Sanok Rubber Company S.A. (wcześniej: Sanockie Zakłady Przemysłu Gumowego „Stomil Sanok” S.A.) – zakłady przemysłu gumowego w Sanoku.
Historia
Sanok Polska Spółka dla Przemysłu Gumowego mały|upright|Twórca fabryki Oskar Schmidt mały|Logo przedsiębiorstwa Sanok Polska Spółka dla Przemysłu Gumowego S.A. (1939) mały|Budynek zarządu spółki przy ulicy Władysława Reymonta w 1935 mały|Oskar Schmidt, Olga Didur-Wiktorowa, Adam Didur podczas imprezy promocyjnej wyrobów fabryki mały|Reklama fabryki w wydaniu gazety „Orędownik” z 1934 mały|Reklama „Laticelu” w „Ilustrowanym Kuryerze Codziennym” z 1939 mały|Wskaźnik rozwoju produkcji w latach 30. Chronologia nazw Polska Spółka dla Przemysłu Gumowego Spółka Akcyjna z siedzibą w Sanoku (rej. 14 sierpnia 1931) „Sanok” Polska Spółka dla Przemysłu Gumowego Spółka Akcyjna w Sanoku „Sanok” Polska Spółka dla Przemysłu Gumowego S.A.
Przedsiębiorstwo posiada jedną z najdłuższych tradycji w Polsce. Pierwotnie pierwsza z fabryk została założona w 1931 w okresie II Rzeczypospolitej na terenie Sanoka w nowo przyłączonej wówczas części miasta, Posada. Oficjalną datą powstania był 24 stycznia 1932. Była oparta na kapitale pochodzącym od akcjonariuszy z Francji i Szwajcarii. Wykonanie budowlano-techniczne zapewniło Przedsiębiorstwo Robót Budowlanych i Żelbetonowych Bronisław Kędzierski i Ska; poświęcenie fabryki miało miejsce 20 marca 1932. Założycielem twórcą, właścicielem i pierwszym dyrektorem fabryki był ceniony specjalista w dziedzinie technologii gumy z obywatelstwem austriackim dr Oskar Schmidt (budową kierował jego brat Karol Schmidt, jako generalny pełnomocnik akcjonariuszy)Wojciech Sołtys, Budownictwo, przemysł, rzemiosło, handel, Pomiędzy wojnami światowymi 1918-1939, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 530.. Jego przedsiębiorstwo nosiło nazwę „Sanok”. Polska Spółka dla Przemysłu Gumowego S.A. W 1932 jako dyrektorzy fabryki figurowali inż. Piotr Lipczyk i dr Oskar Schmidt, zaś później samodzielnie O. Schmidt. W 1936 powstał drugi zakład pod nazwą Sanocka Fabryka Akumulatorów S.A., którą tworzył Karol Schmidt, a dyrektorem generalnym był Oskar Schmidt. Obie fabryki działały we wspólnocie interesów i pod wspólnym kierownictwem.
Fabryka w Sanoku została zaliczona do Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP) (podobnie jak stworzona równocześnie w mieście przez Schmidtów fabryka obrabiarek), dzięki czemu uzyskała ulgi przemysłowo-podatkowe na okres 15 lat od Ministerstw Skarbu, Spraw Wojskowych oraz PrzemysłuSanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, s. 531.. W fabryce były produkowane: maski przeciwgazowe, nici gąbczaste dla przemysłu lotniczego i okrętowego oraz balony. Fabryka wykazywała dynamizm rozwoju w okresie trudnej koniunktury i w latach kryzysu gospodarczego.
W 1934 r. do Sanoka przyjechał francuski naukowiec Auguste Piccard, który zamierzał wykorzystać materiał wyprodukowany w fabryce do budowy nowego balonu do lotu stratosferycznegoEdward Zając, Organizacje o charakterze gospodarczym, społecznym, kulturalnym i sportowym w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, s. 606.. Później na podstawie wynalazku dr. Oskara Schmidta i dyrektora technicznego fabryki, Władysława Kubicy, wykonano gumowanie powłoki balonu stratosferycznego „Gwiazda Polski” z 1938. Gumowanie tych powłok odbywało się według oryginalnej recepty, wynalezionej w fabryce. Powstał Sanocki Klub Balonowy „Guma”, kierowany przez Oskara Schmidta, który działał jako sekcja Aeroklubu Lwowskiego, w jego ramach powstał balon pod nazwą „Sanok” (pierwszy lot 9 maja 1936 w Warszawie, drugi konkursowy w Toruniu 17 maja 1936 – wygrana w konkursie, zaś uroczysty lot w Sanoku odbył się 21 czerwca 1936 na obszarze obecnej dzielnicy Błonie).
Na majątek przedsiębiorstwa poza wyposażeniem produkcji składało się również: przyfabryczny zakładowy żłobek, sklep kredytujący zakupy żywnościowe, świetlica, wyposażona w radio oraz adapter, gdzie odbywały się wieczorki taneczne. Właściciele organizowali również kursy dokształcające, w zakładzie obowiązywały powszechne ubezpieczenia na życie, funkcjonował system wczasów pracowniczych, ośrodek w Nowym Sączu oraz obozy wypoczynkowe.
Według stanu na 1938 rok przedsiębiorstwo zatrudniało 500 robotników, 14 osób personelu technicznego, 40 urzędników, terytorium fabryki wynosiło ok. 15 000 m², a budynki 8000 m². W 1938 spółka została ukarana przez ministra przemysłu i handlu grzywną 5 tys. zł. za niezgłoszenie do rejestru kartelowego trzech umów kartelowych w sprawie organizowania z innymi spółkami sprzedaży na nici gumowych. W 1939 kapitał zakładowy został podniesiony do 2,5 mln zł.
Siedziba centrali fabryki mieściła się przy ul. Władysława Reymonta 9 Sanoku, tak samo jak fabryka akumulatorów. Przedstawicielstwo spółki działało w Warszawie przy ulicy Widok 18 (lata 30.), przy ulicy Kredytowej (1939). Ponadto przedstawiciele fabryki funkcjonowali w Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Bydgoszczy, Wilnie.
Po zakupie licencji na produkcję laticelu spółka prezentowała się na Targach Poznańskich 1937. Latem 1938 fabryka prezentowała się na Targach Wschodnich we Lwowie. W 1938 fabryka otrzymała złoty medal za eksponaty na Wystawie Szpitalnictwa w Warszawie, gdzie wyróżniono wyroby z gumy porowatej laticel (uszczelniacze do okien i drzwi, materace, poduszki).
Po wybuchu II wojny światowej i nastaniu okupacji niemieckiej fabryka przestała funkcjonować, Niemcy wywieźli sprzęt i maszyny do zakładów Semperita w Krakowie, natomiast Sanocka Fabryka Akumulatorów została podporządkowana firmie Accumulatorenfabrik, lecz produkcja nie była kontynuowana w tych ramach, zaś działał jedynie zakład remontowy. Dyrektorem fabryki gumy podczas wojny został mianowany pochodzący pierwotnie z Karwiny Edward Zajic, przeniesiony do Sanoka z Limanowej, jednocześnie w konspiracji będący szefem sanockiej komórki Organizacji Orła Białego–Związku Odwetu (OOB–ZO), który później poniósł śmierć w obozie Auschwitz-Birkenau. U schyłku wojny zabudowania i infrastruktura fabryki zostały zniszczone wskutek działań zbrojnych. Wartość przedsiębiorstwa w 1939 szacowano na 700 tys. dolarów.
Zatrudnienie i pracownicy Na początku istnienia w fabryce było zatrudnionych 5 urzędników i 15 robotników, w 1936 pracowało już ponad 1200 ludzi, w 1938 w fabryce było zatrudnionych 1500 pracownikówKsięga pamiątkowa Sto lat liceum i gimnazjum w Sanoku, red. Zofia Bandurka. 1980 s. 72., w tym 150 w laboratoriach, a w 1939 zatrudnionych było ok. 2000 pracowników (wobec zapotrzebowania w pierwszym okresie wykwalifikowana kadra pochodziła z fabryk w Wolbromiu i Dębicy). W latach 30. dyrektorem fabryki był Władysław Kubica. Przed 1939 w fabryce pracowali: Józef Rymarowicz (wulkanizator), Władysław Gut, Mikołaj Szwan. Od 1938 do 1939 w fabryce pracował Adam Bieniasz (także członek zakładowego Klubu Balonowego), od 1939 urzędnikiem był Tadeusz Towarnicki. Pod koniec lat 30. prasa informowała o wzorowych stosunkach na linii pracodawca-pracownicy oraz zwracano uwagę na brak strajków w fabryce i nieistnienie związków zawodowych.
Produkcja Produkcja fabryki gumy w Sanoku przed 1939 była oparta na gazie ziemnym jako źródle energii.
Zakład produkował elementy masek przeciwgazowych, płyty gumowe, pasy transmisyjne i paski klinowe do alternatorów, opony i dętki rowerowe (uznawane za najtrwalsze, np. modele z serii cord, rekord), obręcze gumowe do wozów i bryczek, węże strażackie, drzwi patentowe, podkowy gumowe, gumowe gąbki kąpielowe, obcasy gumowe, skórgumy do podeszw, węże hamulcowe (zamówienie na obszar Wielkiej Brytanii do wagonów towarowych), łodzie desantowe i płótno balonoweFrom independence to industrialisation: Central Industrial Region 1937–1939. 2007., namioty. Schmidt zakupił też angielską licencję na „Laticel”, gumę porowatą stosowaną do wypełniania siedzeń w pojazdach, której produkcję podjęto w fabryce. Do produkcji wszelkiego rodzaju wyrobów stosowany był powszechnie recykling, a uzyskiwany z gumowych odpadów poprodukcyjnych regenerat kauczuku wykorzystywano ponownie do produkcji opon, hamulców i elementów wagonów kolejowych. Przed 1939 produkowano też gumowe części do urządzeń w sferze wojennej.
Zakłady Przemysłu Gumowego „Stomil” mały|Proporczyk SZPG Stomil i Sanoczanki Sanok mały|Budynek sanatorium Stomilu w Rymanowie-Zdroju mały|Zabudowania fabryki przy ul. Dworcowej – Zakład Produkcji Mieszanek Gumowych oraz zbiornik sadzy (2007) mały|Parking i historyczna brama główna do fabryki przy ulicy Przemyskiej (2013) mały|Brama przy ulicy Przemyskiej mały|Zabudowania fabryczne przy ulicy Przemyskiej mały|Brama przy ulicy Władysława Reymonta mały|Budynki Stomilu przy ulicy Dworcowej U schyłku wojny władze Powiatowej Rady Narodowej w Sanoku postanowiły o odbudowie fabryki, jednak po decyzji innych władz Polski Ludowej infrastruktura Gumy została przekazana na rzecz Okręgowych Zakładów Zbożowych w Rzeszowie, zaś po aktach dzierżawy zabudowania służyły następnie innym podmiotom, np. jako magazyny nawozów sztucznych. Później władze państwowe zdecydowały o przekazaniu zachowanej infrastruktury fabryki do Bydgoszczy, lecz po wstawiennictwie ówczesnego starosty sanockiego Andrzeja Szczudlika sanocka fabryka otrzymała dotację finansową. W tym czasie Oskar Schmidt chciał odzyskać znacjonalizowaną przez PKWN firmę (z odpadów gumowych zamierzał wytwarzać najpotrzebniejsze w pierwszych latach po wojnie wyroby m.in. obcasy oraz podeszwy). Ostatecznie orzeczeniem Nr 58 Ministra Przemysłu Lekkiego, Jerzego Grzymka, z 14 grudnia 1950 Zakłady Przemysłu Gumowego „Stomil” w Sanoku zostały przejęte na własność Państwa..
Decyzja o odbudowie zapadła w 1954 r., a jej realizacja nastąpiła w latach 1956–1960 (ich koszt wyniósł 100 mln złotych). Z Krakowa do Sanoka powrócił również przedwojenny park maszynowy. W wyniku tego powstała nowa infrastruktura. Fabryka pod nazwą Sanockie Zakłady Przemysłu Gumowego oficjalnie otwarto 20 lutego 1960. W tym roku było produkowanych 370 produktów, a zatrudnienie wynosiło 185 pracowników. W 1970 obchodzono 10-lecie istnienia tego zakładu.
W 1970 r. fabryka została nazwana Zakłady Przemysłu Gumowego „Stomil”Sanok i okolice, Stefan Stefański, 1991, s. 26.. W 1976 roku uruchomiono produkcję pasów klinowych na licencji amerykańskiej firmy Gates. W 1978 zakłady rozbudowano kosztem 4 mld złotych, inwestycje skierowane były na rozwój wyrobów potrzebnych dla krajowego przemysłu motoryzacyjnego. Zakład zatrudniał wówczas 5000 pracowników i zajmował tereny o pow. 58 ha umiejscowione w dzielnicy Olchowce po obu brzegach Sanu. Wzrastała także liczba zatrudnienia: w 1964 – 500 pracowników, w 1974 – 2100, w 1978 – ponad 5000 (obok Autosanu zatrudniającego wówczas 7000 osób, był to drugi co do wielkości pracodawca miasta)Andrzej Brygidyn, Sanok między wojną a stanem wojennym, Sanok 1999, s. 73.. W latach 70. ZPG „Stomil” przekazywał ok. 70% wyrobów gumowych do wytwórczości w Fabryki Samochodów Małolitrażowych „Polmo” Bielsko-Biała, w tym część uszczelek do modelu Fiata 126 p. Na początku 1975 fabryka dostarczyła także 400 tys. krążków do gry w hokeja na lodzie.
W 1978 r. został wybity medal upamiętniający rozbudowę zakładu w latach 1973–1978, zaprojektowany przez Zbigniewa Osenkowskiego. 1 sierpnia 1978 w fabryce złożył wizytę premier PRL Piotr Jaroszewicz, a 9 sierpnia 1979 I sekretarz KC PZPR Edward GierekFranciszek Oberc: Kalendarium sanockie 1974-1994, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 953.. Dzień po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981, załoga fabryki podjęła strajk; następnie władze dokonały internowań, aresztowań i zwolnień z pracy (podobnie było w sanockiej fabryce SFA Autosan)Franciszek Oberc: Kalendarium sanockie 1974-1994, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 954..