Atanazy Wielki (), Atanazy Aleksandryjski (, ; ur. ok. 295, zm. 2 maja 373) – biskup Aleksandrii, pisarz wczesnochrześcijański, teolog-apologeta, kaznodzieja, ojciec i doktor Kościoła, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego.
Życiorys Urodził się w Egipcie, najprawdopodobniej w Aleksandrii, z pochodzenia był Grekiem. Władał greką oraz koptyjskim. W młodości żył w odosobnieniu na pustyni egipskiej, gdzie spotkał swojego późniejszego mistrza, św. Antoniego Pustelnika. W 319 r. przyjął diakonat. Na sobór nicejski (325) przyjechał u boku swego biskupa św. Aleksandra. Brał czynny udział w walce przeciw arianom i przyczynił się do potępienia ich poglądów. To spowodowało późniejsze intrygi przeciw niemu i wygnania. W 328 r. został wybrany biskupem Aleksandrii. W 335 r. cesarz Konstantyn pod wpływem Euzebiusza z Nikomedii skazał go na wygnanie, po tym jak Atanazy chciał wymusić na władcy anulowanie ogłoszenia go biskupem. Święty spędził ten czas w Trewirze. Był w tym czasie gościem m.in. św. Serwacego, biskupa Tongeren.
Pierwsze wygnanie Swój pierwszy konflikt Atanazy miał z Melecjuszem z Lykopolis i jego zwolennikami, którzy nie przestrzegali decyzji doktrynalnych z Pierwszego Soboru Nicejskiego. Sobór ten również nałożył ekskomunikę na Ariusza. Oskarżony o złe traktowanie arian i melecjan, Atanazy odpowiedział na te zarzuty na zgromadzeniu biskupów na pierwszym Synodzie w Tyrze w 335 r. Tam Euzebiusz z Nikomedii i inni zwolennicy Ariusza osądzili Atanazego i pozbawili go urzędu. 6 listopada obie strony sporu spotkały się z cesarzem Konstantynem I w KonstantynopoluBarnes, Timothy D., Athanasius and Constantius: Theology and Politics in the Constantinian Empire (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1993), 23. Podczas tego spotkania arianie twierdzili, że Atanazy będzie próbował odciąć egipskie dostawy zboża do Konstantynopola. Został uznany za winnego i zesłany na wygnanie do Augusta Treverorum w Galii (obecnie Trewir w Niemczech)Christianity, Daily Telegraph 1999.
Po dotarciu na miejsce wygnania w 336 r., Atanazy został przyjęty przez Maksymina z Trewiru, ale nie jako osoba zhańbiona. Atanazy przebywał u niego przez dwa lata. Konstantyn zmarł w 337 r., a jego następcami zostali jego trzej synowie: Konstantyn II, Konstancjusz oraz Konstans. Paweł I, arcybiskup Konstantynopola, przestrzegł cesarza Konstansa przed arianami, ujawniając ich spiski – a także został wygnany i znalazł schronienie u Maksymina.
Drugie wygnanie thumb|upright|Fresk w Osios Lukas w Grecji (XI wiek)|alt= thumb|upright|Posąg w kościele św. Atanazego w Evanston, Illinois|alt=
Objęcie rządów przez Konstancjusza II Po śmierci cesarza Konstantyna I (rok 337), pozwolono Atanazemu wrócić do Aleksandrii z pierwszego wygnania. Jednak już w 338 r. Konstancjusz II odnowił rozkaz wygnania biskupa. Atanazy nadal walczył z arianami, zyskując poparcie papieża, biskupów zachodnich i synodów. „W ciągu kilku tygodni wyruszył do Rzymu, aby przedstawić swoją sprawę całemu Kościołowi. Zwrócił się do papieża Juliusza, który zajął się jego sprawą z całym sercem, które nie wahało się aż do dnia jego śmierci. Papież zwołał w Rzymie synod biskupów. Po dokładnym i szczegółowym zbadaniu całej sprawy niewinność prymasa została ogłoszona światu chrześcijańskiemu”. W tym czasie Grzegorz z Kapadocji, ariański biskup, został patriarchą Aleksandrii, uzurpując sobie prawo do tego tytułu z racji nieobecności Atanazego; biskup ten pozostawał jednak w kontakcie ze swoim ludem za pośrednictwem swoich corocznych „Listów świątecznych”, w których również ogłaszał datę obchodów Wielkanocy w tym roku.
Poparcie biskupów wobec Atanazego W 339 lub 340 blisko setka biskupów zebrała się w Aleksandrii, gdzie zadeklarowali swe poparcie dla Atanazego i zdecydowanie odrzucili krytykę frakcji Euzebiusza w Tyrze. Ponadto papież Juliusz napisał do zwolenników Ariusza usilnie nalegając na przywrócenie Atanazego na dotychczasowe stanowisko, ale wysiłek ten okazał się daremny. Papież zwołał synod w Rzymie w 340 r., aby zająć się tą sprawą; w rezultacie Atanazy został ogłoszony prawowitym biskupem Aleksandrii.
Sobór w Serdyce w 343 Na początku 343 roku Atanazy spotkał się z Hozjuszem z Kordoby i razem wyruszyli do miasta Serdica (obecna Sofia.) Zwołano tam sobór, zgodnie z życzeniem biskupa Rzymu. Na tym wielkim zgromadzeniu prałatów i przywódców Kościoła, sprawa Atanazego została ponownie podjęta, w związku z czym biskup został formalnie przesłuchany w sprawie występków, a nawet morderstwa (w Egipcie zaginął biskup o imieniu Arseniusz; Atanazy został obwiniony za jego śmierć, a oskarżyciele – w ramach dowodu – rzekomo okazali nawet odciętą rękę Arseniusza).
Sobór został zwołany w celu zbadania zarzutów postawionych Atanazemu i innym biskupom, z powodu których zostali oni usunięci ze swoich biskupstw przez pół-ariański synod w Antiochii w 341 roku i udali się na wygnanie. Biskupi Euzebiusza sprzeciwiali się dopuszczeniu Atanazego i innych zdetronizowanych duchownych do soboru, z wyjątkiem osób oskarżonych, aby odnieśli się do postawionych im zarzutów. Ich obiekcje zostały odrzucone przez ortodoksyjnych biskupów. Euzebijczycy, widząc, że nie mają szans na poparcie swoich poglądów, wycofali się do Filippolis w Tracji, gdzie zwołali sobór opozycyjny pod przewodnictwem patriarchy Antiochii i zatwierdzili dekrety Synodów w AntiochiiT. Gilmartin, Manual of Church History, Vol. 1. Ch XVII, 1890.zob. str. 233–234.
Uniewinnienie Atanazego Niewinność Atanazego została potwierdzona na Soborze w Serdyce. Przygotowano dwa listy soborowe, jeden do duchowieństwa i wiernych Aleksandrii, drugi do biskupów Egiptu i Libii, w których ogłoszono wolę soboru. W międzyczasie Euzebianie rzucili klątwę na Atanazego i jego zwolenników. Prześladowania stronnictwa ortodoksyjnego wybuchły z nową siłą, a Konstancjusz został skłoniony do przygotowania drastycznych środków przeciwko Atanazemu i oddanym mu kapłanom. Wydano rozkazy, zgodnie z którymi należy skazać Atanazego na śmierć, jeśli spróbuje ponownie objąć swe stanowisko, w związku z czym biskup wycofał się z Serdyki do miasta Nisz w Myzji, gdzie obchodził Wielkanoc w roku 344. Hozjusz przewodniczył soborowi w Serdyce (przewodniczył ponadto pierwszegmu soborowi nicejskiemu), na którym – analogicznie jak podczas synodu z roku 341 – uznano Atanazego za niewinnego. Swoją ostatnią Wielkanoc na wygnaniu obchodził w Akwilei w kwietniu 345 r., przyjęty przez biskupa FortunatianusaBarnes, Timothy David, Athanasius and Constantius, Harvard 2001, p. 66.
Synod w Serdyce wysłał emisariusza, aby powiadomił Konstancjusza o swoim odkryciu. Cesarz ponownie przemyślał swoją decyzję z powodu listu z pogróżkami od swojego brata Konstansa i niestabilnej sytuacji na granicy perskiej, toteż zdecydował się ustąpić. Jednak potrzebne były trzy oddzielne listy, aby przezwyciężyć naturalną niepewność Atanazego. Kiedy w końcu biskup zgodził się na spotkanie z Konstancjuszem, cesarz odbył z nim uprzejmą rozmowę i triumfalnie odesłał go z powrotem na swoją stolicę, rozpoczynając dziesięć lat pokoju. W tym czasie starał się wzmocnić wiarę w Egipcie oraz rozszerzyć ją w innych krajach (Etiopii, Arabii), popierał ośrodki monastyczne i pustelnicze, pisał dzieła teologiczne.
Synod mediolański i potępienie Atanazego Papież Juliusz zmarł w kwietniu 352, a jego następcą został Liberiusz. Przez dwa lata biskup Rzymu sprzyjał sprawie Atanazego; ale w końcu skazany na wygnanie, został nakłoniony do podpisania dwuznacznego oświadczenia (tzw. trzeciej formuły syrmijskiej), w której nie było treści bezpośrednio niezgodnych z ustaleniami soboru nicejskiego I (starannie pominięto w niej wielki tekst nicejski pt. „homoousion”). W 355 r. miał miejsce Synod mediolański, na którym – pomimo energicznego sprzeciwu garstki lojalnych prałatów wśród zachodnich biskupów – ogłoszono światu czwarte potępienie Atanazego. Z rozproszonymi przyjaciółmi, Hozjuszem na wygnaniu i Liberiuszem potępionym jako papież przyzwalający na ariańskie formuły, szanse na ucieczkę Atanazego były znikome. W nocy 8 lutego 356 r., podczas nabożeństwa w kościele św. Tomasza, wtargnęła banda uzbrojonych mężczyzn, aby go aresztować, co było początkiem jego trzeciego wygnania. Święty przebywał w trakcie wygnania na pustyni gdzie tworzył swe dzieła teologiczne.
Skazanie Atanazego na Synodzie w Arles Gilmartin pisze: „Z rozkazu Konstancjusza, jedynego władcy Cesarstwa Rzymskiego po śmierci jego brata Konstansa, odbył się Synod w Arles w 353, któremu przewodniczył Wincenty, biskup z Kapui, w imieniu papieża Liberiusza. Ojcowie przerażeni groźbami cesarza, zadeklarowanego arianina, zgodzili się na skazanie Atanazego. Papież odmówił przyjęcia ich decyzji i poprosił cesarza o zwołanie innego synodu, na którym można było swobodnie zbadać zarzuty stawiane Atanazemu. Konstancjusz zgodził się na to, ponieważ czuł iż miał kontrolę nad synodem mediolańskim”zob. str. 234.
Prześladowania biskupów popierających Atanazego W 355 roku w Mediolanie zebrało się trzystu biskupów, większość z Zachodu i tylko kilku ze Wschodu. Spotkali się w kościele w Mediolanie. Wkrótce potem cesarz rozkazał im udać się do sali w Pałacu Cesarskim, kończąc w ten sposób jakąkolwiek swobodną debatę. Cesarz nakazał duchownym wyznać wiarę według ariańskiej formuły, a każdemu, kto się sprzeciwi – zagroził wygnaniem i śmiercią. Wszyscy, z wyjątkiem Dionizego (biskupa Mediolanu) i dwóch legatów papieskich – Euzebiusza z Vercelli i Lucyfera z Cagliari, zgodzili się na ariańskie wyznanie wiary i potępienie Atanazego. Ci, którzy odmówili, zostali zesłani na wygnanie. Dekrety zostały przekazane papieżowi do zatwierdzenia, ale zostały odrzucone z powodu przemocy, jakiej poddano biskupówzob. str. 235.
Trzecie Wygnanie (356–362) Dzieła Dzięki wpływom frakcji Euzebiusza w Konstantynopolu, biskup ariański, Jerzy z Kapadocji, został wyznaczony do rządzenia stolicą biskupią w Aleksandrii w 356 r. Atanazy, po kilku dniach przebywania w sąsiedztwie miasta, ostatecznie wycofał się na pustynię Górnego Egiptu, gdzie pozostał przez sześć lat, prowadząc żywot mnicha i poświęcając się tworzeniu szeregu pism, takich jak List do mnichów i Cztery przemowy przeciwko arianom. Bronił także własnego niedawnego postępowania w Przeprosinach dla Konstancjusza i Przeprosinach za jego ucieczkę. Wytrwałość Konstancjusza w opozycji do Atanazego, w połączeniu z doniesieniami, które Atanazy otrzymał o prześladowaniach nie-arian przez ariańskiego biskupa Jerzego z Laodycei, skłoniły Atanazego do napisania bardziej emocjonalnego dzieła pt. Historia Arian, w której opisał Konstancjusza jako prekursora Antychrysta.
Śmierć Konstancjusza i powrót Atanazego Konstancjusz zmarł 4 listopada 361 r., a jego następcą został Julian Apostata. Ogłoszenie wstąpienia na tron nowego cesarza było sygnałem do wybuchu powstania pogan przeciwko wciąż dominującemu odłamowi Arian w Aleksandrii. Jerzy, biskup-uzurpator, został uwięziony i zamordowany. Nieznany prezbiter o imieniu Pistus został wybrany przez Arian na jego następcę, gdy nadeszły wieści, które dały nadzieję ortodoksyjnemu odłamowi. Julian wydał edykt zezwalający wygnanym biskupom „Galilejczyków” na powrót do ich „miast i prowincji”, w związku z czym Atanazy wrócił do Aleksandrii 22 lutego 362 r.
Sobór w Aleksandrii