thumb|250px|Puszcza Augustowska na mapie Suwalszczyzny Puszcza Augustowska (lt. Augustavo giria, biał. Аўгустоўская пушча) – duży kompleks leśny położony w województwie podlaskim oraz na Litwie i Białorusi. Powierzchnia całej puszczy wynosi ok. 160 tys. ha, z czego w granicach Polski znajduje się ponad 114 tys. ha. Na jej terenie znajduje się Wigierski Park Narodowy.
Geografia Położenie i obszar Zajmuje obszar od linii Lipsk – Sztabin – Białobrzegi po Raczki – Suwałki – jezioro Pierty – Maćkowa Ruda – Pogorzelec – Giby – Berżniki – granica z Litwą i dalej z Białorusią po Lipsk.
Na wschodzie Puszcza Augustowska łączy się z lasami na terenie Litwy (Puszcza Kopciowska, Puszcza Dajnawska) i Białorusi (Puszcza Grodzieńska), tworząc z nimi obszar leśny o powierzchni 250–310 tys. ha.
Pod względem administracyjnym puszcza leży w północno-wschodniej części Polski w województwie podlaskim w powiatach augustowskim, sejneńskim i suwalskim.
Zgodnie z kryteriami regionalizacji fizycznogeograficznej Puszcza Augustowska jest położona na Pojezierzu Litewskim, głównie w mezoregionie Równina Augustowska oraz częściowo w mezoregionach Pojezierze Zachodniosuwalskie i Pojezierze Wschodniosuwalskie. Od zachodu puszczę otaczają pagórkowate tereny Pojezierza Ełckiego, od południa zamykają ją bagna Kotliny Biebrzańskiej, zaś od wschodu dolina rzeki Marycha.
Według regionalizacji przyrodniczo-leśnej z 2010 większość obszaru puszczy leży w Mezoregionie Puszczy Augustowskiej (II.11), północno-zachodni fragment w Mezoregionie Wigier i Rospudy (II.10), zaś południowy fragment w Mezoregionie Górnej Biebrzy (II.12), wchodzących w skład Krainy Mazursko-Podlaskiej (II).
W regionalizacji geobotanicznej (Matuszkiewicz, 2008) Puszcza Augustowska znajduje się w Krainie Augustowsko-Suwalskiej (F.2) w okręgach: Pojezierza Suwalskiego (F.2.1) i Puszczy Augustowskiej (F.2.2).
W kwestii podziału klimatycznego Polski istnieje wiele propozycji. Puszcza Augustowska w podziale Alojzego Wosia (1993) leży w regionie XII – Mazursko-Podlaskim.
Teren puszczy podzielony jest między sześć nadleśnictw, podlegających pod Regionalną Dyrekcję Lasów Państwowych w Białymstoku oraz Wigierski Park Narodowy.
Ukształtowanie terenu Rzeźba terenu, gleby i stosunki wodne na terenie Puszczy Augustowskiej ukształtował lądolód skandynawski głównie podczas ostatniego zlodowacenia (80–12 tys. lat temu).
Północno-zachodnia część puszczy, głównie wokół jeziora Wigry, zajmuje teren dobrze urzeźbiony, pagórkowaty lub falisty. Różnice wysokości na przestrzeni kilkudziesięciu metrów wynoszą zwykle 10–20 metrów, niekiedy przekraczają jednak 30 metrów. Tafla jeziora Wigry leży na wysokości 131,9 m n.p.m., większość lasów tej części puszczy leży na wysokości 140–160 m n.p.m., zaś najwyższe punkty znajdują się w okolicach Cimochowizny(182,8 m n.p.m.).
Największa część puszczy zajmuje sandrową Równinę Augustowską, która obniża się stopniowo od 170 m n.p.m. w okolicy Suwałk do 102 m n.p.m. na brzegu jeziora Szlamy. Większość tej części puszczy leży na wysokości 120–140 m n.p.m.
Południowa część puszczy znajduje się częściowo w Kotlinie Biebrzy, gdzie występują pozostałości moren wcześniejszych faz zlodowacenia, sięgające 150 m n.p.m., zaś najniższe wzniesienia, mające około 110 m n.p.m., znajdują się przy brzegach Wołkuszanki i Netty. W tej części puszczy przeważają wysokości 120–130 m n.p.m.
Gleby Północno-zachodnia część puszczy, pokryta piaskami zwałowymi i glinami z licznymi jeziorami, ma bardziej urozmaiconą rzeźbę i żyźniejsze gleby. Południowa i środkowa część puszczy ma charakter równinny, pokryta jest piaskami sandrowymi i jałowymi glebami bielicowymi. W tej części puszczy spotykane są też gleby torfowe. W trakcie kolonizacji, począwszy od wieku XV–XVI, wylesiane były obszary głównie o najżyźniejszych glebach, dlatego puszcza zachowała się głównie na piaskach sandrowych, nieprzydatnych dla rolnictwa.
W puszczy istnieją cztery glebowe powierzchnie wzorcowe, utworzone na podstawie zarządzenia dyrektora Lasów Państwowych z 1975.
Klimat Obszar polskiej części Pojezierza Litewskiego, na którym położona jest Puszcza Augustowska, należy do najchłodniejszych regionów nizinnej Polski. Charakterystyka klimatu regionu oparta jest na pomiarach stacji meteorologicznych w Suwałkach i Sejnach (znajdujących się poza terenem Puszczy Augustowskiej, ale w bliskim jej sąsiedztwie), brak natomiast punktów pomiarowych na północy i południu regionu.
Z powodu oddalenia regionu od Atlantyku i Bałtyku dominują tu masy powietrza polarnego pochodzenia kontynentalnego oraz polarnomorskie stare, które zimą oddziaływają ochładzająco, zaś latem ocieplająco. Większy wpływ na wysokość rocznej amplitudy temperatury powietrza mają stosunkowo dłuższe i mroźniejsze zimy niż cieplejsze lata. Pojezierze Litewskie wyróżnia się też największym zachmurzeniem w Polsce. Najczęściej występują tu wiatry sektora zachodniego oraz południowo-wschodnie.
Średnie wieloletnie wartości stacji meteorologicznych: średnia roczna temperatura: 6,1 °C (Suwałki), 6 °C (Sejny) roczna amplituda temperatury powietrza: około 23 °C (od –6 °C w lutym do około 17 °C w lipcu). roczna suma opadów: 576 mm (Suwałki), 552 mm (Sejny) czas trwania zimy: 114 dni (Suwałki) liczba dni z pokrywą śnieżną: 101,2 (Suwałki), 87,7 (Sejny) liczba dni pochmurnych: 169,2 (Suwałki), 123,1 (Sejny)
Klimat Równiny Augustowskiej, na której znajduje się Puszcza Augustowska, odbiega pod pewnymi względami od ogólne charakterystyki klimatycznej regionu. W sąsiedztwie licznych w puszczy zbiorników wodnych i terenów podmokłych występują mniejsze dobowe wahania temperatury. Okresowo może też występować silniejsze nawietrznie przy wiatrach od strony jeziora i większa możliwość występowania mgieł przy pogodzie bezwietrznej. Duże zalesienie stanowi ochronę przed silnymi wiatrami oraz poprawia czystość powietrza.
Hydrologia Puszczę przecina dział wodny Wisły (ok. 40% obszaru puszczy; rzeki: Rospuda i Blizna) oraz Niemna (ok. 60% obszaru puszczy; Czarna Hańcza z dopływami: Marychą i Wołkuszanką).
Na terenie puszczy znajdują się liczne jeziora: Wigry, Sajno, Białe Augustowskie, Necko, Studzieniczne, Serwy, Blizno, Pomorze i inne.
Flora i lasy Flora Ze względu na surowy klimat w puszczy zachowały się gatunki roślin będące reliktami północnymi: brzoza niska, cis, borówka bagienna, zimoziół północny i rosiczki.
W Puszczy Augustowskiej występują rzadkie i zagrożone wyginięciem gatunku wpisane do Polskiej czerwonej księgi roślin: podejźrzon wirginijski, turzyca delikatna, turzyca kulista, kukuczka kapturkowata, aldrowanda pęcherzykowata.
Lasy 85% obszaru puszczy pokrywają bory z dużą przewagą sosny (ponad 70%, z cenną odmianą sosna augustowska) i mniejszym udziałem świerka (17%). Wiele jest drzewostanów starych, liczących ponad 120 lat. Nie są rzadkością drzewa o wysokości 30–40 m. Na niektórych obszarach rosną dobrze zachowane bory wilgotne i bagienne, wiele jest torfowisk. Występują też olsy (8,5% powierzchni, głównie w południowej części), a miejscami także grądy.
+ Typy siedliskowe lasu w Puszczy Augustowskiej (1996) Typ Skrót Powierzchnia (ha) Udział (%) Główne gatunki drzew Bór świeży Bśw 31556 40,4 sosna (99,6%) Bór mieszany świeży BMśw 24154 31,0 sosna (95,3%), świerk (3,8%), brzoza (0,9%) Las mieszany świeży LMśw 4788 6,1 sosna (41,3%), świerk (28,8%), brzoza (16,8%), dąb (12,7%) Ols Ol 4267 5,5 olcha (69,1%), brzoza (28%), świerk (2,6%) Bór mieszany wilgotny BMw 2974 3,8 sosna (41,3%), świerk (36%), brzoza (19,7%), olcha (2,4%) Las świeży Lśw 1994 2,6 dąb (42,4%), świerk (34,6%), sosna (11,2%), brzoza (9,3%), olcha (1,2%) Ols jesionowy OlJ 1913 2,5 olcha (77,5%), brzoza (14,3%), jesion (5,1%), świerk (2,9%) Las mieszany bagienny LMb 1543 2,0 brzoza (40,5%), świerk (34,2%), olcha (19,6%), sosna (5,5%) Las mieszany wilgotny LMw 1281 1,6 brzoza (45%), świerk (39,1%), olcha (10,6%), sosna (3,7%), dąb (1,1%) Bór mieszany bagienny BMb 1047 1,3 sosna (68,2%), świerk (8,6%), brzoza (22,1%), olcha (1,1%) Bór wilgotny Bw 1030 1,3 sosna (77,8%), brzoza (14,5%), świerk (7,7%) Bór bagienny Bb 922 1,2 sosna (94,3%), brzoza (5,7%) Las wilgotny Lw 562 0,7 olcha (47,2%), brzoza (28,9%), świerk (14,8%), dąb (5,9%), jesion (2,8%)
+ Gatunki drzew w Puszczy Augustowskiej (1996) Gatunek Powierzchnia (ha) Udział (%) sosna 60400 77,41 świerk 5571 7,14 brzoza 5043 6,46 olcha 4925 6,31 dąb 1518 1,95 jesion 105 0,14 modrzew 39 0,05 osika 33 0,04
Dane w tabelach dotyczą nadleśnictw: Augustów, Głęboki Bród, Płaska, Pomorze, Szczebra.
Fauna W Puszczy stwierdzono obecność ponad 2 tys. gatunków zwierząt (z tej liczby największą część stanowią owady).
W Puszczy żyją prawie wszystkie gatunki krajowych płazów i gadów, a w wodach bytuje ponad 30 gatunków ryb.
Ssaki Wśród ssaków występują: wilk szary, jenot, ryś, borsuk, jeleń szlachetny, łoś, sarna, zające: bielak i szarak, bóbr, piżmak, wydra i inne. W przeszłości żyły tu także tury, żubry, niedźwiedzie i rosomaki.
Drapieżniki
Według danych z 2015 w Puszczy Augustowskiej i okolicznych mniejszych kompleksach leśnych żyło 59–63 wilków w 10 watahach liczących od 3 do 8 osobników (w 2013 było to około 51 wilków w 9 watahach).
Populacja rysi w 2015 składała się prawdopodobnie z sześciu osobników, w tym jednej samicy z młodym. Jednak materiał z tropień rysia, na podstawie którego oszacowana została liczebność, jest znacznie uboższy niż w przypadku wilków, więc uzyskane wyniki mogą nie w pełni odzwierciedlać sytuację tego gatunku. Tropy sześciu rysiów odnotowano w południowej i środkowej części puszczy. Ponadto badania genetyczne oraz zdjęcia z Nadleśnictwa Pomorze i Wigierskiego Parku Narodowego sugerują występowanie jeszcze przynajmniej dwóch osobników w północnej części puszczy.
Żubry
W 2012 pojawił się pomysł reintrodukcji żubrów do Puszczy Augustowskiej. Od 2014 trwały działania polegające na analizie siedlisk i konsultacjach społecznych. W 2017 sprowadzono z Puszczy Boreckiej cztery pierwsze żubry (samiec i trzy samice), zaś w 2018 kolejne dwa, które po okresie spędzonym z zagrodzie adaptacyjnej zostały wypuszczone na wolność w kwietniu 2018. Docelowo stado żubrów w Puszczy Augustowskiej ma liczyć około 50 zwierząt.
Pomysł wsiedlenia żubrów do Puszczy Augustowskiej spotykał się też z krytyką. Zdaniem Rafała Kowalczyka żubr nie jest zwierzęciem typowo leśnym i w lasach brakuje zimą odpowiedniej ilości pokarmu dla tego trawożercy. Idealnym środowiskiem dla żubrów jest mozaika lasów i terenów otwartych, zaś w centrum Puszczy Augustowskiej, gdzie zaplanowano umieszczenie żubrów, dominuje zwarty las i brakuje dużych łąk i dolin rzecznych. Dodatkowo, populacja na poziomie 30–40 osobników nie gwarantuje stabilności demograficznej i genetycznej.
Ptaki thumb|Mewa pospolita na Jeziorze Białym. thumb|Łabędzie nieme nad Czarną Hańczą.
W Puszczy Augustowskiej stwierdzono do 2011 występowanie 215 gatunków ptaków. Należą do nich między innymi:
lęgowe gatunki leśne: osiadłe: bielik, jastrząb, jarząbek, głuszec, puszczyk, włochatka, sóweczka, dzięcioły (czarny, duży, średni, dzięciołek, białogrzbiety, trójpalczasty, zielonosiwy), sikory, kowalik, krzyżodziób świerkowy, czyż, orzechówka, kruk wędrowne: orlik krzykliwy, trzmielojad, kania czarna, kania ruda, bocian czarny, kobuz, lerka, lelek, siniak, grzywacz, słonka, żuraw, pokrzewki, świstunki, drozdy gatunki łąk i pól: derkacz, gąsiorek, słowik, dziwonia, łozówka, kszyk, samotnik, przepiórka, bocian biały gatunki związane z jeziorami: bąk, czapla siwa, perkoz dwuczuby, perkozek, krzyżówka, gągoł, nurogęś, głowienka, łabędź niemy, kormoran, łyska, wodnik, zielonka, kropiatka, kokoszka, mewa śmieszka, mewa pospolita, rybitwa zwyczajna, rybitwa czarna, rybitwa białoskrzydła wróblowate (trzciniak, trzcinniczek, rokitniczka, potrzos, wąsatka, brzęczka, świerczak), zimorodek, brzegówka
Szponiaste