Złotokretowate (Chrysochloridae) – rodzina małych, afrykańskich ssaków z rzędu afrosorkowców, do niedawna zaliczana do owadożernych. Prowadzą tryb życia podobny do kretowatych i kretoworowatych, ryjąc podziemne korytarze. Rodzina obejmuje: 2 podrodziny, 10 rodzajów i 21 gatunków, mogą istnieć gatunki kryptyczne. W zapisie kopalnym są znane z pokładów miocenu. Wykształciły szereg przystosowań do podziemnego trybu życia, jak: dobrze zbudowana głowa i przednie kończyny, zanik oczu, powiększenie młoteczka. Pomimo ślepoty ich ciało porasta połyskujące futro, któremu zawdzięczają nazwę. Żywią się bezkręgowcami, polują nocą. Rozmnażanie poznano słabo. Nie mają istotnego znaczenia w kulturze ani gospodarce człowieka. Większości gatunków zagraża wyginięcie, z czego jeden jest krytycznie zagrożony.
Budowa thumb|left|Złotoślepiec olbrzymi, szkielet Złotokretowate morfologią przypominają kretowate, za które je zresztą z tego powodu niegdyś uważano. Powodem tego podobieństwa są przystosowania do podziemnego trybu życia. Uwagę zwraca zwłaszcza krępe ciało, tępo zakończona mocno zbudowana głowa bez widocznych oczu, silne przednie kończyny z pazurami, brak ogona.
Zwierzęta te osiągają różną wielkość, zazwyczaj są jednak dość małe. Najskromniejsze rozmiary osiąga złotokretowiec pustynny. Jego głowa i tułów mierzy od 7,6 do 8,6 cm w przypadku podgatunku nominatywnego, podczas gdy jeszcze mniejszy podgatunek namibijski mierzy 6,5–8,1 cm u samców i 6–7,4 cm u samic. Masa zwierzęcia 15–23 g u samicy, 17–30 g u samca, większy podgatunek nie różni się istotnie. Po drugiej stronie stoi złotoślepiec olbrzymi. Głowa i tułów samca mierzą od 21,5 do 23,5 cm, samicy zaś od 20,8 do 22,9 cm. Masa ciała samca wynosi około 470 g, u samicy między 410 a 500 g. Masy części gatunków, jak obu gatunków skrytokreta, pozostają nieznane. Dymorfizm płciowy wyraża się także pewnymi różnicami w proporcjach ciała. Samce mają większą głowę – względnie w stosunku do reszty ciała i bezwzględnie także.
Ciało tych zwierząt porasta krótkie, grube futro. Ma ono dwie warstwy: włosy okrywowe i podszerstek. Przeważają barwy brązowa, szara, żółta, też oliwkowa, jasnobrązowa, płowa, kremowa, biała. Charakterystyczny jest połysk, który może przybierać różne barwy, w tym złotą, brązową, zieloną, niebieską i fioletową. Wynika on z budowy włosów okrywowych. Proksymalnie są one cienkie, rurkowate, stając się dalej prostsze i szersze, w dalszym swym przebiegu spłaszczone z gładką powierzchnią, zmierzając do zaostrzonego końca. Wspomniane spłaszczenie ze zbitymi łuskami tworzy powierzchnię odpowiednią do odbijania światła, a ciasno ułożone naprzemienne jasne i ciemne warstwy umożliwiają interferencję fali świetlnej. Uzyskiwany w efekcie kolor zależy od liczby warstw i odstępu między nimi. Złotokretowate jako niewidome same nie widzą kolorów swych futer. Upakowanie łusek, którym zawdzięczają połysk, stanowi prawdopodobnie przystosowanie do życia w ciasnych podziemnych korytarzach. Pozwala oprzeć się tarciu i utrzymać futro w czystości. Postulowano, że połysk zwiększają oleiste wydzieliny zmniejszające tarcie podczas przebijania się przez ziemię, jednakże nie udowodniono tej hipotezy.
W mózgu, zwłaszcza w węchomózgowiu, istotną rolę odgrywaną neurony cholinergiczne. Jądra nerwów odpowiedzialnych za poruszanie gałką oczną uległy redukcji, zwłaszcza jądro odwodzące, które zanikło. Zamiast przyśrodkowego jądra przegrody występuje boczne jądro przegrody. Zwraca również uwagę głębokie wcięcie śródmózgowia.
Złotokretowate mają niewielkie oczy, w dodatku przykryte skórą. Właściwie nie widać ich, jako że pokrywająca je skóra porasta futrem, aczkolwiek ma ono często w okolicy oczu inny, jaśniejszy kolor, jak na przykład u złotokrecika hotentockiego i stokowego oraz złotokrecinka kongijskiego. Oko jest właściwie szczątkowe, ze szczątkowymi tęczówką, soczewką i nerwem wzrokowym. Mięśni poruszających gałką oczną nie ma w ogóle. W efekcie złotokretowate nie widzą. W ciemnych podziemnych korytarzach wzrok nie odgrywa istotnej roli. Wskazuje to również, że podziwiane przez badaczy połyskliwe futra złotokretowatych, którym zawdzięczają one swą nazwę, nie odgrywają roli w komunikowaniu się tych zwierząt między sobą i nie powstały, jak się często tłumaczy jaskrawe barwy zwierząt, na drodze doboru płciowego.
thumb|Młoteczki różnych złotokretowatych wedle Ashera et al.: A) złotokrecik hotentocki, B) żółtokret górski, C) złotokretnik rodezyjski, D) złotokret zwyczajny, E) złotokretowiec pustynny, F) złotoślepiec szorstkowłosy Istotniejszą rolę odgrywa słuch. Małżowiny usznej nie stwierdza się, a ujście kanału słuchowego zewnętrznego porasta grube futro, przeciwdziałając dostawaniu się do środka ziemi. Część złotokretowatych wyróżnia się budową ucha środkowego, jednak członkowie tej rodziny wykazują tutaj istotne zróżnicowanie. U niektórych rodzajów budowa kosteczek słuchowych niczym szczególnym się nie wyróżnia. Przykładem jest złotokrecik, ale też złotokrecinek żółty. Taksony te mają niewielkie, niewyspecjalizowane kosteczki słuchowe. Inaczej wygląda to u złotokreta, złotoślepca, skrytokreta. Cechują się one dużym młoteczkiem o głowie kształtu maczugi w widocznej wręcz na zewnątrz czaszki bulla tympanica, podczas gdy złotoślepiec czy złotokretowiec ma głowę młoteczka raczej owalną, bardziej wydłużoną, leżącą w rozdęciu przy łuku jarzmowym. W stosunku do masy ciała mają one największy ze wszystkich ssaków młoteczek. Jest on też większy u taksonów typowo podziemnych od tych w mniejszym stopniu przystosowanych do takiego trybu życia. Złotokrecik hotentocki jest około dwa razy cięższy od złotokretowca, jego młoteczek zaś jest 60 razy cięższy. Taka budowa ogranicza możliwość odbioru dźwięków do tych niskich. Stosunek powierzchni błony bębenkowej do powierzchni stopki strzemiączka jest nieduży. Wynosi on 3,9 (złotoślepiec szorstkowłosy), 5,17 (złotokret zwyczajny), 6,7 (złotokretowiec pustynny) bądź 8,18 (żółtokret górski). Jest to z kolei najmniejszy wynik spośród 126 przebadanych pod tym względem ssaków. Ucho wyspecjalizowanych złotokretowatych nie służy raczej do słyszenia dźwięków przenoszonych przez powietrze, ale do odbierania drgań ziemi. Szczególnie sprzyja odbieraniu niskich częstotliwości, poniżej kilkuset Hz. Taka budowa może przeszkadzać w odbieraniu dźwięków na powierzchni. W ten sposób złotokretowiec pustynny prawdopodobnie lokalizuje gniazda pustynnych termitów, którymi się żywi. Uwięzione złotokrety zwyczajne potrafiły jednak komunikować się głosowo, co wskazuje, że zachowały zdolność słyszenia dźwięków przenoszonych przez powietrze.
Zmysł węchu także prawdopodobnie nie odgrywa istotnej roli, jako że w podziemnych tunelach mało jest powietrza.
Liczba zębów nie jest stała nawet w obrębie danego gatunku ze względu na zmienność w zastępowaniu zębów. Występuje uzębienie zalambdodontyczne, podobne do spotykanego u tenrekowatych. Przedtrzonowce i trzonowce cechują się wysokimi koronami (uzębienie hypsodontyczne), niekiedy zachodzą ściśle na siebie. Trzeci trzonowiec górny i dolny wykazuje w największym stopniu wspomniane nieregularne zastępowanie. Na podstawie uzębienia nie da się określić gatunku ani płci danego osobnika.
Charakterystyczną cechą złotokretowatych jest połączenie stawowe między żuchwą (kość zębowa) a kością gnykową. Podobne połączenie występuje w zasadzie tylko u niektórych ryb kostnych. Kość zębowa wyrostkiem kątowym (angular process) łączy się stawowo ze stylohyal, którego koniec dalszy łączy się z kolei z chrząstką bębenkowo-gnykową (cartilago tympanohyoidea). Tylna część aparatu gnykowego łączy się natomiast z chrząstkami krtani, basihyal i thyrohyla przylegają do jej chrząstki tarczowatej. Taka budowa anatomiczna pozwala na niezależne ruchy kości zębowej i gnykowej podczas jedzenia, ułatwiając ruchy języka, którym posługuje się zwierzę.
Klatka piersiowa również wykazuje przystosowania do rycia w glebie. Mostek i żebra skręcają do środka. U złotokretowatych występuje żołądek gruczołowy z odźwiernikiem zdominowanym przez komórki ścienne (parietal cells). Przechodzi on w jelito cienkie z obfitymi komórkami sygnetowymi bogatymi w mucyny. Zwierzęta te nie mają jelita ślepego.
U złotokretowatych nie występuje ogon widoczny na zewnątrz ciała, ale zachowały się pozostałości kręgów ogonowych.
Kończyny złotokretowatych są krótkie, szczególnie przednie łapy są silnie zbudowane. Kość ramienna o trzonie nieznacznie skręcającym przyśrodkowo kończy się powiększonym nadkłykciem przyśrodkowym, zapewniającym miejsce przyczepu potężnych mięśni niezbędnych do grzebania w ziemi. Taką funkcję potwierdzają badania porównawcze, jako że nadkłykieć najsłabiej rozwija się u taksonów rzadziej kopiących, jak ślepokret potrafiący polować na powierzchni, czy też złotokretowiec, który nie tylko nocą przemierza pustynię na powierzchni, ale także kopie w sypkim, niestwarzającym tak wielkiego oporu piasku. Odpowiada temuż nadkłykciowi także świetnie rozwinięty wyrostek łokciowy kości łokciowej, Występuje unikalna trzecia kość przedramienia, towarzysząca kości promieniowej i łokciowej, powstała prawdopodobnie ze skostniałego ścięgna mięśnia zginacza. Przednie kończyny kończą się czterema palcami zaopatrzonymi w zaostrzone, przystosowane do kopania pazury, z których największe wymiary osiąga trzeci. Ma on długość od 7 do 19 mm. Nieco mniejszy jest pazur drugiego palca, natomiast na czwartym palcu występuje jedynie szczątkowy pazur (jest on jednak dobrze rozwinięty u złotokretowca).
Tylne łapy są mniej umięśnione, kończą się pięcioma palcami o mniejszych pazurach. Palce spaja błona.
Systematyka thumb|left|Jednym z najlepiej poznanych gatunków, przedstawicielem złotokrecików, jest złotokrecik hotentocki. Palmiet Nature Reserve, 2021 Pierwszy opis naukowy przedstawiciela dzisiejszych złotokretowatych został stworzony przez Linneusza w 1758. Autor uwzględnił gatunek znany obecnie jako złotokret zwyczajny (Chrysochloris asiatica) pod nazwą Talpa asiatica. Umieścił go tym samym w rodzaju Talpa, czyli kret. Rodzaj ten obecnie zalicza się do rodziny kretowatych (Talpidae). Co więcej, Linneusz nadał temu gatunkowi epitet asiatica, błędnie uznając, że zwierzę pochodzi z Azji, konkretniej z Syberii, podczas gdy na tym kontynencie nie występuje żaden przedstawiciel złotokretowatych. Kret i złotokretowate rzeczywiście wyglądają podobnie i przystosowały się do podobnego trybu życia, jednak o tym, że nie są one ze sobą blisko spokrewnione, dowiedziano się znacznie później.
Kretowate wraz z jeżowatymi, ryjówkowatymi, tenrekowatymi i innymi grupami umieszczano w rzędzie owadożernych. Kolejne badania ujawniły, że złotokrety nie są blisko spokrewnione z kretowatymi, a znacznie bliższe tenrekowatym. Wśród łączących te taksony wspólnych cech wymieniano uzębienie zalambdodontyczne. Rząd owadożernych grupował generalnie niewielkie ssaki żywiące się owadami. Kolejne badania wykazały, że łączące jego członków podobieństwa są słabo uzasadnione i wynikają nie z pokrewieństwa, a z przystosowań do podobnego trybu życia (konwergencja). W efekcie rząd podzielono. Wyodrębniono z niego między innymi grupę Afrosoricida, zwaną po polsku afrosorkowcami, zaliczaną do szerszej grupy afroterów obejmującej też trąbowce czy brzegowce. Nazwa ta nie spodobała się w środowisku naukowym, jako że mylnie sugerowała powiązanie z ryjówkowymi (Soricidae), które pozostawiono w okrojonym rzędzie owadożernych. Afrosorkowce obejmowały trzy rodziny: złotokretowate, tenrekowate i Potamogalidae, wydzieloną z tenrekowatych rodzinę obejmującą zaliczane tam uprzednio wodnice. Tenrekowate i Potamogalidae połączono w podrząd Tenrecomoprha, czyli tenrekokształtne (nazwą tą próbowano objąć wszystkie afrosorkowce, by uniknąć tej nielubianej nazwy, jednak pomysł ten nie utrzymał się). Złotokretowate wydzielono do odrębnego podrzędu o nazwie Chrysochloroidea, zwanego po polsku złotokretowymi. Kretowate wraz z jeżowatymi i ryjówkowatymi pozostawiono w Eulipotyphla.