Joseph Étienne Frédéric Mistral (wym. []; ur. 8 września 1830 w Maillane, zm. 25 marca 1914 tamże) – francuski poeta, filolog i leksykograf tworzący w dialekcie prowansalskim języka oksytańskiego. Najwybitniejszy pisarz grupy felibrów, dążącej do odnowy kulturowego dziedzictwa Prowansji. Jego przesiąknięta tradycją romantyczną poezja ukazuje przede wszystkim sielską atmosferę rodzinnego regionu. Znaczącą rolę odgrywa w niej mistyczna więź człowieka z przyrodą, często wzmocniona kultem świętych. Za najsłynniejsze dzieło Mistrala uchodzi poemat epicki w 12 pieśniach Mirejo. W 1904 poetę uhonorowano Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury (drugim laureatem w tym samym roku został hiszpański dramaturg José Echegaray y Eizaguirre) za – jak podano w uzasadnieniu – „świeżość i oryginalność pełnych natchnienia utworów poetyckich, prawdziwie oddających realia życia oraz ducha narodu”Grzegorz Górny, Leksykon laureatów literackiej Nagrody Nobla, Agencja Wydawnicza Zebra, Kraków 1993, s. 14..
Dzieciństwo i młodość thumb|„Dom pod Jaszczurką”, 1914 Frédéric Mistral (w klasycznym zapisie prowansalskim znany jako Frederic, w zapisie własnym pod imieniem Frederi) był synem zamożnego chłopa skoligaconego z najstarszymi rodami Prowansji, niegdyś napoleońskiego żołnierza, i jego drugiej żony, Adélaïde Poulinet. Matka początkowo chciała dać chłopcu na imię Nostradamus, ale nie wyrażono na to zgody ani w kościele, ani w merostwieSully-André Peyre, Essai sur Frédéric Mistral, Editions Pierre Seghers, Avignon 1959, s. 11.. Ojca, François Mistrala, poeta przez całe życie uważał za swój autorytetStanisław Gniadek, Wstęp, [w:] Fryderyk Mistral, Mirejo, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1964, s. XII.. Edukację rozpoczął dopiero w wieku 9 lat. Początkowo uczył się w pobliskich wiejskich szkółkach. Później, już w Collège Royal w Awinionie (dzisiaj Liceum im. Frédérica Mistrala), zdobył solidne podstawy w zakresie nauk humanistycznych. Tam też znalazł się pod opieką młodego nauczyciela i wydawcy, Josepha Roumanille'a (Josèp Romanilha według zapisu klasycznego, Jóusè Roumaniho według zapisu Mistrala), uważającego prowansalski za swój język ojczysty i pragnącego doprowadzić do odrodzenia zapomnianej kulturyGrzegorz Górny, Leksykon laureatów literackiej Nagrody Nobla, Agencja Wydawnicza Zebra, Kraków 1993, s. 13.. W roku 1847 Mistral zdał egzamin maturalny w Nîmes i powrócił w rodzinne strony, gdzie napisał kilka wierszy oraz poemat w czterech pieśniach Li Meissoun (1848), wydany dopiero po jego śmierci. Już te najwcześniejsze utwory zdradzały niezwykły talent wersyfikacyjny poety, jego zamiłowanie do badań leksykograficznych i etnograficznych oraz fascynację bukolicznym nurtem liryki antycznejStanisław Gniadek, Wstęp, [w:] Fryderyk Mistral, Mirejo, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1964, s. XIV..
Gdy wybuchła rewolucja lutowa 1848 roku, Mistral, wbrew rojalistycznym zapatrywaniom najbliższego otoczenia, pisał wiersze wspierające republikanów. W tym samym roku w Aix-en-Provence podjął studia prawnicze zakończone licencjatem. Napisał wtedy dziesięć utworów, które weszły w skład antologii Li Prouvençalo (Prowansalki), wydanej przez Roumanille'a w Awinionie (1852). Po studiach wrócił do Maillane i postanowił zamieszkać na wsi, by całkowicie poświęcić się kultywowaniu tradycyjnego języka Prowansji oraz upowszechnianiu jej historii. Najtragiczniejszym wydarzeniem młodych lat poety była śmierć ojca w roku 1855, zwłaszcza że po rozdzieleniu dziedzictwa musiał wraz z matką opuścić dom rodzinny znany powszechnie jako „Sędziowska Zagroda”, który przypadł w udziale jego przyrodniemu bratu. Nawiązał do tych przeżyć w roku 1910, umieszczając na frontyspisie swojego prowansalskiego przekładu Księgi Rodzaju (La Genèsi) werset mówiący o wygnaniu Hagar i Izmaela z domu AbrahamaSully-André Peyre, Essai sur Frédéric Mistral, Editions Pierre Seghers, Avignon 1959, s. 18-19.. Wprowadzili się wtedy do „Domu pod Jaszczurką” nazwanego tak od ozdobnego zegara słonecznego na fasadzie. W tamtym też czasie poeta wymyślił dewizę, którą ozdobił między innymi swój ekslibris: Lou soulèu me fai canta (Słońce budzi moją pieśń)Revue de Provence et de Langue d'Oc: artistique, littéraire, scientifique et historique, P. Ruat, 1905, s. 58.. O sprawach prywatnych wypowiadał się rzadko i tylko w sposób konwencjonalny. W roku 1876 poślubił z rozsądku znacznie od siebie młodszą Marie Rivière (1857-1943) z Dijon i to bezdzietne małżeństwo przetrwało aż do jego śmierciSully-André Peyre, Essai sur Frédéric Mistral, Editions Pierre Seghers, Avignon 1959, s. 20..
Działalność felibrów Odrodzenie prowansalskie thumb|Spotkanie felibrów, 1854 Mistral nie był odosobniony w walce o odrodzenie rozbitego na wiele odmian dialektalnych języka oksytańskiego. Nie dążył jednak do sztucznego ujednolicenia wszystkich dialektów, raczej zalecając pisarzom wykorzystywanie mowy z okolic rodzinnych. Uznał bowiem, że językiem literackim stanie się ten dialekt, w którym powstaną najlepsze dzieła. W sierpniu 1852 roku odbył się w Arles zjazd poetów oksytańskich zwołany przez Josepha Roumanille'a. Spotkanie to cieszyło się takim powodzeniem, że rok później doszło do kolejnego zjazdu w Aix-en-Provence. Émile Zola wspominał po latach, że przy tej okazji Mistral recytował swój wiersz La Mort dau mèissounier (Śmierć żniwiarza), który ukazał się w zbiorowym tomiku Lou Roumavàgi deis troubaires (Zjazd trubadurów)Stanisław Gniadek, Wstęp, [w:] Fryderyk Mistral, Mirejo, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1964, s. XX.. W okresie rozkwitu kultury prowansalskiej wyraźnie wyodrębnił się nurt awinioński, którego niepisanymi przywódcami byli Roumanille i Mistral. Do grupy młodych poetów z tego kręgu należeli także Théodore Aubanel (według zapisu klasycznego Teodòr Aubanèu, według zapisu Mistrala Teoudor Aubanèu), Anselme Mathieu (Ansèume Matieu), Jean Brunet (Joan Brunet), Alphonse Tavan (Anfós Tavan) i Paul Giéra (Pau Giera). Na jednym z zebrań w dworku Font-Ségugne, 21 maja 1854 roku, uznali się za Związek Felibrów, a na swoją patronkę wybrali świętą Estellę. Nazwa grupy nawiązywała do starej pieśni o świętym AnzelmieAnabel Reeser, Frédéric Mistral, [w:] Dictionary of Literary Biography, red. Clark Bruccoli, Cengage Gale, Detroit 2007, t. 331, s. 229.. Była w niej mowa o młodym Jezusie dyskutującym w świątyni z siedmioma znawcami (felibrami) prawa, choć w tym wypadku stanowione prawa miały dotyczyć dialektu prowansalskiegoStanisław Gniadek, Wstęp, [w:] Fryderyk Mistral, Mirejo, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1964, s. XXI..
Poeci swoją twórczością pragnęli nawiązać do osiągnięć renesansowej Plejady. Wzorem stał się dla nich Joachim du Bellay, toteż próbowali przenieść w prowansalskie realia główne założenia jego przełomowego manifestu Obrona i uświetnienie języka francuskiego (1549). Istotne stało się również nawiązanie do twórczości Pierre’a de Garros, autora Poesias gasconas (Poezje gaskońskie, 1567), oraz do utworów Nicolasa Saboly, którego Noëls (Kolędy, wydane w roku 1699) są do dzisiaj śpiewane na południu FrancjiStanisław Gniadek, Wstęp, [w:] Fryderyk Mistral, Mirejo, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1964, s. VII.. Już w roku 1855 grupa felibrów zaczęła publikować redagowany przez Mistala „Armana Prouvençau” („Almanach Prowansalski”), później ogłoszony w trzech zbiorach, w którym uwzględniając wszystkie dialekty, przytaczano miejscowe legendy i wydarzenia historyczne oraz udzielano czytelnikom porad gospodarczych. W okresie największej poczytności nakład „Armana” osiągał 10 tysięcy egzemplarzy. Kwestią podstawową stało się również ujednolicenie ortografii dla wszystkich dialektów Południa i oczyszczenie zapisu z francuskich naleciałości, w czym Mistralowi bardzo pomagał RoumanilleZygmunt Czerny, Mistral i Prowansja trubadurów i felibrów, [w:] Frederi Mistral, Pamiętniki i opowieści, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1959, s. 349..
Felibryzm a Francja thumb|Frédéric Mistral, około 1860 Nie wszyscy z równym entuzjazmem odnieśli się do koncepcji prowansalskiego odrodzenia. Victor Gélu (Victor Gelu), twórca rewolucyjnych pieśni w gwarze marsylskiej, nie zgodził się przystąpić do felibrów, uzasadniając to chęcią utrzymania pełnej niezależności. Mimo to Mistral nigdy nie przestał darzyć go podziwem i opatrzył serdeczną przedmową pośmiertne wydanie jego dziełMarcel Decremps, Mistral, mage de l'Occident, La Colombe, Paris 1954, s. 23.. Od roku 1862, kiedy to zredagowano pierwszy statut, Związek Felibrów szybko się rozrastał, zyskując uznanie jako kulturalna i literacka organizacja zwolenników francuskiego Południa. W latach 1876–1888 Mistral, wybrany na pierwszego oficjalnego przewodniczącego Związku, aktywnie współtworzył i rozbudowywał oddziały regionalne, a w latach 1891–1899 nadzorował wydawanie ambitnego literackiego kwartalnika „L'Aiòli”. Chociaż poeta nigdy nie zebrał w jednym dziele swoich koncepcji społecznych i politycznych, powszechnie mówiono o „doktrynie Mistrala”, zgodnie z którą należy usilnie dążyć do rozkwitu kultury prowansalskiej. Tak szeroka definicja planowanej działalności sprawiła, że z felibryzmem mogli się utożsamiać ludzie o całkowicie odmiennych poglądachCharles Camproux, Frédéric Mistral, Encyclopædia Universalis, Paris 1984-1985, t. 12, s. 363..
Ponieważ Mistral był powszechnie uważany za duchowego przywódcę całego ruchu, musiał łagodzić burzliwe spory polityczne między świeckimi postępowcami i republikanami („czerwoni”) a odłamem konserwatywnym, w którym dochodzili do głosu nawet monarchiści („biali”). Autonomiczne, często nastawione separatystycznie grupy felibrów ściągnęły na siebie zdecydowaną niechęć władz centralnychZygmunt Czerny, Mistral i Prowansja trubadurów i felibrów, [w:] Frederi Mistral, Pamiętniki i opowieści, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1959, s. 350.. Sam Mistral, kiedy domagał się w artykułach wprowadzenia do szkół nauczania po prowansalsku, padł ofiarą zajadłej nagonki paryskiej prasyPierre Rollet, La vie quotidienne en Provence au temps de Mistral, Hachette, Paris 1972, s. 166.. Również Ministerstwo Wyznań Religijnych, wspierane przez część episkopatu, stanowczo sprzeciwiło się głoszeniu kazań w południowych dialektachPierre Rollet, La vie quotidienne en Provence au temps de Mistral, Hachette, Paris 1972, s. 170.. Język oksytański, jako fakultatywny, dopuszczono do szkół dopiero w roku 1953, kiedy osiągnięcia felibrów zostały przytłumione przez wszechobecną francuszczyznę.
Felibryzm a Europa thumb|Puchar felibrów Działania felibrów i autorytet Mistrala szybko doceniono w całej Europie, co przyczyniło się do odrodzenia wielu regionalnych kultur i dialektów. Szczególnie silne więzy, także dzięki pracy translatorskiej Damasa Calveta, połączyły Prowansalczyków z ruchem katalońskim, którego przywódcą był poeta Víctor Balaguer. Oba te ugrupowania opowiadały się za federalizmem, regionalizmem i krzewiły ideę wspólnoty latyńskiejStanisław Gniadek, Wstęp, [w:] Fryderyk Mistral, Mirejo, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1964, s. XLV.. W roku 1867 działacze katalońskiego odrodzenia narodowego wręczyli Mistralowi srebrny ozdobny puchar. Była to forma podziękowania za gościnę, której Prowansalczycy udzielili Balaguerowi wygnanemu przez Izabelę II za udział w zamachu stanuAnabel Reeser, Frédéric Mistral, [w:] Dictionary of Literary Biography, red. Clark Bruccoli, Cengage Gale, Detroit 2007, t. 331, s. 232.. Mistral odpowiedział wierszem La Coupo santo (Święty puchar), który wkrótce stał się hymnem felibrówJean Pélissier, Frédéric Mistral au jour le jour, Éditions Ophrys, Aix-en-Provence 1967, s. 70.. W roku 1868 poeta pojechał do Barcelony, żeby wziąć udział w igrzyskach kwietnych. Tam wyraził swój podziw dla utalentowanego Katalończyka Jacinta VerdagueraRobert Lafont, Mistral ou l'illusion, Librairie Plon, Paris 1954, s. 291..