Język szwedzki (szw. , ) – należy do grupy języków skandynawskich w obrębie podrodziny języków germańskich. Jest językiem urzędowym Szwecji oraz – obok języka fińskiego w niektórych regionach – Finlandii. Pozostaje blisko spokrewniony z językami duńskim i norweskim, a w dalszym stopniu z farerskim i islandzkimSpokrewnienie języka Szwedzkiego. Dialekty języków skandynawskich tworzą kontinuum dialektalne, co oznacza, że granice między nimi są płynne, a w wielu przypadkach występuje wzajemna zrozumiałość.

Dialektologia W sytuacjach nieformalnych powszechnie używane są zróżnicowane dialekty nieliterackie. Większość z nich jest zrozumiała dla wszystkich użytkowników języka szwedzkiego. Obecnie można wyróżnić dwa zespoły dialektów: szwedzki i finlandzki (tzw. fińska odmiana języka szwedzkiego). Istnieje też zespół dialektów języka szwedzkiego z Estonii, jednak jego znaczenie zmniejszyło się po zajęciu tego kraju przez Armię Czerwoną, kiedy to większość estońskich Szwedów opuściła ten kraj. W południowej części Szwecji – Skanii (Skåne) – język mówiony uległ silnym wpływom duńskim, z charakterystyczną głęboką artykulacją spółgłosek, przypominającą wymowę duńską. Mieszkańcy Wysp Alandzkich mówią dialektem zbliżonym do północnosztokholmskiego.

Wyróżnia się 6 dialektów języka szwedzkiego. Są to: sydsvenska mål, götamål, sveamål, norrländska mål, gutamål, a także östsvenska mål, rozdzielany na finlandssvenska i estlandssvenskaDialekty języka szwedzkiego. Tym ostatnim posługują się głównie mieszkańcy regionów szwedzkojęzycznych w Finlandii i dawniej w Estonii.

System fonologiczny Charakterystyczną cechą systemu fonologicznego języka szwedzkiego jest duża ilość samogłosek: 9 fonemów podstawowych, a uwzględniając rozróżnienie między długimi i krótkimi (iloczas) samogłoskami – 17 fonemów samogłoskowych. Szwedzka spółgłoska sj (sj-ljudet) ma różne wariacje regionalne, często zbliżone do [ɧ], [ʃ] lub [h], przy czym jej dokładna artykulacja jest unikalna dla języka szwedzkiego i trudna do jednoznacznego sklasyfikowania. W wersji podstawowej nie ma odpowiednika w innych językach (mimo że w podobny sposób wymawia się ją w języku niderlandzkim).

Historia Pierwsze ślady języka północnogermańskiego pochodzą z III wieku n.e. Około IX wieku, w okresie wikińskim, pojawił się norrønt, a potem dänsk tunga, czyli niezróżnicowane germańskie języki północy. Następnie doszło do ich rozbicia na języki północnogermańskie wschodnie i północnogermańskie zachodnie. W XII wieku zaczęto używać języka określanego jako szwedzki runiczny, zapisywany w alfabecie fuþark. Był on używany od około II wieku n.e. i przystosowany do rycia w drewnie lub kamieniu. Jego pochodzenie jest sporne – niektórzy badacze wywodzą go z alfabetu etruskiego lub łacińskiego, inni uznają go za rezultat lokalnych procesów językotwórczych. Fuþark został później wyparty przez alfabet łaciński, który przyjęto wraz z chrześcijaństwem.

W XIII wieku pojawił się język, który dzisiaj jest określany jako klasyczny szwedzki. W XVI wieku pojawiły się tendencje do tworzenia języka ponaddialektalnego, czy to w postaci języka, pism religijnych czy świeckiego języka pism urzędowych – tzw. języka kancelaryjnego. Przełomowym momentem dla standaryzacji języka pisanego było tłumaczenie Biblii na język szwedzki w 1541 roku (Biblia Gustawa Wazy), które ugruntowało normy ortograficzne i składniowe. W XVIII wieku unifikujący wpływ w zakresie wymowy miał dwór królewski – na tym tle zarysował się podział na język „chłopski” (bondska) i „dworski” (hovsvenska). U podłoża wymowy języka dworskiego leżała wymowa Sztokholmu i prowincji Uppland. Język ten współcześnie stanowi podstawę ponaddialektalnego języka pisanego (rikssvenska).

W XX wieku język szwedzki przeszedł reformy ortograficzne (1906, 1943), a jego współczesna forma – rikssvenska – opiera się na wymowie regionu sztokholmskiego i jest używana w mediach, edukacji i administracji.

Większość zapożyczeń w języku szwedzkim pochodzi z języków: niemieckiego, francuskiego, angielskiego, łaciny i greki.

Gramatyka

Rzeczownik i rodzajnik W standardowym języku szwedzkim funkcjonują dwa rodzaje gramatyczne: nijaki (neutrum, ett-ord) i wspólny (utrum, nie-nijaki, en-ord). Rodzaj utrum obejmuje rzeczowniki, które historycznie należały do rodzaju męskiego i żeńskiego. Niewielka część dialektów języka szwedzkiego rozróżnia trzy rodzaje gramatyczne. Około 80–75% szwedzkich rzeczowników ma rodzaj wspólny (en-ord), a około 20–25% rodzaj nijaki (ett-ord). Szwedzki rzeczownik odmienia się przez 2 przypadki: mianownik i dopełniacz (genitiv), w którym formy dzierżawcze tworzy się poprzez dodanie końcówki -s, podobnie jak w języku angielskim. Zamiast dopełniacza często stosuje się złożenia rzeczownikowe (zrosty), np. budgetförslag (propozycja budżetu), jako budget (budżet) + förslag (propozycja).

Liczba mnoga Rzeczowniki szwedzkie dzielą się na pięć głównych grup deklinacyjnych, które determinują sposób tworzenia liczby mnogiej i form określonych rzeczowników. Rzeczownika powinno uczyć się wraz z jego rodzajem, jego formą określoną i formą liczby mnogiej. Możliwe końcówki liczby mnogiej to: -or, -ar, -er, -r, -n, rzadko z przegłosem (czyli zmianą samogłoski w temacie), jeszcze rzadziej sam przegłos bez końcówki. Około 25% szwedzkich rzeczowników ma taką samą formę zarówno dla liczby pojedynczej, jak i mnogiej – np. ett rum – två rum, czyli: jeden pokój – dwa pokoje. Są to głównie rzeczowniki nijakie, czyli takie, które wymagają rodzajnika ett.

Pierwsza deklinacja dotyczy rzeczowników dwu- i wielosylabowych rodzaju wspólnego, zakończonych na nieakcentowane -a. Liczbę mnogą tworzy się przez usunięcie nieakcentowanego -a i dodanie końcówki -or. Formę określoną w liczbie mnogiej tworzy się przez dodanie do końcówki -or końcówki -na:

en klocka – klockor – klockornaKolejno: nieokreślona liczba pojedyncza, nieokreślona liczba mnoga, określona liczba mnoga

Istnieje kilka wyjątków w tej deklinacji, między innymi: En våg – vågor – vågorna (fala) En ros – rosor – rosorna (róża) En toffel – tofflor – tofflorna (kapeć) En åder – ådror – ådrorna (żyła)

Forma określona i nieokreślona Charakterystyczną cechą rodzajników w językach północnogermańskich jest to, że rodzajnik określony (odpowiednik angielskiego the) jest końcówką fleksyjnąRodzajnik postpozytywny (w formie końcówki fleksyjnej-postfiksu jest charakterystyczny dla języków ligi bałkańskiej (bułgarski, macedoński, rumuński, albański). Angielski przedimek określony the nie jest rodzajnikiem (tylko przedimkiem), ponieważ w j. angielskim nrzeczownik nie ma rodzaju gramatycznego (ma rodzaj naturalny - stąd np. the man, the boy, the girl, the woman, the lady, the table, the shirt, the car...). Autor przypisu jest językoznawcą - bułgarystą. . Wyróżnia się:

-et – dla rodzaju nijakiego, -en – dla rodzaju wspólnego, -na, -en, -a – dla liczby mnogiej.

Istnieją również tzw. wolnostojące rodzajniki określone, które używane są, gdy przed rzeczownikiem w formie określonej znajduje się co najmniej jeden przymiotnik. Wyróżnia się następujące rodzajniki:

det – dla rodzaju nijakiego, den – dla rodzaju wspólnego, de – dla liczby mnogiej.

Rodzajnik nieokreślony dla rodzaju ogólnego to en, a dla rodzaju nijakiego ett. Forma nieokreślona liczby mnogiej nie posiada żadnego rodzajnika, podobnie jak w pozostałych językach germańskich.

Przykładowa odmiana rzeczownika rodzaju ogólnego (na podstawie wyrazu en bil – samochód) i rzeczownika rodzaju nijakiego (na podstawie wyrazu ett hus – dom) wygląda następująco: +FormaRodzaj wspólny (en bil – samochód)Rodzaj nijaki (ett hus – dom)L. poj., forma nieokreślonaen bilett husL. poj., forma określona(den) bilen(det) husetL. mn., forma nieokreślonabilarhusL. mn. forma określona(de) bilarna(de) husen

Przypadki Szwedzka deklinacja została zredukowana do dwóch przypadków: mianownika (forma podstawowa, grundkasus, objektkasus) i dopełniacza (genitiv). Pozostałe funkcje składniowe realizowane są przez szyk zdania i przyimki.

Przypadek główny ma postać bezkońcówkową, czyli nie jest nacechowany formalnie. Może on występować z rodzajnikiem lub bez. Przykładowo, na podstawie rzeczownika blomma – kwiat:

Forma Liczba pojedyncza Liczba mnoga nieokreślona (en) blomma blommor określona blomman blommorna

Przypadek główny odpowiada funkcyjnie polskiemu mianownikowi, celownikowi, biernikowi, miejscownikowi, narzędnikowi i wołaczowi. Zamiast deklinacji, podobnie jak w języku angielskim, funkcje tych przypadków pełnią związki syntaktyczne, np.: Det här är en bok – To jest książka. Jag ser en bok – Widzę książkę. Han bläddrar i boken – On wertuje książkę (dosłownie w książce). Det står inte i boken – Tego nie ma w książce. Han gav boken en ny titel – Dał książce nowy tytuł. Dopełniacz formalny ma we wszystkich postaciach (tzn. z rodzajnikiem i bez rodzajnika) końcówkę -s. Forma Liczba pojedyncza Liczba mnoga nieokreślona (en) blommas blommors określona blommans blommornas

Dopełniacz z końcówką -s występuje dziś stosunkowo rzadko:

w funkcji przydawki (genitivattribut), np.: Fars bok – Książka ojca. Barnets leksak – Zabawka dziecka. Leva i böckernas värld – Żyć w świecie książek. Livets afton – Schyłek życia. w funkcji orzecznika (predikatsfyllnad), np.: Boken är min fars. – Książka jest mojego ojca. Den här bilen är hans brors. – Ten samochód jest jego brata. w funkcji przydawki w związku rządu (apposition), np.: Tores, hans väns, bok – Książka Torego, jego przyjaciela. Konung Karl Gustavs regering – Rząd króla Karola Gustawa. Aposteln Paulus’ ord – Słowa apostoła Pawła. w niektórych zwrotach z przyimkiem till – do, który pierwotnie rządził dopełniaczem, np.: Till skogs – Do lasu. Till fots – Pieszo. Till lands – Na lądzie. Till bords – Do stołu, przy stole. Till sjöss – Na morzu. w zwrotach określających czas, ilość, rodzaj lub gatunek, np.: En två timmars resa – Podróż dwugodzinna. Tusentals människor – Tysiące ludzi. Hundratals böker – Setki książek. Alla slags frukter – Wszelkiego rodzaju owoce.

Uwagi odnośnie do używania dopełniacza Wyrazy pochodzenia łacińskiego niekiedy zachowują swój pierwotny dopełniacz. Jeżeli rzeczownik pospolity ma końcówkę -s, np. gräns – granica, dans – taniec, prins – książę, to unika się dopełnienia formy podstawowej, lub najpierw zmienia się rzeczownik na formę określoną, więc w sposób następujący: en prins zmieniany jest na prinsen, wówczas dopełniacz będzie mógł zostać utworzony zwykłą konstrukacją: prinsens. Dopełniacz stosuje się na ogół tylko w określeniach prostych, jak np. villans ägare – właściciel willi, tygets färg – kolor materiału. W określeniach złożonych stosuje się raczej przyimki: i många delar av världen – w wielu częściach świata. Przymiotniki i imiesłowy w roli rzeczowników przyjmują również końcówkę -s w dopełniaczu, np.: de fattigas öde – los biednych, den flitiges belöning – wynagrodzenie pilnego.

Reliktowe formy dopełniacza Szwedzkie rzeczowniki miały w przeszłości, podobnie jak i współczesny język niemiecki, końcówki deklinacyjne 4 przypadków (mianownika, dopełniacza, celownika i biernika). Zanikły one stopniowo w języku średnio- i nowoszwedzkim. Najdłużej zachowały się końcówki dawnych dopełniaczy na -a oraz -u po sylabie pierwotnie krótkiej. Reliktowe formy dopełniacza, pochodzące z języka staroszwedzkiego, zachowały się w złożeniach leksykalnych, np.: kungaval – elekcja, barnamord – dzieciobójstwo, herravälde – przemoc, ordalag – wyrażenia, ladugård – obora, hälsovård – opieka zdrowotna, lärosal – sala wykładowa, läruverk – gimnazjum, människoliv – życie ludzkie.

Czasownik Czasowniki w języku szwedzkim nie odmieniają się przez osoby ani liczby, dlatego wymagają użycia zaimka osobowego. To zjawisko jest dobrze widoczne na przykładzie odmiany czasownika är – być, w liczbie pojedynczej. +LiczbaOsobaCzasownik (z zaimkiem)LiczbaOsobaCzasownik