thumb|Brytyjska lokomotywa przemysłowa spalinowa (1939) używana do produkcji wojennej. Kolej przemysłowa – rodzaj systemu kolejowego, stosowany do wszechstronnego transportu materiałów produkcyjnych lub pracowników, obecna we wszelkich branżach przemysłu.

Kolej służąca zakładom, składom oraz innym przedsiębiorstwom zyskała popularność w czasie rewolucji industrialnej, będąc jedynym sposobem na transport materiałów ciężkich, bądź okazjonalnie pracowników, zarówno na krótkim, jak i długim dystansie.

Spadek popularności kolei przemysłowych nastąpił mniej więcej od połowy XX wieku, w znacznej ilości oddając miejsce transportowi drogowemu i lotniczemu, pozostawiając kolej przede wszystkim w branżach wykorzystujących krótki i daleki transport najcięższych materiałów lub surowców wydobywczych np. w górnictwie, energetyce czy przedsiębiorstwach logistyki magazynowej.

Podział Kolej przemysłowa może przybierać różnorakie rodzaje formy, wykorzystujące szerokie spektrum możliwych do zastosowania technologii kolejowych, począwszy od rodzaju trakcji i zastosowanej infrastruktury, sposobu rozstawu szyn, odległości, ukształtowania terenu czy dopuszczalnych obciążeń osi taboru.

Sposób ich podziału nie jest jednoznaczny i może dotyczyć zarówno wykorzystanej technologii, trakcji, długości trasy jak i lokalizacji, co jest zależne od budżetu, zapotrzebowania i sposobu jej wykorzystywania.

Podział techniczny O możliwościach kolei przemysłowej decyduje zastosowanie odpowiedniej technologii inżynieryjnej, infrastruktury i trakcji, z podziałem na:

Rodzaj kolei kolej ciężka – system transportu ciężkich materiałów na duże odległości, z wykorzystaniem oddzielnego i zamkniętego torowiska kolej lekka – rodzaj kolei, najczęściej miejskiej lub polowej, wpisanej w istniejącą tkankę urbanistyczną danej miejscowości

Rozstaw szyn kolej wąskotorowa – rozstaw mniejszy niż 1435 mm kolej normalnotorowa – klasyczny rozstaw wynoszący 1435 mm kolej szerokotorowa – rozstaw większy niż 1435 mm

Rodzaj infrastruktury kolej szynowa – kolej żelazna, wykorzystująca do transportu stalowe szyny kolej linowa – kolej nadziemna, transportująca ładunek na wysokości, bez wykorzystania gruntu kolej linowo-terenowa – system, wykorzystujący specjalną linę napędową do poruszania się kolej zębata – rodzaj pociągu, wykorzystującego w celach pomocniczych międzytorową zębnicę

Rodzaj napędu kolej niezelektryfikowana kolej konna – wykorzystująca konie pracujące do ciągnięcia wagonu szynowego kolej parowa – stosująca w pociągach lokomotywy z napędem parowym kolej spalinowa – cechująca pociągi napędzane paliwem kolej grawitacyjna – przystosowana do poruszania się z wykorzystaniem siły grawitacji kolej elektryczna – system kolei, wykorzystujący do napędu elektryczność, dostarczoną za pomocą napowietrznej siecią trakcyjnej lub tzw. trzeciej szyny

Podział organizacyjny Prócz powyższego podziału, kolej przemysłową można także podzielić zależnie od rodzaju firmy, potrzeb jej właściciela, wartości przewozowych (odległości, masy pociągów) lub rodzaju przewożonego ładunku, wyróżniając:

Miejsce lokalizacji kolej leśna – wykorzystywana jako kolej tartaczna lub turystyczno-rekreacyjna (np. tramwaj konny w Mrozach) kolej parkowa – najczęściej służąca celom rekreacyjnym na terenach parkowych, bądź w obszernych obiektach rozrywkowych kolej polowa – charakteryzująca się niskim kosztem i szybkim czasem budowy kolejka lekka, budowana najczęściej na obszarach wiejskich i rolniczych, najczęściej pomiędzy gospodarstwami a miejscem przetwórstwa zebranych towarów. kolej budowlana – tymczasowa kolejka polowa, wybudowana na placu budowy, w celu transportu materiałów sypkich lub prefabrykatów

Rodzaj organizacji kolej zakładowa, inaczej kolej fabryczna – kolej służąca dużemu przedsiębiorstwu, zależnie od odległości i celu podróży: wewnątrzzakładowa – stosowana do transportu towarów lub pracowników na terenie jednego zakładu międzyzakładowa – transportująca ładunki między danymi zakładami produkcyjnymi, zazwyczaj tego samego właściciela dalekobieżna – służąca do sprowadzania paliwa czy materiałów produkcyjnych i wywozu wyprodukowanych dóbr na duże odległości (np. Kolej Scheiblerowska w Łodzi) kolej folwarczna – prowincjonalna kolej polowa, służąca do transportu dóbr gospodarczych pomiędzy folwarkiem a np. fabryką lub stacją kolejową kolej cukrownicza – zazwyczaj polowa i wąskotorowa, służąca do transportu buraków cukrowych bezpośrednio z pól do cukrowni kolej wojskowa – specjalna kolej militarna o znaczeniu strategicznym, chroniona i wykorzystywana przez lokalną armię do transportu broni, amunicji bądź pojazdów wojskowych

Sposób wydobycia surowców Najsilniejszą pozycję kolej przemysłowa uzyskała w przemyśle wydobywczym i przyrodniczym jako: kolej górnicza – wykorzystywana w kopalniach do transportu urobku i pracowników kolej dołowa – szczególny rodzaj kolei przemysłowej, stosowany szeroko w górnictwie rud węgla kamiennego i żelaza. kolej cegielniana – wykorzystywana przy transporcie urobku z glinianki do cegielni, lub hurtowej ilości gotowych cegieł kolej tartaczna – wybudowana do transportu drewna (drzew, kłód, czy desek) z lasu do tartaku kolej torfowa – wykorzystywana do transportu wydobytego torfu z kopalni odkrywkowej

Organizacje W wielu krajach działają organizacje miłośników kolei przemysłowych i muzea.

Polska Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych Muzealna Kolej Rogowska Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie

Wielka Brytania The Industrial Railway Society Ayrshire Railway Preservation Group utrzymująca Scottish Industrial Railway Centre Industrial Locomotive Society

Australia Light Railway Research Society of Australia

Niemcy Rheinisches Industriebahn-Museum

Czechy Muzeum Kolei Mladějov na Moravě Solvayovy lomy

Zobacz też

Kolej dojazdowa Kolej dołowa

Linki zewnętrzne The Industrial Railway Society

Industrial Locomotive Society Light Railway Research Society of Australia

Kategoria:Transport kolejowy