Róża Luksemburg, właśc. Rozalia Luxenburg, ps. „R. Kruszyńska, Spartakus, Junius” (ur. 5 marca 1871 w Zamościu, zm. 15 stycznia 1919 w Berlinie) – polska ekonomistka, myślicielka polityczna, działaczka antywojenna i działaczka polskiej oraz niemieckiej socjaldemokracji. Współzałożycielka, przywódczyni i główny ideolog Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy, współzałożycielka Komunistycznej Partii Niemiec (KPD). Urodzona i wychowana w zasymilowanej rodzinie żydowskiej w Polsce; w 1897 otrzymała obywatelstwo niemieckie.

Ze względu na ostrą krytykę zarówno leninowskiej, jak i umiarkowanej socjaldemokratycznej odmiany socjalizmu, Róża Luksemburg spotkała się z ambiwalentnym odbiorem wśród uczonych i teoretyków lewicy politycznej. Niemniej, po okresie stalinizmu, sfałszowany obraz Róży Luksemburg oraz jej politycznego sojusznika Karla Liebknechta były wykorzystywane przez propagandę komunistycznego rządu Niemieckiej Republiki Demokratycznej.

Pomimo polskiej narodowości i silnych związków z polską kulturą, konflikt z Polską Partią Socjalistyczną (PPS) oraz późniejsze potępienie jej poglądów w okresie stalinizmu sprawiły, że we współczesnym polskim dyskursie politycznym pozostaje postacią kontrowersyjną.

Życiorys Pochodzenie

Dziadkowie i przodkowie dziadków Dziadkiem Róży od strony ojca był Abraham Luxemburg (ok. 1810–1872), syn Eliszy Luxenburga i Szajndli Parys. Prawdopodobnie przed ślubem z babką Róży Chaną Szlam (1813–1848) mieszkał w Warszawie, po czym przeniósł się do Zamościa. Tam rozwinął dobrze prosperujące przedsiębiorstwo działające w przemyśle drzewnym, z siedzibą w Zamościu i Warszawie, utrzymujące kontakty handlowe m.in. z Gdańskiem, Lipskiem, Berlinem i Hamburgiem. Był zamożnym przedsiębiorcą o międzynarodowych koneksjach, którego było stać na zapewnienie dzieciom wykształcenia w Cesarstwie Niemieckim. Popierał żydowski ruch reformatorski i należał do czołowych przedstawicieli zamojskich maskilamów. Był oddany emancypacji Żydów, mówił po polsku i w jidysz.

Dziadkiem Róży od strony matki był Izaak Ozer Löwenstein (ok. 1797–1866), rabin w Międzyrzeczu Podlaskim, a babką Fejga Bejla Szyff (ok. 1794–1879). Bratem Izaaka był Bernard Löwenstein (1821–1889), rabin Synagogi Tempel we Lwowie. Byli oni synami rabina Natana Löwensteina (1773–1834), przewodniczącego Sądu Rabinackiego w Lubartowie, który z kolei był synem niemieckiego rabina Issachara Berusza Berensteina (1747–1802), przewodniczącego Sądu Rabinackiego w Hanowerze (Löwenstein to nazwisko przybrane przez pradziadka Róży, Natana). Pradziadkiem Natana – a więc i przodkiem Róży Luksemburg – był polski talmudysta, kabalista i rabin (1680–1756), rektor szkół talmudycznych i autor komentarza do Talmudu Pnej Joszua (1752–1780).

Rodzice Ojcem Róży był syn Abrahama, Edward Eliasz (1830–1900). Urodził się w Zamościu 17 grudnia 1830 jako najstarszy z dziesięciorga rodzeństwa i spadkobierca firmy drzewnej ojca. Swoją żonę Linę Löwenstein (1835–1897) poznał za pośrednictwem macochy Amalię (1824–1861), starszą siostrę Liny. Lina i Edward pobrali się ok. 1853 i mieszkali razem w Zamościu, gdzie Edward pracował z ojcem. Podobnie jak ojciec, Edward był czołowym przedstawicielem zreformowanej społeczności żydowskiej w mieście. Gdy wybuchło powstanie styczniowe, dostarczał broń polskim partyzantom i organizował zbiórki na rzecz powstania. Po upadku powstania stał się celem policji carskiej i został zmuszony do ukrywania się w Warszawie, pozostawiając rodzinę w Zamościu. W latach 60. i 70. XIX wieku często się przeprowadzał i doświadczał trudności finansowych. Ostatecznie reszta rodziny, w tym dwuletnia Róża, dołączyła do niego w Warszawie w 1873.

Wczesne lata Róża Luksemburg urodziła się 5 marca 1871 przy ul. Ogrodowej 45 (obecnie ul. Kościuszki 7a) w Zamościu. Była piątym i najmłodszym dzieckiem Edwarda Eliasza Luxemburga i Liny Löwenstein. Luksemburg twierdziła później, że jej ojciec interesował się liberalnymi ideami, podczas gdy matka była osobą religijną i oczytaną. W domu mówiono po polsku i po niemiecku; Róża uczyła się także rosyjskiego. Rodzina przeniosła się do Warszawy w 1873. Wtedy zauważono, że Róża utykała na jedną nogę, co w 1876 błędnie zdiagnozowano jako powikłania po gruźlicy. Kończynę na rok usztywniono w gipsie, co miało ją naprostować. Kuracja jednak nie przyniosła żadnych efektów, ponieważ Róża faktycznie cierpiała z powodu dysplazji stawu biodrowego, co spowodowało trwałe utykanie. Choć z biegiem czasu nauczyła się biegle posługiwać rosyjskim, niemieckim i francuskim, to polski pozostał pierwszym językiem Róży. Już we wczesnych latach była uważana za inteligentną, pisała listy do rodziny, tłumaczyła niemieckie utwory na polski i imponowała bliskim deklamowaniem poezji, m.in. fragmentów Pana Tadeusza Adama Mickiewicza,którego twórczość ceniła przez całe życie i uważała go za najwybitniejszego polskiego poetę.

Rory Castle napisał: „Po dziadku i ojcu [Róża] odziedziczyła przekonanie, że najpierw była Polką, a potem Żydówką, jej namiętny sprzeciw wobec caratu i emocjonalny związek z językiem i kulturą polską. Choć jej rodzice byli religijni, to nie uważali się za Żydów z narodowości, a raczej „Polaków wyznania mojżeszowego”. Sama Róża przywiązywała niewielką wagę do kwestii religijnych, chociaż musiała uczęszczać na lekcje religii mojżeszowej w szkole, ponieważ w carskiej Rosji nie uznawano bezwyznaniowości.

Jak wskazuje również Rory Castle, nowsze badania nad rodziną Luksemburg i jej wczesnym życiem pokazują, że „Róża Luksemburg zyskała od swojej rodziny o wiele więcej, niż wcześniej rozumieli jej biografowie. Nie tylko pod względem wykształcenia, wsparcia finansowego i pomocy podczas jej częstych więzień, ale także pod względem tożsamości i polityki. Jej rodzina stanowiła zwartą sieć wsparcia, nawet gdy jej członkowie byli rozrzuceni po całej Europie. Ta solidna podstawa, która wspierała ją i zachęcała na każdym kroku, dała Luksemburg intelektualną i osobistą pewność siebie, aby wyjść i spróbować zmienić świat”. Zdaniem Castle'a szczególnie prywatna korespondencja Luksemburg pokazuje, że przez całe życie utrzymywała bliskie relacje z rodziną, mimo że jej członkowie byli rozproszeni po różnych państwach Europy.

Edukacja i aktywizm W 1884 została zapisana do żeńskiego gimnazjum w Warszawie, do którego uczęszczała do 1887. Drugie Gimnazjum Żeńskie było szkołą, która rzadko przyjmowała polskie kandydatki, a przyjęcia uczennic pochodzenia żydowskiego należały do wyjątków. Dzieciom wolno było mówić tylko po rosyjsku. Róża uczęszczała do tajnych kółek, w których studiowano twórczość, co oficjalnie było zabronione ze względu na prowadzoną wówczas w Imperium Rosyjskim politykę rusyfikacji wobec Polaków. Od 1886 Luksemburg należała do nielegalnej polskiej lewicowej Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat. Działalność polityczną rozpoczęła od pomocy przy organizowaniu strajku generalnego, w rezultacie którego czterech przywódców partii zostało skazanych na śmierć, a partia została rozwiązana, chociaż pozostali członkowie, w tym Luksemburg, utrzymywali spotkania w tajemnicy. W 1887 zdała maturę.

Róża Luksemburg była poszukiwana przez policję carską za swoją działalność w Proletariacie, przez co musiała ukrywać się na wsi, pracując jako korepetytorka we dworze. Aby uniknąć aresztowania, uciekła w 1889 do Szwajcarii przez „zieloną granicę”, w czym pomógł jej Marcin Kasprzak. Studiowała na Uniwersytecie Zuryskim, na wydziale filozoficznym, a od 1892 na wydziale nauk o państwie. W Zurychu poznała Wierę Zasulicz, Gierogija Plechanowa oraz Leona Jogichesa, który potem stał się jej wieloletnim partnerem. Jej rozprawa doktorska Die Industrielle Entwicklung Polens (Rozwój przemysłowy Polski) została oficjalnie zaprezentowana wiosną 1897 na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych, czym uzyskała stopień doktora nauk ekonomicznych w dziedzinie nauk publicznych (Doctor oeconomiae publicae). Jej praca została wydana przez Duncker & Humblot w 1898 w Lipsku. Była jedną z pierwszych kobiet na świecie z doktoratem z ekonomii i jedną z pierwszych Polek, która to osiągnęła.

W 1893 r. Luksemburg założyła wraz z Leonem Jogichesem i Julianem Marchlewskim „Sprawę Robotniczą”, która sprzeciwiała się nacjonalistycznej polityce PPS. Luksemburg wierzyła, że niepodległa Polska może powstać i istnieć tylko poprzez rewolucje socjalistyczne w Niemczech, Austro-Węgrzech i Rosji. Utrzymywała, że walka powinna toczyć się przeciwko kapitalizmowi, a nie tylko o niepodległość Polski. Jej stanowisko odmawiające narodowego prawa do samostanowienia wywołało filozoficzny spór z Włodzimierzem Leninem. Luksemburg i Jogisches byli współzałożycielami Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL), po połączeniu organizacji socjaldemokratycznych Królestwa Polskiego i Litwy. Mimo że większość dorosłego życia mieszkała w Niemczech, Luksemburg była główną teoretyczką Socjaldemokracji Królestwa Polskiego (SDKP, później SDKPiL) i kierowała partią w partnerstwie z Jogichesem, jej głównym organizatorem. Pozostała sentymentalna do kultury polskiej, jej ulubionym poetą był Adam Mickiewicz, a także zaciekle sprzeciwiała się germanizacji Polaków w zaborze pruskim; w 1900 r. wydała w Poznaniu broszurę na ten temat. Wcześniej, w 1893 r., pisała też przeciwko rusyfikacji Polaków przez absolutystyczny rząd Imperium Rosyjskiego, a w 1895 r. wydała publikację Niepodległa Polska i sprawa robotnicza, w której dowodziła, że realizacja sprawy narodowej może być możliwa wyłącznie poprzez międzynarodową współpracę ruchu robotniczego.

Rewolucja 1905

mały|Róża Luksemburg wśród członków Prezydium II Międzynarodówki (1904) Po wybuchu rewolucji 1905 roku, wbrew radom towarzyszy polskich i niemieckich, Luksemburg wyjechała do Warszawy pociągiem. Gdyby wówczas została rozpoznana, władze carskie uwięziłyby ją. Mimo to, zdecydowała się na podróż. Przybyła tam 30 grudnia dzięki paszportowi swojej niemieckiej koleżanki Anny Matschke i spotkała się z Jogichesem, który miesiąc wcześniej wrócił do Warszawy również na fałszywym paszporcie; mieszkali razem w pensjonacie na rogu ul. Jasnej i Świętokrzyskiej, skąd pisali do nielegalnie wydawanej gazety SDKPiL „Czerwony Sztandar”. Luksemburg była jednym z pierwszych pisarzy, którzy dostrzegli potencjał demokratyzacji rewolucji 1905 roku w Imperium Rosyjskim. Tylko w latach 1905–1906 napisała po polsku i niemiecku ponad 100 artykułów, broszur, odezw, tekstów i przemówień na temat rewolucji. Choć tylko najbliżsi przyjaciele i towarzysze Jogichesa i Luksemburg wiedzieli o ich powrocie do kraju, dzięki agentowi umieszczonemu przez władze carskie w kierownictwie SDKPiL, Ochrana aresztowała ich 4 marca 1906, podobno zastając parę w łóżku.

Luksemburg była przetrzymywana najpierw w więzieniu w ratuszu, potem na Pawiaku, a później w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. Nadal pisała potajemnie za murami więziennymi dla SDKPiL, a jej prace przemycano poza więzienie. Po tym jak jej krewni przekupili dwóch funkcjonariuszy Ochrany, 28 czerwca 1906, ze względów zdrowotnych zapewniono jej tymczasowe zwolnienie za kaucją do czasu rozprawy sądowej. Na początku sierpnia przez Petersburg wyjechała do Kuokkala, wówczas część Wielkiego Księstwa Finlandii (który był autonomiczną częścią Imperium Rosyjskiego). Stamtąd w połowie września udało jej się potajemnie uciec do Niemiec.

Niemcy mały|Róża Luksemburg w 1907 r.|tło