thumb|Nazistowski symbol, łączący niemieckiego orła i swastykę thumb|upright|Flaga NSDAP Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (, NSDAP), powszechniej znana jako partia nazistowska – niemiecka skrajnie prawicowa partia politycznaA. Hitler, Mein Kampf. Eine kritische Edition, oprac. C. Hartmann, T. Vordemayer, O. Plöckinger, R. Töppel, współpraca P. Trees, A. Reizle, M. Seewald-Mooser, Monachium–Berlin 2016, s. 1168, przypis 44.A. B. Gunlicks, Comparing Liberal Democracies. The United States, United Kingdom, France, Germany, and the European Union, 2011, s. 128.T. Kirk, Nazism and the Working Class in Austria, 1996, s. 135–136.M. Bankowicz, Lewicowość i socjalizm w doktrynie narodowego socjalizmu, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, 33, 2011, s. 341. Cyt: „Narodowy socjalizm, tak jak faszyzm, był i niezmiennie jest traktowany przez główny nurt historiografii światowej jako zjawisko sytuujące się na skrajnej prawicy zarówno w sensie ideologicznym, jak i czysto politycznym”.B. Sack, Margarete Blank. Portret, [w:] Aby pamięć przetrwała. Dziedzictwo totalitaryzmu w Europie, red. G. Purves, 2018, s. 110.A. E. Steinweis, The People’s Dictatorship, 2023, s. 47.K. Kijek, U źródeł Zagłady: nazizm, faszyzm i europejski antysemityzm, [w:] Polityka. Pomocnik Historyczny: Opór i Zagłada. 1943. Powstanie w getcie warszawskim Nr 2, 2023, s. 50.R. Mallett, Mussolini in Ethiopia, 1919-1935. The Origins of Fascist Italy’s African War, 2015, s. 57.R. Szuchta, P. Trojański, Zrozumieć Holokaust, 2012, s. 112.N. Pinfield, A/AS Level History for AQA. The Quest for Political Stability: Germany, 1871-1991. Student Book, 2015, s. 69–70., jedyna legalna partia w III Rzeszy. Zastąpiła istniejącą w latach 1919–1920 Niemiecką Partię Robotników (Deutsche Arbeiterpartei, DAP).
W latach 1933–1945 sprawowała w Niemczech totalitarną władzę. Rządy NSDAP charakteryzowały się terrorem politycznym, totalną inwigilacją, likwidacją opozycji i programem podboju Europy. Polityce podboju towarzyszyły ludobójstwa dokonywane w podbitych państwach (zwłaszcza w Polsce, gdzie zamordowano około sześciu milionów obywateli). Kierownictwo partii zostało uznane w procesach norymberskich za organizację przestępczą, a samej partii alianci zakazali działalności 20 września 1945.
Historia 5 stycznia 1919 roku ślusarz Anton Drexler wraz z dziennikarzem Karlem Harrerem powołali w jednej z monachijskich gospód ugrupowanie pod nazwą Niemiecka Partia Robotników (Deutsche Arbeiterpartei, DAP) W chwili utworzenia liczyła 64 członków. Organizacja ta, nacechowana hasłami antysemickimi i antymarksistowskimi, funkcjonowała jako przybudówka dla lokalnego towarzystwa Thule, stanowiąc jedną z wielu skrajnie prawicowych grup działających w powojennym Monachium. Latem 1919 roku starszy szeregowy Adolf Hitler, skierowany przez Reichswehrę do obserwowania lokalnych środowisk politycznych, uczestniczył w zebraniu partii, po czym zdecydował się do niej przystąpić, obejmując stanowisko kierownika sekcji werbunkowej.
W lutym 1920 roku partia zmieniła nazwę na Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników). Wkrótce potem, 24 lutego, podczas zgromadzenia zorganizowanego w Hofbräuhaus, w którym uczestniczyło około dwóch tysięcy zwolenników, ogłoszono nowy program polityczny zawierający 25 punktów. Wystąpienie Hitlera, który przedstawił się jako oddany propagator działalności partii, znacząco wzmocniło jego pozycję w ruchu. W lipcu 1921 roku, po serii konfliktów wewnętrznych, nadano mu funkcję przewodniczącego z szerokimi kompetencjami. Od tej pory zwolennicy partii nazywali siebie „nazistami” (, l.mn. od Nazi – skrót od )Nazi. w: Friedrich Kluge, Elmar Seebold: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 24. Auflage, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2002, (Online Etymology Dictionary: Nazi).. Występujące w nazwie NSDAP przymiotniki socjalistyczna i robotnicza Adolf Hitler traktował jako kamuflażKarol Grünberg, SS – czarna gwardia Hitlera. Książka i Wiedza 1984, s. 31.. Pierwotnie skupiała głównie weteranów I wojny światowej, mających problemy z przystosowaniem do życia w warunkach pokoju. Jeszcze w 1920 roku partia przejęła pismo „Völkischer Beobachter” (Obserwator Ludowy), której zakup wsparli finansowo prywatni darczyńcy oraz Reichswehra. Pismo szybko stało się najważniejszym narzędziem organem głoszącym zbrodniczą propagandę antysemicką. Od początku 1923 roku czasopismo ukazywało się niemal codziennie, z przerwami wymuszonymi przez zakazy cenzury.
24 lutego 1920 Adolf Hitler przedstawił 25 punktów programu NSDAP. Dotyczyły one anulowania postanowień traktatu wersalskiego i zjednoczenia narodu niemieckiego w jedno państwo. Wzmiankowano o zamknięciu wszystkich gazet nieprzychylnych NSDAP, a także kontroli mediów przez państwo. Zakładano utworzenie armii narodowej, a więc wprowadzenie powszechnej i obowiązkowej służby wojskowej. W pierwszej połowie lat dwudziestych generał Erich Ludendorff, jeden z najgłośniejszych dowódców niemieckich z okresu I wojny światowej, osiedlił się w Bawarii i związał się z tamtejszym środowiskiem nacjonalistycznym. W krótkim czasie zyskał wśród radykalnych ugrupowań prawicowych pozycję autorytetu, stając się ich symbolem i nieformalnym mentorem.
W 1921 roku Hitler stanął na czele partii. Z jego inicjatywy w sierpniu 1921 roku przeprowadzono reorganizację formacji SA. Jednostki te, które początkowo pełniły funkcję ochrony sal spotkań (Saalschutz), zostały przekształcone w zbrojne skrzydło partyjne o charakterze paramilitarnym, podporządkowane działaniom ruchu narodowosocjalistycznego. W ramach NSDAP oprócz SA powstały też Schutzstaffel (SS). SA i SS służyły zwalczaniu przeciwników NSDAP i ochronie działań partii.
Hitler od początku głosił istnienie antyniemieckiego spisku, w którym rzekomo uczestniczyli Żydzi, komuniści, masoni i jezuici. Za swego głównego przeciwnika politycznego NSDAP uznała partie robotnicze, a zwłaszcza Komunistyczną Partię Niemiec; zwalczała także socjaldemokratów i liberalne stronnictwa mieszczańskieAntoni Mączka, „Historia Europy”, s. 645, ..
W 1921 r. w partii działało 3000 osób; w 1923 r. było ich już 30 tysięcy. Potencjalnych działaczy przyciągał wojskowy klimat partii, defilady, mundury i marsze z pochodniami. Działaczami partii byli m.in.: syn bogatego kupca, Rudolf Heß (w trakcie wojny pilot, a następnie żołnierz kontrrewolucyjnego Freikorpsu), który mianowany został przewodniczącym Centralnej Komisji Politycznej, i syn Komisarza Rzeszy w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, Hermann Göring, który mianowany został dowódcą bojówek Sturmabteilung. Innymi liczącymi się działaczami byli Alfred Rosenberg, Max Amann i Heinrich Hoffman.
W październiku 1922 r. NSDAP została zaproszona na tak zwany dzień niemiecki w Coburgu, czyli spotkanie partii i grup o charakterze nacjonalistycznym. Hitler zlekceważył apel o stawienie się z małą delegacją – naziści zjawili się na wiecu w liczbie ośmiuset bojówkarzy i orkiestry. Już następnego dnia doszło do starć nacjonalistów z członkami ugrupowań lewicowych. W styczniu następnego roku odbył się pierwszy zjazd partii z udziałem defilady bojówek SA. 1 i 2 września naziści uczestniczyli w rocznicy zwycięstwa Prus w wojnie z Francją w 1870 r. W trakcie spotkania Hitler zawiązał sojusz z generałem Erichem Ludendorffem, w wyniku którego doszło do utworzenia grupy Niemiecki Związek Walki – koalicji organizacji nacjonalistycznych z udziałem SA, Reichsflagge oraz Bund Oberland. 25 września kierownikiem Związku mianowany został sam Hitler.
Pierwszy Parteitag Pierwszy Parteitag NSDAP odbył się w dniach 27–29 stycznia 1923 roku pod hasłem „Deutschland Erwache” („Przebudzenie Niemiec”). W jego trakcie dwie brygady SA przemaszerowały ulicami Monachium, natomiast Adolf Hitler przeprowadził wszystkie dwanaście zaplanowanych zgromadzeń. Podczas wystąpień Hitler zadeklarował, że swastyka stanie się symbolem przyszłych Niemiec. W swoich przemówieniach podkreślał również trwałość „niemieckiego ducha”, stwierdzając m.in., że nie może on zostać złamany, a naród niemiecki znajduje się w fazie przebudzenia, rozpoczynając marsz ruchu wolnościowego. W trakcie zjazdu wszyscy uczestnicy złożyli przysięgę wierności partii oraz jej przywódcy, którym był Hitler. Publicznie potwierdzono także używanie nazwy Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (NSDAP). Kulminacyjnym momentem wydarzenia była uroczystość poświęcenia pierwszych czterech sztandarów „Deutschland Erwache” oraz flag partyjnych NSDAP, która odbyła się trzeciego dnia Parteitagu na , w warunkach typowej dla stycznia zimowej aury.
Próba przejęcia władzy
Do jesieni 1923 roku Adolf Hitler zdołał przekształcić NSDAP w istotny ośrodek opozycji wobec rządu w Berlinie, jednak w tym okresie zdecydował się na próbę przejęcia władzy drogą siłową, zamiast działania zgodnego z konstytucją. Inspiracją dla tych planów były wydarzenia we Włoszech, gdzie w październiku 1922 roku Benito Mussolini przejął władzę w wyniku marszu na Rzym. Hitler zakładał możliwość powtórzenia podobnego scenariusza w Niemczech, przynajmniej przy wsparciu części środowisk prawicowych, w tym Ericha Ludendorffa – przeciwnika Republiki Weimarskiej i byłego dowódcy wojskowego. Okoliczności zdawały się sprzyjać tego rodzaju działaniom. Niemcy znajdowały się w głębokim kryzysie gospodarczym, którego początki sięgały załamania z 1921 roku. Wstrzymanie wypłat reparacji wojennych, wynikających z postanowień traktatu wersalskiego, doprowadziło w 1923 roku do okupacji Zagłębia Ruhry przez Francję, będącego kluczowym ośrodkiem przemysłowym kraju. W następstwie doszło do załamania wartości marki niemieckiej.
Za kryzys obarczano tzw. „listopadowych przestępców”, czyli polityków odpowiedzialnych za podpisanie traktatu wersalskiego, a także komunistów, Żydów, socjaldemokratów oraz inne grupy społeczne. Oskarżenia te odwoływały się do teorii „pchnięcia nożem w plecy”, zgodnie z którą Niemcy miały zostać zdradzone od wewnątrz podczas I wojny światowej. Tezy te nie znajdowały potwierdzenia w faktach, lecz cieszyły się znaczną popularnością wśród części społeczeństwa, zwłaszcza środowisk wojskowych i antydemokratycznych. Zarówno Hitler, jak i część środowisk prawicowych uznali sytuację za sprzyjającą do przejęcia władzy i odbudowy pozycji Niemiec.
Rozwój wydarzeń potoczył się jednak niekorzystnie dla spiskowców. 23 października 1923 roku stłumiono komunistyczne powstanie w Hamburgu, a pod koniec miesiąca Reichswehra obaliła rządy komunistyczne w Saksonii i Turyngii. Wydarzenia te pozbawiły monachijskich spiskowców jednego z głównych argumentów, jakim było zagrożenie rewolucją komunistyczną.
Zdaniem Hitlera decyzja o rozpoczęciu przewrotu była już nieodwołalna. Gustav von Kahr miał wygłosić przemówienie w monachijskiej piwiarni Bürgerbräukeller w przeddzień planowanego puczu. Choć Kahr sympatyzował z prawicą, jego stosunek do planów Hitlera pozostawał niejednoznaczny, a ostatecznie wycofał on swoje poparcie.
Na zgromadzenie przybyli potajemnie m.in. Hitler, Max Amann, Alfred Rosenberg oraz Ulrich Graf. Po około dwudziestu minutach przemówienia Kahra do sali wtargnęła grupa około dwudziestu pięciu uzbrojonych członków SA, dowodzonych przez Hermanna Göringa, asa lotnictwa z okresu I wojny światowej i jednego z przywódców SA.
W tym samym momencie Hitler wskoczył na krzesło, oddał strzał w powietrze i ogłosił rozpoczęcie „rewolucji nacjonalistycznej”. Oświadczył, że sala jest otoczona przez uzbrojonych ludzi, zabronił jej opuszczania uczestnikom oraz poinformował o rzekomym odsunięciu od władzy rządów Bawarii i Republiki Weimarskiej. Zadeklarował także utworzenie tymczasowego rządu nacjonalistycznego oraz przejęcie kontroli nad koszarami, twierdząc, że wojsko i policja maszerują na miasto pod sztandarem swastyki.
W czasie puczu aresztowano lewicowych radnych, przedstawicieli mniejszości żydowskiej oraz zdemolowano redakcje pism socjaldemokratycznych.
Delegalizacja