a xente común.
Xuventude Deixou o colexio aos dezasete anos e anunciou ao seu pai que quería ser un home de letras e non avogado ou titular dun cargo de conselleiro no Parlamento, investimento con todo considerable que este último fixera para el . Ante a oposición paterna, inscribiuse na escola de dereito e continuou frecuentando os libertinos do Temple, cultivando o gusto polo luxo e o exceso. O seu pai afastouno momentaneamente enviándoo a Caen, e logo confiouno o irmán do seu padriño, marqués de Châteauneuf, que acababa de ser nomeado embaixador na Haia e que o aceptou como o seu secretario privado. Pero o seu afastamento non duraría. En Nadal de 1713, xa estaba de volta, destituído do seu cargo e expulsado fóra dos Países Baixos por mor dunhas relacións escandalosas cunha dama. Furioso, o seu pai quería envialo os Estados Unidos de América, pero acabouno colocando no estudo dun maxistrado parisiense. Sería salvado por un antigo cliente de Arouet, letrado e moi rico, o señor de Caumartin, marqués de Saint-Ange, que o convence de confiarlle o seu fillo para probar o talento poético do mozo rebelde. Voltaire pasou estas vacacións forzadas no castelo de Saint-Ange, preto de Fontainebleau, lendo, escribindo e escoitando os relatos do seu anfitrión Escribiu acerca disto « Caumartin porte en son cerveau / De son temps l’histoire vivante / Caumartin est toujours nouveau / À mon oreille qu’il enchante » («Caumartin leva no seu cerebro / do seu tempo a historia viva./ Caumartin é sempre novo / ao meu oído que o deleita »), que lle servirán para La Henriade e para Le Siècle de Louis XIV. miniatura|esquerda|150px|O rexente, Filipe de Orleáns miniatura|300px|O castelo de Sceaux. A duquesa de Maine tivo nunha corte case real e esixía aos seus hóspedes falar en verso sobre todo e sobre nada. Nestes xogos, Arouet era un experto de primeira